Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 65,28 Kb.

səhifə4/101
tarix21.10.2017
ölçüsü65,28 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   101

 
13 
lu  və  spesifik  maddələrin  (efirlər,  alkoloidlər,  aşı  maddələri  
və  s.)  miqdarının  azalması,  çox  ehtimal  ki,  onların  sintezinə 
daha çox su sərfinin olması ilə əlaqədardır. 
Bitkilərin quraqlığa davamlılığında  əhəmiyyətli cəhətlər-
dən birini də regenerasiya mexanizmləri təşkil edir. Bitkilərin 
bu  xüsusiyyətini,  su  stresi  zamanı  zülalların  öz  strukturunu, 
fermentlərin aktivliyini saxlama qabiliyyətindəki müxtəlifliklə 
izah  etmək  olar.  Ontogenezin  müxtəlif  fazalarında  bitkilərin 
quraqlığa davamlılığı özünü müxtəlif dərəcədə göstərir. Bitki-
lərin  əksəriyyəti ontogenezin böhran dövrü sayılan reproduk-
tiv orqanların formalaşma dövründə quraqlığa daha həssas da-
vamlılıq nümayış etdirirlər. Çiçəkləmə zamanı arpa, qarğıdalı, 
bibər və s. bitkilərdə quraqlığa davamlılıq daha zəif olur.  
Quraqlığa  həssas  olan  bitkilərdə  turqor  itkisilə  yanaşı, 
hüceyrə  membranlarına  və  hüceyrə  qlafına  edilən  mexaniki 
təzyiq də aradan qalxır və bunun nəticəsində hüceyrə qlafı və 
membranlar  dağılır  və  bir  daha  bərpa  oluna  bilmirlər  [389]. 
Davamlı bitkilərdə hüceyrənin həcminin azalması ilə əlaqədar 
yaranan  mexaniki  stres  müxtəlif  qoruma  mexanizmləri  vasi-
təsilə əngəllənir. Bu bitkilər hüceyrələrində çoxlu sayda kiçik 
vakuollar  əmələ  gətirməklə, onların həcminin  sabit qalmasını 
təmin edə bilirlər [282, 390, 393, 421].  
Osmotik  uyğunlaşma  şəkər,  üzvi  maddələr  və  kalium  kimi 
ionların  protoplazmada  qatılığının  artması  ilə  müşayiət  olunur. 
Bitki hüceyrəsi sitoplazmadakı fermentlərin aktivliyi belə yüksək 
ion  qatılığı  şəraitində  dəyişilir.  İonlar  orqanoidlərdə  və  sitoplaz-
mada  olan  fermentlərlə  birləşərək  hüceyrə  kənarına  çıxarılır. 
Hüceyrələrdə  su  müvazinətini  qoruyub  saxlamaq üçün  ionlardan 
əlavə, bəzi həlledicilərin də sintezinə ehtiyac yaranır. Prolin, spirt-
lər,  dördlü  aminlər  və  digər  maddələr  bu  qəbildən  olan  həll-
edicilərdir. Osmotik uyğunlaşma bu yolla stresin başlamasını lən-


 14 
gidərək, həlledicilərin  sintezinin dəyişilməsini  və daşınmasını tə-
min edir. Beləliklə, stresə cavab üçün zəruri vaxt qazanılır.  
Quraqlıq stresinə məruz qalmış bitkilər antioksidant müdafiə 
sisteminin fəallaşması ilə oksidativ stresin öhdəsindən gələ bilirlər 
[187, 231, 379]. Uzun müddətli və aktiv stres zamanı isə müdafiə 
mexanizmlərinin məhdud imkanları vəziyyətə nəzarət edə bil-
mədiyindən, bitkilər  zərər çəkir, hətta məhv ola bilirlər [102, 
250, 315, 320, 371]. Fotosintezin elektron zəncir reaksiyalarının 
inhibrləşməsi  fotooksidləşdirici  zədələnməyə  səbəb  ola  bilə-
cək aktiv oksigen növlərini  əmələ  gətirir [379].  İzolə edilmiş 
xloroplastlarla aparılmış tədqiqatlar hər iki fotosistemin, xüsu-
silə, PS II-nin quraqlıq stresi təsirinə məruz qaldığını göstərir 
[114, 283]. 
Su stresi təsiri ilə hüceyrə biokolloidlərinin fiziki və kimyəvi 
xüsusiyyətlərində dəyişikliklər baş verir. İlk mərhələdə protoplaz-
manın  orqanoidlərində  və  biopolimerlərin  quruluşunda  fərqlər 
meydana  gəlir  və  bunun  nəticəsində  fotosintezin  intensivliyi  və 
biosintetik  reaksiyaların  sürəti  azalır.  Zülalların  hidrolitik  parlca-
lanma  reaksiyaları  artır,  maddələr  mübadiləsi  pozulur,  am-
monyak  kimi  zəhərli  maddələr  yaranır  və  nəticədə  hüceyrə 
ölür [102, 115, 315]. 
Quraqlıq stresi zamanı bitkilərdə baş verən pozuntu və zədə-
lənmələrə səbəb olan ən önəmli amillərdən biri də, DNT və RNT-
nin deqradasiyasıdır [11, 24, 92]. Quraqlıq stresinə məruz qalmış 
bitkilərin  yarpaqlarında  RNaza-ın  aktivliyi  artır  ki,  bu  da,  fer-
mentin bağlı vəziyyətdən sərbəst vəziyyətə keçməsilə əlaqədardır. 
Nuklein  turşularının  deqradasiyasına  səbəb  olan  digər  mole-
kullar isə sərbəst radikallar ola bilər [146]. 
Digər  stres  amillərdə  olduğu  kimi,  quraqlıq  stresində  də 
bitkilərin morfologiyası, fiziologiya və biokimyasında önəmli 
dəyişmələr  baş  verir  ki,  bütün  bunlar  da  genetik  aparatın  nə-


 
15 
zarəti altında həyata keçir. 
 
 
1.2.1. Quraqlıq stresinin təsirindən bitkilərdə  
              baş verən morfoloji və fizioloji dəyişmələr 
 
Quraqlığın  təsirindən  bitki  hüceyrələrinin  böyüməsi  və 
bölünməsi zəifləyir, yarpaqlarda ağızcıqların açılıb-bağlanma-
sı  və fotosintez  kimi bir çox əhəmiyyətli fizioloji hadisələrdə 
bitkilərin normal həyat fəaliyyətinin pozulması ilə nəticələnən 
ciddi dəyişikliklər baş verir.   
Bitkilərdə su qıtlığı başlayan zaman, onlarda bəzi uyğun-
laşma mexanizmləri inkişaf etməyə başlayır. Bu mexanizmlər 
aşağıdakılardır: 

 
ağızçıqların  bağlanması  və  transpirasiyanın  azaldıl-
ması, 

 
yaşlı yarpaqların erkən tökülərək transpirasiya sahəsini 
azaltması, 

 
fotosintezin intensivliyinin azalması, 

 
biosintez proseslərinin sürətinin yavaşıması,  

 
osmotik  təsirli  maddələrin  (şəkərlər,  amin  turşuları, 
prolin, üzvi turşular) sintezi və toplanması, 

 
oksidləşmə  və fosforlaşma prosesləri  arasındakı  əlaqə-
nin pozulması. Bunun nəticəsində  ATF-in sintezi zəifləyir  və 
metobolik  hadisələrin  nizamı  pozulur.  Bütün  bunlar  hücey-
rənin ölümünə səbəb olur [37, 362, 415]. 
Bəzi  bitkilər  su  stresinə  qarşı  olduqca  həssas  olduqları 
halda,  digərləri  bu  stresə  qarşı  tolerantdır.  Daha  çox  su  əldə 
etmək  qabiliyyətinə  malik  olan  və  ondan  daha  səmərəli  isti-
fadə  edən  bitkilər,  quraqlığa  qarşı  daha  çox  müqavimət  gös-
tərə  bilirlər.  Taxılların  bir  çox  nümayəndəsi  su  stresinə  qarşı 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   101


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə