Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 65,28 Kb.

səhifə6/101
tarix21.10.2017
ölçüsü65,28 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   101

 
19 
nəqlinə  də  mənfi  təsir  göstərir  və  yarpaqların  bu  maddələrlə 
doymasına səbəb olur, dolayısı ilə maddələrin orqanlarda pay-
lanmasını əngəlləyir. Su qıtlığı ağızcıqların bağlanmasında ef-
fektiv  təsir  göstərir.  Ağızcıqları  təşkil  edən  hüceyrə  qlafının 
şişməsi  suyun  miqdarına  bağlı  olduğuna  görə,  bu  reaksiya 
yarpaqlar  vasitəsilə udulmuş  karbon qazının miqdarının azal-
masına  və  nəticədə  fotosintez  məhsuldarlığının  aşağı  düş-
məsinə  səbəb  olur.  Quraqlıq  zamanı  ağızcıqların  bağlanma-
sına  səbəb  hidrolitik  (yarpaq  su  potensialı,  hüceyrə  turqoru) 
və  kimyəvi  (ABT)  siqnallardır.  Köklərdə  sintez  olunan  və 
transpirasiya  axını  vasitəsilə  qoruyucu  hüceyrələrə  daşınan 
ABT  hipolitik  ABT  reseptoruna  birləşərək  quraqlıq  zamanı 
ağızcıqların bağlanmasını  təmin edir [137]. Ağızcıqların bağ-
lanması  quraqlıq  zamanı  xloroplastlarda  absis  turşusunun 
miqdarının  artması  ilə  əlaqədardır.  Sonuncu  isə  su  qıtlığı  və 
yüksək  hərarətin  təsirilə  hüceyrəarası  mühitdə  CO
2
-nin  qa-
tılığının artmasına cavab olaraq sintez olunur [115, 163, 381]. 
ABA-nın quraqlığa davamlılığı artırdığı, yaşlaşmanı gecikdir-
diyi,  fizioloji  və  ya  mühit  quraqlığında  bitkilərin  canlı  qal-
masını  təmin  etdiyi  tədqiqatlarla  sübuta  yetirilmişdir  [160]. 
Stres-ABT münasibətlərinə təsir edən üç mexanizm vardır: 
-
 
yetərli səviyyədə ABT olduğu zaman sintezi dayandıran 
siqnal gəlir. 
-
 
solma zamanı sürətli bir ABT sintezi baş verir. 
-  turqor  olduğu  zaman  ABT  sintezinin  dayanması  və  ya 
kəsilməsi yenidən baş verir [202]. 
Yarpaqların  gövdədəki  yerləşmə  yeri  yuxarı  olduqca 
ağızcıqların  sayı artır  və  transpirasiya daha  sürətlə  gedir. Ar-
tan  osmotik  təzyiqə  müvafiq  olaraq  quraqlığa  müqavimət  də 
artır [41].  
Quraqlıq  şəraiti  bitkilərin  tənəffüs  prossesinə  də  təsir  gös-


 20 
tərərək  qaranlıqda  olan  hissələrinin  artmasına  səbəb  olur.  Tənəf-
füsün  su  qıtlığına  reaksiyası  isə  fotosintez  reaksiyasına  əks  olur. 
Tənəffüsün intensivliyi başlanğıcda güclənsə də, su qıtlığının art-
ması ilə getdikcə azalır. Sonrakı azalmanın səbəbi nişastanın hid-
roliz olunması ilə izah olunur. Nişastanın şəkərə çevrilməsi osmo-
tik təziqin artmasına və bu artım isə bitki hüceyrələrinin sovurma 
qabiliyyətinin azalmasına səbəb olur və bu zaman hüceyrənin da-
xili müqaviməti suyun hopması müqabilində artır.  
Hesab  edilir  ki,  quraqlıq  stresinə  məruz  qalmış  bitkilər, 
ən effektiv  müdafiə mexanizmlərindən biri  kimi, osmotik ak-
tiv birləşmələrin sintezini sürətləndirərək turqorun düşməsinin 
qarşısını  ala  bilirlər.  Bu  maddələrin  hüceyrədə  toplanması 
onların  osmotik  potensialını  nizamlamağa  kömək  edir  [278, 
384].  Osmotik  qoruyucular  orqanellərə  daxil  olaraq  sitoplaz-
mada  toplandıqlarından  onlara  vakollarda  rast  gəlinmir  [154, 
272, 342]. Osmotik qoruyuculara prolin, betainlər, dimetilsul-
foniopropionat (DMSP), polyollər, trehaloz və fruktanları mi-
sal  göstərmək  olar  [368].  Prolin  osmotik  qoruyucu  olmaqla 
subseluar  quruluşların  qorunması  ilə  sərbəst  radikalların  sön-
dürülməsində  rol  oynayarkən  [255],  qlisin  betain  yüksək  duz 
qatılıqlarında  və  yüksək  istiliklərdə  kompleks  zülal  və  fer-
mentlərin  dördlü  quruluşlarının  qorunmasında  digər  osmotik 
qoruyuculara görə daha təsirlidir [235, 322, 397]. 
Susuzluqdan  qorunmanın  digər  bir  yolu  da  epidermisdə  su 
itkisini azaldan qalın bir kutikula təbəqəsinin meydana gəlməsidir. 
Bu təbəqə orqanizmə  karbon qazının daxil olmasını  çətinləşdirsə 
də,  bu  hadisə  yarpaqlarda  fotosintezin  gedişinə  ciddi  maneçilik 
törətmir [47, 48]. 
W. Fricke və E. Pahlich (1990) su  stresinin hüceyrədə pro-
linin  miqdarını  4-6  dəfə  artırdığını,  artan  vakuol  xarici  prolinin 
isə  zülalların  və  membranların  mühafizəsində  və  vakuolun  os-


 
21 
motik  potensialının  tənzimlənməsində  rol  oynadığını  aşkar  et-
mişlər.  Kartof  hüceyrə  kulturasında  1%-li  PEQ  6000  vasitəsilə 
yaradılmış su stresi zamanı prolinin miqdarının quru kütləyə görə 
2,3-dən 20,7 mg-a qədər artdığı müşahidə olunmuşdur [191]. 
Tədqiqatlar  göstərir  ki,  su qıtlığı  zamanı hüceyrədə  kalium 
və  kalsium  ionlarının  qatılığı  artır.  Məsələn,  quraqlığa  davamlı 
buğda sortlarının daha çox kalsium aldıqları müəyyən edilmişdir. 
Hüceyrəyə aktiv daxil olan kalsium, suyun hüceyrə içərisinə da-
xil  olmasını  və  turqor  təzyiqinin  artmasını  təmin  edərək  bö-
yüməyə  təsir  edir  və  ciddi  su  stresi  şəraitində  bitkilərdə  suyun 
tutulub saxlanılmasını da həyata keçirir. Ağızcıqların açılıb bağ-
lanmasını  tənzimləməklə  suyun  məhdud  olduğu  dönəmi,  bitki-
lərin zərər görmədən keçirməsini təmin etmək olar [340]. 
Stresin təsirinin azalmasında etilenin də böyük rolu vardır. 
Bu, böyümə, inkişaf, yetişmə,  yaralanma  və radiasiya streslə-
rində  daha  çox  nəzərə  çarpır.  Su  stresinə  məruz  qalan  buğ-
danın  yarpaqlarında  4-6  gün  içərisində  etilenin  sintezində  artım 
müşahidə  olunmuş  və  yarpaq  toxumalarında  toplanan  etilenin 
miqdarı ilə stres şiddəti arasında əlaqə aşkar edilmişdir [202]. 
 
 
1.3. Quraqlıq stresinin bitkilərə təsiri 
və davamlılıq mexanizmləri  
 
Quraqlıq  stresinin  bitkilərə  təsiri  müxtəlif  xarakterli 
ola bilir. 
Mexaniki təsir bitki hüceyrələrindən əhəmiyyətli dərə-
cədə su itkisi baş verdiyi zaman, bitkidə turqorun aşağı düş-
məsi ilə özünü göstərən stresin ilkin təsiridir [248]. Quraq-
lıq  stresi  fotosintetik  membranın  piqment  və zülalların  tər-
kib  və  miqdarlarında,  spektral  xüsusiyyətlərində  və  xloro-
plastların fotokimyəvi fəallığında mühüm dəyişikliklərə sə-




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   101


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə