Azərbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet



Yüklə 213,58 Kb.

səhifə4/7
tarix02.03.2018
ölçüsü213,58 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

 

 

tələb  edir.  Vaqranka  sobasında  filizdən  dəmirin  alınmasında  C,  CO  və  H



2

  kimi 


reduksiyaedicilər  iştirak  edir.  C  koksun  karbonudur.  CO  karbonun  natamam 

yanmasından,  H

2

  isə  H


2

O+C=H


2

+CO  reaksiyasının  gedişindən  alınan  məhsullardır. 

Dəmir-oksidin  karbonla  reduksiyası  bilavasitə  reduksiya,  qaz  reduksiyaedicilərilə 

reduksiyası  isə  dolayı  reduksiya  adlanır.  Kimyəvi  analizlə  müəyyən  edilmişdir  ki, 

koloşnik qazının tərkibində 23-30% CO olur.  

 

Dəmir-oksidin  karbonla  reduksiyası  900ºC-dən  yuxarı  temperaturlarda 



aşağıdakı reaksiya üzrə gedir: 

ܨܱ݁ + ܥ = ܨ݁ + ܥܱ,  (- Q, kal). 

 

Dəmir-oksid,  həmçinin,  karbonun  natamam  yanmasından  alınan  CO  ilə  də 



ekzotermiki reaksiya üzrə reduksiya olunur: 

ܨܱ݁ + ܥ = ܨ݁ + ܥܱ

, (−݈ܳ݇ܽ) 



Vaqrankaya  verilən  şixtənin  tərkibində  dəmir  oksidindən  başqa,  müəyyən 

miqdarda  manqan,  silisium,  fosfor  və  digər  elementlərin  oksidləri  də  olur.  Proses 

zamanı  bu  oksidlərin  bir  hissəsi  reduksiya  olunur.  Manqan  filizdə  əsasən  MnO

2

 



şə

klində olur. Temperatur artdıqca MnO

2

 daha aşağı oksidlərə çevrilir: 



4ܯܱ݊

= 2ܯ݊



ܱ



+ ܱ

(ܶ = 838 ܭ − ݀ܽܲ





ܯ݌ܽ olur). 

6ܯ݊


ܱ



= 4ܯ݊

ܱ



+ ܱ


 (ܶ = 1363 ܭ − ݀ܽܲ





= 0,1 ܯ݌ܽ olur). 

MnO-nin  reduksiya  dərəcəsinə  temperatur  da  təsir  göstərir.  Temperatur  aşağı 

düşdükdə  MnO-nun  reduksiyası  çətinləşir.  Sobada  yüksək  temperaturlu  zonanı 

yaratmaq  üçün  koksun  sərfini,  havanın  üfürülmə  sürətini  və  ondakı  oksigenin 

miqdarını  artırmaq  lazımdır.  Silisium  filizdə,  əsasən  SiO

2

,  aqlomeratda  isə  silikat 



birləşməsi (ܨܱ݁ ∙ ܱܵ݅

ଶ,

ܯܱ݊ ∙ ܱܵ݅



) şəklində olur. 

Vaqrankada  istehsal  olunan  çuqunda  müəyyən  miqdarda  silisium  olmalıdır. 

Silisium  SiO

2

-nin  reduksiyasından  alınır.  Silisium  reduksiyası  yalnız  1770  K-dən 



yuxarı temperaturda karbonla mümkündür: 


 

 

(ܱܵ݅



) + 2ሾܥሿ = ሾܵ݅ሿ + 2ܥܱ; 

Sistemdə reduksiya olunmuş dəmir iştirak etdiyindən reduksiya olunan silisium 

dəmirdə həll olur, onunla 1320-1420 K-də aşağıdakı reaksiya üzrə FeSi əmələ gətirir: 

ܱܵ݅



+ 2ܥ + ܨ݁ = ܨ݁ܵ݅ + 2ܥܱ 



SiO

2

-nin  reduksiyasına  onun  qızma  dərəcəsi  də  təsir  göstərir.  Müxtəlif 



temperaturlu zonalarda reduksiya olunan silisiumun miqdarı müxtəlif olur. Məsələn, 

buğluqdakı  metalda  0,04-0,06  %  silisium  olduğu  halda  sobadan  buraxılan  çuqunda 

onun miqdarı 1,3-1,5%-ə çatır. 

Fosfor  çuqunda,  əsasən  zərərli  qatışıq  sayılır.  Onun  zərərli  təsiri  fosforlu 

çuqunlardan alınmış poladın mexaniki xassələrinin aşağı olmasında, poladın kövrək 

alınmasında  ifadə  olunur.  Sistemdə  maye  ərinti  (dəmir)  iştirak  etdikdə,  fosforun 

reduksiyası  da  asanlaşır.  Posanın  əsaslığını  artırmaqla  fosforun  mayeyə  keçən 

miqdarını  azaltmaq  olur.  Lakin  posanın  əsaslığı  həddən  artıq  olduqda  isə  arzu 

olunmayan hal alınır-fosfor tamamilə reduksiya olunur və ərintiyə keçir: 

ܥܽ + ܥ = ܥܽ + ܥ݋; 5ܥܽ + ܲ

ܱ



= 5ܥܱܽ + 2ܲ. 

Beləliklə,  posanın  əsaslığını  münasib  seçməklə  ərintidəki  fosforun  miqdarını 

azaltmaq olar. Elementlərin çuqundakı vəziyyəti və miqdarı onların oksigenə hərisliyi 

ilə  müəyyən  olur.  Oksigenə  qarşı  hərisliyinin  artmasına  görə  düzülüş  aşağıdakı 

kimidir: Cu, As, Ni, Fe, P, Zn, Mn, V, Cr, Si, Ti, Al, Mg, Ca. 

Vaqranka  prosesində  əksər  elementlərin  reduksiyası  yuxarıdakı  ardıcıllıqla 

gedir. Çuqunda Cu və Ni reduksiya olunmuş halda olur. Buna səbəb filizdəki nikel və 

mis oksidlərinin 600-1200 K temperaturlarda CO ilə asan reduksiya olunmasıdır. 

Ə

ritmə  prosesində  filizin  tərkibindəki  xrom  oksidinin  90%-ə  qədəri  karbonla 



reduksiya  olunur.  Vanadium  oksidi  yalnız  karbonun  iştirakı  ilə  reduksiya  olunur. 

Titanın  reduksiyası  silisiumun  reduksiyası  kimidir.  Alüminium,  maqnezium  və 

kalsium oksidləri domna sobasında reduksiya olunmur. 



 

 

Kükürd  çuqunda  və  poladda  zərərli  qatışıq  hesab  olunur-ərintinin  maye 



axıcılığını  aşağı  salır,  polada  isə  isti  sınıq  xassəsi  verir.  Bu  səbəbdən  də  çuqun  və 

poladda kükürdün miqdarı az olmalıdır. Kükürd çuqun və poladda FeS şəklində olur. 

O,  çuqunda  0,9%-ə  qədər  həll  ola  bilər.  Lakin  poladda  və  tökmə  çuqunlarda  onun 

miqdarı az- 0,01%-dək olmalıdır. 

Kükürd,  əsasən,  ərintinin  istehsal  prosesində  kənar  edilir.  Kükürd  ərintiyə 

filizdən  və  kükürdlü  yanacaqdan  keçir.  Filizdə  kükürd  FeS

2

,  FeS,  MnS  şəklində, 



yanacaq külündə isə CaSO

4

, BaSO



4

 və s. şəklində olur. Bu yolla ayrılan və kaloşnik 

qazı ilə kənar olunan kükürdün miqdarı onun şixtədəki ümumi miqdarını 10-20%-ni 

təşkil  edir.  Yüksək  manqan  və  silisiumlu  çuqun  istehsalında  qazlarla  kənar  olunan 

kükürdün miqdarı 40%-ə çatır. Kükürdün qalan hissəsi maye ərinti və posaya keçir. 

Beləliklə,  ərintidəki  kükürdün  miqdarını  azaltmaq  üçün  posanın  əsaslığını  və 

yanacağın  sərfini  çoxaltmaq  lazımdır.  Lakin  posada  CaO  çox  olduqda  onun  maye 

axıcılığı  azalır,  kükürdün  kənar  olunması  çətinləşir.  Posanın  maye  axıcılığını 

normallaşdırmaq üçün ona flüs kimi dolomit (CaCO

3

∙MgCO



3

) verilir.  

Kükürd  domnadan  kənarda  da  ərintidən  azad  olunur.  Bu  məqsədlə  kükürdlü 

çuqun  şalova  tökülür  və  orada  soda  Na

2

CO

3



  ilə  emal  olunur.  Bu  üsulla  kükürd 

ə

rintidən reaksiya ilə kənar olunur: 



ሾܨ݁ܵሿ + ܰܽ

ܥܱ



+ ሾܥሿ = (ܰܽ

ܵ) + ܥܱ


+ ܥܱ + ሾܨ݁ሿ. 

Bu üsulla ərintidən 90%-ə qədər kükürd kənar olunur. Kükürdün zərərli təsiri 

manqanla da azaldılır. Çuqun – tərkibində Mn, Si, P və S kimi daimi qatışıqları olan 

dəmir-karbon əritisidir. Çuqunda karbonun miqdarı 2,14%-dən çox olur.  

Məlumdur  ki,  şixtədəki  dəmir  oksidləri  C  və  CO  ilə  reduksiya  olunur. 

Reduksiya  olunmuş  dəmir  yüksək  temperaturda  əriyərək  sobanın  kürə  hissəsinin 

dibinə yığılır. Onun ərimə temperaturu saf dəmirin ərimə temperaturundan aşağı olur. 

Çuqunları tətbiq olunan yanacağın növünə görə koks və ağac kömürüilə alınan 

çuqunlara,  tətbiq  sahələrinə  görə  isə  təkrar  emal  çuqunu,  tökmə  çuqununa  bölünür. 




: application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə