Azərbaycan Respublikası Prezidentinin



Yüklə 1,17 Mb.

səhifə14/40
tarix22.07.2018
ölçüsü1,17 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   40

Mübariz  Yusifov

Ceyran ovlağından dərilib gələn 

Bir çəngə quru ot götürüb həmən 

Zahid cavab verdi:  «Budur xörəyim 

Bundan qüvvət alır mənim ürəyim» 

Qapıçı şah kimi  süzdü gözünü: 

«Bəlaya salmısan-dedi,-özünü.

Yazıq,  bizim şaha xidmət eyləsən 

Bir də ot yeməzsən bu çöllərdə sən» 

Zahid cavab verdi:  «Sözün əbəsdir, 

Bu ot bir gülqənddir, mənə bu bəsdir. 

Bu otun sirrini bilsən,  ey insan 

Şahın qulluğundan azad olarsan»

Onu dinlədikcə şah birdən-birə 

Qızışıb atından sıçradı yerə 

Döşəndi zahidin önünə xaqan 

Öpdü o müqəddəs ayaqlarından 

«Azadlıq əzizdir,-dedi,-daima»

Budur sözlərində gizlənən məna.

L-M,  2004,  193-194.

Göründüyü  kimi,  Nizami  batində  dediyi  fikri,  hətta 

dilindən  zahidə  çıxarır  ki,  azadlıq  hər  şeydən  əzizdir  və 

üstündür. 

İnsan  azaddırsa,  bu  azadlıq  onun  şüuruna, 

mənliyinə,  şəxsiyyətinə,  təsəvvürünə,  təfəkkürünə daha canlı 

təsir  göstərə  biləcək  və  insan  öz  müqəddəs  amalına 

yetişməkdə  çətinlik  çəkməyəcək.  Şah  isə  cəmiyyətin  bütün 

ixtiyarı  onda  olsa  belə  qayğı  azadlığından  məhrumdur. 

Düşünür ki,  azadlığa hamının ehtiyacı var.  Hətta şahın da!  Ni­

zami  bu müqəddəs ideyanı Azərbaycan məkanında canlandırır 

və  öz  vətənində  insanların  şəxsiyyət  azadlığına  nail  olmasını 

müqəddəs bir arzu və istəyə çevirir.

Nizami  azadlıq ideyalarına,  xüsusən,  şəxsiyyət azadlığı­

na  sadə  bir anlayış kimi  yanaşmır.  Azadlıq  elə  bir qlobal  arzu 

və  istəkdir ki,  şahlar,  hökmdarlar ona ehtiyac hiss  edir və ona 

tabe olurlar.  Əgər şahların ona bu qədər ehtiyacı varsa, deməli 

cəmiyyətin 

azadlığa 

dərin 

bir  ehtiyacı  var.  Nizami



54

Nizamidə  azərbaycançılıq

dövründəki,  Azərbaycanda  azadlıqdan  əsər-əlamət  olmadığı 

üçün,  insanlar ictimai  və  mənəvi  məhrumiyyətlər içində  əzab 

çəkdiyi  üçün  Nizaminin vətəninin  azadlığa daha  artıq ehtiyacı 

var  idi.  Nizami  bu  duyğunu  şahlara  aid  etməkdə  birinci  növ­

bədə öz cəmiyyətini nəzərdə tutur.  «Xosrov və  Şirin» poema­

sında  Xosrovun  atəşgahda  tənha  guşəyə  çəkişməsi  də  onun 

özünün azadlığa daha artıq ehtiyacı  olduğu aşkar bilinir:

Şah qərara gəldi, taxtı tərk etsin 

Dünyadan çəkilsin, məbədə getsin.

Ağlın var, hər şeydən çalış azad ol!

Nəyin var qane ol, onunla şad ol!

Şadlıqdan asudə məclis olarmı?

Rahatlıqdan gözəl bir aləm varmı?

Çörəyin,  suyun var, qane ol, otur,

Ən azad bir ölkə, inan ki, odur.

Yüksək yaratmışdır xaliq insanı 

Vermiş xidmətinə bütün dünyanı 

Belə düşünməklə dilşad olarsan 

Tacü təxt qeydindən azad olarsan.

X-Ş, 2004,331-332.

Nizami  azadlığı  şahlara  şamil  etməklə  öz  bədii 

təxəyyülünü 

məhdudlaşdırmır. 

Nizami, 

hətta, 


dünya 

hadisələrini  dərindən-dərinə  dərk  edən  filosofların  da 

azadlığa  ehtiyacı  olduğunu  bədii  lövhələrlə  canlandırır. 

Filosoflar Nizamiyə  görə kimdir?  Xalqın  intellektual  düşüncə­

si,  təfəkkürü  və  təsəvvürü.  «İskəndəmamə»nin  «İqbalnamə» 

hissəsində  «Böyük  filosofun  səhraya  çəkilib  çalğı  aləti  qayır­

ması»  hekayəsində  Əflatunun  səhraya  üz  tutması  onun 

cəmiyyətdəki  sıxıntılı  qayğılardan  azadlıqda  qalmasının 

təcəssümüdür.

55



Mübariz  Yusifov

Nə qədər vardısa orada alim 

Hamıya olmuşdu o ilk müəllim 

Əflatun onlardan üz döndərərək 

Yox oldu saraydan ənqa quşu tək 

Gecəli-gündüzlü düşündü ustad 

Gizlində o bir saz elədi  icad 

Alim sazı alıb səhraya getdi 

Hər bir nisbət üçün onu kök etdi.

Çöldəki, dağdakı bütün heyvanlar 

Yüyürdü yanma onun hər nə var.

Müəyyən pərdədə bir hava çalır 

Ki, bütün heyvanlar yuxuya dalır 

Başqa bir pərdədə çaldığı zaman 

Yatanlar hamısı durur yuxudan.

İII,  2004, 73-75.

Əflatun  niyə  səhraya  üz  tutur?  Çünki  səhrada,  artıq, 

onun  azadlığına,  sərbəstliyinə,  müstəqilliyinə  toxunan,  fikir 

və  düşüncələrinə  dolaşan  yoxdur.  Hətta,  səhra  heyvanları  be­

lə  insan  cəmiyyətindəki  məkrli,  riyakar,  işi  ilə  əməli  düz 

olmayan  insanlardan üstündür.  Əflatun  çöl  heyvanlarının vəh­

şi  olmasına baxmayaraq onu daha yaxşı duyduqlarından məm­

nundur.

Sokratm  səhraya  üz  tutmasında  da  şəxsiyyət  azadlığı 



motivləri  canlandırılır.

Şahın bilik sevən könlü o gün də 

İstədi  Sokratı görsün önündə 

Dedilər:  «Xəlvətə çəkilib daim 

Xalq ilə get-gəli kəsib o alim.

Elə üz döndərib dünya işindən 

Gorda dürr tapıbdır qoca,  deyəsən. 

Qohumdan,  qardaşdan üz döndərərək 

Yaşayır kənarda, bir bucaqda tək. 

Tərgidib tamamən o ət yeməyi,

56

Nizamidə  azərbaycançılıq

Polada bürünüb,  atıb ipəyi.

İbadət eyləyir tənha, kimsəsiz,

Tapmayır yanma bir kimsə yol,  iz 

Əql  ilə dost olub Nizami, təkin 

Ondan dərs alıbdır Nizami yəqin».

İ,  II, 2004,  83.

Sokratm  tənhalığa  çəkilməsini  Nizami  özü  də  təqdir 

edir və  hətta  onun  kimi  cəmiyyətdən  uzaq  durmağa  haqq  qa­

zandırır.  Nizami  azadlıq  aşiqidir.  Azərbaycan  cəmiyyətində 

azadlığın  bərqərar  olunması  onun  amalı  və  idealıdır.  Odur ki, 

özünün  fikirlərinin,  düşüncələrinin  və  əqidəsinin  yaratdığı 

obrazlarla  ifadə  olunması  da  onu  qane  etmədiyi  məqamda  bu 

fikir və düşüncələrini batindən zahirə çıxarır.

Nizami  Nüşabənin  firavanlıq  yaratdığı  cəmiyyətdə, 

hətta,  xidməti  işlərə  təhkim  olunan  kənizlər  mühitində  belə 

azadlığın təmin edilməsini bədii dillə canlandırır:

O ağ bənizlərə etsən tamaşa 

Az qalır şəfəqdən gözlər qamaşa.

Bu mavi səmanın altında ancaq 

İşləri şərabdır,  çalıb çağırmaq.

Nəsilcə uca, pak hökmdar qadın 

Onları  qoymazdı  şəhvətə yaxın 

Sənəmxanası var saraylar qədər 

Azad girib gəzər orda afətlər.

İ,  II,  2004,  204.

Nizami  oxşar təfərrütaı  Feyləqus  sarayındakı  gözəllərin 

timaslmda da canlandırır:

Ən yaşlı  bir qoca rəvayət edir,

O köhnə şahlardan hekayət edir:

Feyləqus qəsrində bir gözəl varmış 

Bəzəkli gəlin tək azad yaşarmış.

İ, I, 2004,  63.

57





Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə