Azərbaycan Respublikası Prezidentinin



Yüklə 1,17 Mb.

səhifə8/40
tarix22.07.2018
ölçüsü1,17 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   40

Mübariz  Yusifov

düşməsində  çətinliklər  baş  verirdi.  Çünki  türkdilli  xalqlar 

vahid türkdilli bir dövlət yarada bilməmişdilər ki,  bu xalqların 

içərisindən  çıxan  söz  ustalan  ümumi  normalara  malik  olan 

dildə  bir-birini  asan başa  düşə  bilə  idilər.  Daha  sonra,  farsdi­

lli  ədəbiyyatın  ən  seçilmiş  nümunələri  hökmdarlara  həsr 

olunurdu.  Hökmdarlara  həsr  olunan  əsərlərin  isə  qorunma 

ehtimalı  daha çox idi.  Türk dillərinin birində yazılmış əsərlər, 

daha dəqiq və çəkinmədən desək, milli şüurun oynamadığı bir 

məqamda  kimin tərəfindən  qorunub  saxlanmalı  idi?  Olsun  ki, 

tarixlərdə  türk  mənşəli  böyük  sənətkarlar  ana  dilində 

möhtəşəm  əsərlər  yaratmışlar.  Ancaq  onlardan  nə  qədəri  bi­

ganəlik  mühitində  zəmanəmizə  qədər  gəlib  çıxmışdır? 

Olduqca  az,  cüzi  miqdarda.  Baxmayaraq  ki,  Azərbaycan 

mənşəli  söz  ustalan  özlərinin  möhtəşəm  əsərlərini  fars 

dilində  yaratmışlar,  hər  halda,  bu  əsərlərin  içərisində  Azər­

baycanın da payı  vardır.  O baxır,  hansı  müəllif öz əsərlərində 

milliliyə  nə  dərəcədə  yer  ayırmışdır.  Nizaminin  əsərlərinə 

gəlincə,  tam  haqqımız var deməyə ki,  onun  əsərlərinin  yalnız 

zahiri  farsdır.  Nizaminin  bütün  əldə  olan  əsərlərinin  ruhu 

Azərbaycandır və  Azərbaycanla  bağlıdır.  Bu  böyük  şəxsiyyət 

heç  zaman  öz  milli  mənşəyinə  və  etnik  təəssübkeşliyinə 

biganə  olmamışdır.  O  öz milli  düşüncələrini,  Azərbaycançılıq 

ideyalarını fars dili pərdəsi  ilə örtülü şəkildə vermişdir.  Təsvir 

etdiyi  bütün  hadisələrin  bədii  bəzək-düzəyi  altında  öz  milli 

təəssübkeşliyini  tam  təfərrüatı  ilə  canlandırmışdır.  Nizami 

əsərlərini  oxuduqca,  onun  dilini  təhlil  etdikcə  belə  bir  fikrə 

haqqa qazandırmaq olur ki, bu əsərlərin  ancaq zahiri, görünən 

tərəfi  farsçılığa  aiddir,  batini,  ruhu,  milli  dəyərləri  ancaq  öz 

xalqına,  Azərbaycana  məxsusdur.  Onun  üzərindən  zahiri 

pərdəni, bər-bəzəyi,  rəngarəng bədii  örtüyü götürdükdə aşağı, 

alt  qatda  Azərbaycançılıq  ümmanının  çağladığını  müşahidə 

etmək  olur.  Şair  özü  də  sözə  bər-bəzək  vurduğunu,  zahiri 

«qabıq»  içərisində  «məğzi»  (batini)  əsas  götürdüyünü  etiraf 

edir:

Nizamidə  azərbaycançılıq

Dastanı düzərkən fikrim açıqdı 

Söz səlis olsa da yol dolaşıqdı.

İskəndər haqqında heç bir əsərdə 

Məlumat görmədim yığcam bir yerdə 

Sözlərlə dolmuşdur xəzinə içi 

Ancaq hər nüsxə bir dağınıq inci 

Hər köhnə nüsxədən əsas alaraq 

Onu öz şeirimlə bəzədim ancaq 

Ən  qədim tarixi əsərlərdən mən 

Yəhudi, nəsrani, pəhləvilərdən 

Ən  incə sözləri əlimə saldım 



Qabığı ataraq məğzini aldım.

Müxtəlif dillərdən yığdım çox sözlər 

Bunlardan düzüldü yazdığım əsər.

İ,  I,  2004,  54.

Nizami  özü  «İskəndəmamə»ni  yazarkən  Firdovsinin 

yazdığına münasibətini də bildirir.  Şeir dili ilə belə deyilir:

Köhnə söz ustası o Tuslu şair 

Söz gəlinlərini bəzədi  bir-biri.

Düzdü  dastanlara çox inci,  gövhər,

Yenə də qaldı çox bakirə sözlər.

Yazsaydı tarixdə bütün olanı,

Çox uzun sürərdi onun dastanı.

Sevmədiklərinə etmədi hörmət 

Bəyəndiklərinə göstərdi rəğbət.

Dostlara o paydan ayırdı bir az 

Halvanı  təklikdə yemək yaramaz.

Nizami bu sapa düzərkən gövhər,

Qələmdən silindi qələm görənlər.

Hansı bir incini keçirdi ələ 

Onları  çəkdi öz söz çəkisiylə 

Uğurla ucaltdı «Şərəfnamə»ni 

Köhnəni bununla eylədi yeni.

İ, I, 2004, 42-43.

31



Mübariz  Yusifov

Nizami  burada  açıqca  deyir  ki,  Firdovsinin  təsvirində 

sevmədiklərinə,  ilk növbədə türklərə rəğbət yoxdur.  Onun ya­

zısında  bakirə  sözlər,  yəni  türklərin  ictimai-siyasi  həyatdakı 

mövqeyinə  aid  fikirlər  deyilməmiş  qalıb.  Mən  isə  Firdovsi 

tərəfindən  təriflənənləri  atıb  sözü  öz  sapıma  düzdüm  və 

«İskəndəmamə»ni  ucaltdım.  Təsadüfi  deyildir  ki,  Nizami  və 

Firdovsi  haqqında  fikir  söyləyən  tədqiqatçılar Nizaminin  türk 

(Azərbaycanlı),  Firdovsinin  isə  fars  ruhu  ilə  nəfəs  aldığını 

göstərirlər.  Məmməd  Əmin  Rəsulzadə  bu  barədə  yazır: 

«Firdovsi  müxtəlif  dastan,  əfsanə  və  hekayələrdən  İran 

tarixini  və  fars  ənənələrini  canlandırmaq  və  yaşatmaq  üçün 

istifadə etmişdir.  Nizami  isə tarixi  hadisələrdən özü üçün əsas 

məqsəd  olan  həqiqət  naminə  gözəllik  yaratmaq  üçün 

faydalanmışdır.  Firdovsidə qatı bir irq təəssübü hökm  sürdüyü 

halda  Nizamiyə  bu  təəssüb  yabançıdır.  Onun  üçün  mühüm 

olanı  qan  deyil,  imandır.  Farslığın  ən  böyük  və  ən  parlaq 

ənənəsi  zərdüştlük  və  atəşpərəstlikdir.  Belə  olduğu  halda, 

fars  şeirinin  Firdovsidən  sonra  ikinci  böyük  dirəyi  olan 

Nizami  bu təlimə nə üçün bu qədər düşməndir? Onun üçün ki, 

sözün  həqiqi  mənasında  Nizamidə  farslıq  duyğusu  yoxdur. 

Farsca yazsa da duyğu və  şüuru  farslıqdan  uzaqdır.  Əsərlərini 

ərəbcə yazdıqları  halda türklük haqqındakı  duyğulan  ilə,  türk 

mədəniyyəti  və  vətənpərvərliyi  tarixində  müstəsna  yer  tutan 

Kaşğarlı  Mahmudlar,  Qurlu  Fəxrəddin  Mübarəkşahlar, 

Zəməxşərli  Mahmudlar  nə  qədər  türkdürlərsə  Nizami  də  o 

qədər türkdür!».1

Nizaminin əsərlərində  «türk» sözü türkdilli xalqlar üçün 

ümumiləşdirilmiş  bir  ad  kimi  işlədilir.  Yəni  özbək,  qazax, 

qırğız,  tatar,  türkmən,  kumık,  nöqay  kimi  fərdiləşmiş  milli 

adlar,  görünür,  ümumi  bir  etnik  adda  ifadə  edilmişdir.  Müasir 

dövrdə  isə  türk  xalqlan  artıq  diferensial  etnos  kimi  öz  adlan 

ilə  xüsusiləşdirilərək  adlandırılır.  Nizami  isə  Azərbaycanlı

1 Məmməd Əmin Rəsulzadə. Azərbaycan şairi Nizami. Bakı, Azərbaycan Dövlət 

Nəşriyyatı,  1991, s.  136-140.

32

Nizamidə  azorbaycançılıq

olduğu  üçün  türk  haqqında  danışanda  onlan  qazağa,  tatara, 

türkmənə  bölmür,  hətta,  Azərbaycanlılara  da  türk  adını  şamil 

edir.  Onun  milli  təəssübkeşliyi,  əsərlərindən  də  göründüyü 

kimi  o  qədər  güclüdür  ki,  hətta,  başqa  türk  xalqlanna  aid 

hadisələrdən  bəhs  etdiyi  məqamlarda  onlara  Azərbaycanlı 

etnik  təbiəti  baxımından  yanaşır.  Eyni  zamanda,  mənşəyinə 

görə türk  etnosuna  daxil  olmayan  insanlardakı  yaxşı  cəhətləri 

təsvir  etdikdə  onlarda  Azərbaycanlı  xarakterinə  uyğun 

əlamətlər  müşahidə  edərək  həmin  obrazlan  da  Azərbaycanlı 

təsəvvüründə türkiləşdirir.

Nizaminin  Azərbaycanlı  olması  barədə  mübahisə 

açmaq  əlbəttə  ki,  artıq  bir  iş  kimi  nəzərə  alınmalıdır.  Çünki 

Nizami  barədə  aparılan  tədqiqatların  çox  böyük  əksəriyyəti 

onun  Azərbaycanlı  olduğunu  quru  sözlə  yox,  faktlarla  təsdiq 

edirlər.  Elə  İranın  tədqiqatçılarının  özləri  də  Nizamidən  türk 

(Azərbaycanlı)  iyi  gəldiyini  təsdiq  edirlər.  Nizaminin  İran 

şairi  adlandırılması,  əslində,  Avropa  şərqşünaslarının  yanlış 

ideyasından  doğmuşdur.  Sonra  isə  bəzi  rus  müəllifləri  də  bu 

ideyanı  təsdiq  etməyə  cəhd  göstərmişlər.  Ancaq  Y.N.Mamn 

1927-ci 


ildə  şərqşünasların  Leninqrad  kollegiyasındakı 

çıxışında  göstərilir  ki,  iranlıların  özləri  Nizaminin  Azərbay­

canlı  şair olduğunu təsdiq edirlər.  Burada qeyd olunur ki, Teh­

ran  ədəbiyyatçılarının  gözündə  Nizami  həyatın  sevinclərini 

təsvir etməyi  bacaran  şair kimi  tanınır.  Ancaq  o  Firdovsi,  Fər- 

ruhi  və  Ünsüridən  geri  qalır.  Ümumi  nəticə  isə  budur  ki, 

Nizami  fars  şairi  deyil,  o,  Azərbaycan  mühitində  yaşayıb 

yaratmışdır.  Onun  şeirləri  iranlıya  aydın  deyil,  ola  bilsin  ki, 

Qafqaz üçün o dahidir, ancaq İran üçün Nizami dahi  deyil.1

İranlı  tədqiqatçı  Səid  Nəfisi  isə  Nizami  haqqında  bəhs 

edərkən  tarixi  məqamın  özünü  saxtalaşdıraraq göstərir  ki,  Ni­

zami  dövründə  Gəncədə  türkcə  (Azərbaycanca)  danışanlar  az



1  Бах:  Ю.Н.Марр.  Статьи  и  сообщения.  Л.,  1939,  с.  255-268;  Бах:  А.Е.Крымский.  Низами  и 

его  современники.  Изд.  «Элм»,  Баку,  1981,  с.  79;  Məmməd  Cəfər  Cəfərov.  Nizaminin  fikir 

dünyası.  Bakı,  «Yazıçı»,  1982,  s.  168-169;  Tağı  Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan 

qaynaqları.  Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.  1991, s.  84-85.

33





Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə