Azərbaycan respublikasi səHİYYƏ naziRLİYİ azərbaycan tibb universiteti “BƏYƏNİLMİŞDİR” “TƏSDİq ediRƏM”



Yüklə 159,02 Kb.
tarix02.03.2018
ölçüsü159,02 Kb.


AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI SƏHİYYƏ NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN TİBB UNİVERSİTETİ
BƏYƏNİLMİŞDİR” “TƏSDİQ EDİRƏM”

Azərbaycan Tibb Universitetinin Azərbaycan Tibb Universitetinin

Tədris-metodik və innovasiya Mərkəzi Metodik Komissiyasının

şöbəsinin müdiri sədri



prof.A.İ.QURBANOV ə.e.x., prof.S.C.ƏLİYEV

______________________ _______________________
15.09.2015-ci il

Protokol № ________________



ÜZVİ KİMYA

fənni üzrə
P R O Q R A M

BAKI – 2016

İPF-B06

Üzvi kimya üzrə tədris proqramı

050806-Əczaçılıq


Azərbaycan Tibb Universitetinin

Ümumi və toksikoloji kimya kafedrasının müdiri,

əczaçılıq elmləri doktoru, prof. Q.B. İskəndərovun redaktəsi

ilə kafedranın əməkdaşı dos.F.P. Həsənov

tərəfindən tərtib edilmişdir.

Rəy verənlər: 1. Prof. Quliyev F. Ə., Azərbaycan Tibb

Universitetinin Biofiziki və bioüzvi kimya

kafedrası.

2. Prof. Həsənov Ü.Ə., Bakı Dövlət Universitetinin

Üzvi kimya kafedrası.
GİRİŞ
Ali əczaçılıq təhsili sistemində üzvi kimya fənni əsas yerlərdən birini tutur. Üzvi kimya kursunda bioloji kimya,əczaçılıq kimyası, farmakoqnoziya və dərmanların texnologiyası kimi ixtisas fənlərinin təməli qoyulur və gələcək ali təhsilli əczaçıların formalaşması üçün zəmin yaradır.Üzvi kimya kursunun materialları materialist dünya görüşünü və dialektika qanunlarının dərk edilməsini dərinləşdirir.

Yeni tipli ixtisasçılar hazırlamaq məqsədi ilə üzvi kimya kursu elə öyrənilməlidir ki,üzvi birləşmələrin kimyəvi xüsusiyyətləri ilə onların quruluşu arasındakı qarşılıqlı əlaqənin qanunauyğunluqları tam şəkildə dərk edilsin və dərmanşünaslığın kimyəvi problemləri həlli mənimsənilsin.

Proqram tərtib edilərkən son məqsədə çatma arzusu və onun yolları əsas götürülmüşdür. Bu məqsədlə külli miqdarda müxtılif üzvi birləşmələrin və onların qarşılıqlı təsirləri proqramda vahid nəzəri prinsiplərə əsaslanmış və yerləş-dirilmişdir.

Proqramın əsasını təşkil edən elmi,nəzəri ümumiləşdirilmələr və üzvi birləşmələrin təsnifat anlayışları qarşılıqlı əlaqədə olan bütün sinifləri əhatə edir və bütün mövzulara tətbiq edilir. Proqramda üzvi reaksiyaların nəzəri əsaslarına lazi-mi diqqət yetirilir. Bunlara karbonun və digər element atomlarının elektron quru-luşları, onların kimyəvi rabitələri, üzvi birləşmələrin fəza quruluşu,molekulda atomların qarşılıqlı təsirinə və onun elektron effektinin köməyi ilə molekul boyunca ötürülməsi, aromatiklik, turşuluq və əsaslıq xassələri, üzvi reaksiyaların elektron mexanizmləri və s. nəzəri məsələlər aiddir.

Mövzular elə seçilmişdir ki, onlar kimya elmi təfəkkürünü və “Quruluş-xassə” probleminin əsasını təşkil etsin. Bunlara karbohidrogenlər, sintetik və təbii dərman maddələri üçün səciyyəvi olan müəyyən funksional qruplu üzvi birləşmələr aiddir. Karbohidrogenlər, halogenli törəmələr, hidroksitörəmələr və onların tioano-loqları, efirlər, karbonilli birləşmələr, aminlər və s. belə birləşmələrdəndir.

Proqramda obyekt seçərkən ixtisas xüsusiyyətlərinə də fikir verilmişdir.Dərman preparatları çox cüzi hallarda homofunksional təbiətli olur. Adətən onlar hetero-funksional birləşmələrdən ibarət olurlar. Bunu nəzərə alaraq proqrama heterotsiklik birləşmələr, alkaloidlər, terpenoidlər, steroidlər kimi çox vacib mövzular daxil edilmişdir. Əvvəlki proqramlardan fərqli olaraq bu proqramda bioloji polimerlər haqqında materiala daha geniş yer verilmişdir. Bu məqsədlə əvvəlcə bioloji polimerlərin (karbohidratlar, zülallar, nuklein turşuları) makromolekullarını təşkil edən monomer birləşmələrin alınmsı, xassələri və səciyyəvi xüsusiyyətləri öyrənil-dikdən sonra müvafiq bioloji polimerlər haqdageniş məlumat verilir. Nuklein turşusunun tərkibinə daxil olan monomer vahidlərinin mənşəyini nəzərə alaraq həmin bəhs sulu karbonlar və heterotsiklik birləşmələr bəhsindən sonra öyrənilir.

Üzvi kimya kursuna aid tərtib edilmiş bu proqram digər baza və profil fənləri ilə sıx əlaqələndirilmişdir. Bu məqsədlə funksional analizin əsasını təşkil edən funksional qrupların tipik reaksiya abiliyyətlərinə böyük əhəmiyyət veril-mişdir.

Proqramda kimyəvi təyin reaksiyaları və fiziki-kimyəvi analiz üsullarına xüsusi yer verilir. Burada əldə edilən biliklər, təcrübələr, sintezlər vasitəsilə möhkəm-ləndirilir.

Köhnə proqramla müqayisədə yeni proqramda mühazirə kursu azaldığına görə mühazirənin problemliyi daha da qüvvətləndirilir. Əvvəlki proqrama nisbətən bu proqramda təcrübə işlərinə daha geniş yer verilir. Əvvəlki proqramda 3-cü semestrdə ancaq kiçik praktikum işləri aparılırdı. Bu proqramda kiçik praktikumla yanaşı üzvi maddələrin sintezinə və fiziki-kimyəvi analiz üsullarına aid labora-toriya işlərinə də geniş yer verilmişdir.

Fənnin məqsədi: Əczaçılıq təhsil sistemində mühüm fənnlərdən biri kimi tələbələrdə üzvi reaksiyaların nəzəri əsaslarını, üzvi birləşmələrin kimyəvi xüsusiy-yətləri ilə onların quruluşu arasındakı qarşılıqlı əlaqənin qanunauyğunluqlarını, kimyəvi və fiziki-kimyəvi üsullarla üzvi birləşmələrin təyini və quruluşunu müəy-yən etmək üçün səmərəli üsullar seçə bilməsini aşılamaqdır. Bununla yanaşı, əczaçılıq kimyası, bioloji-kimya və digər ixtisas fənnlərinin mənimsənilməsində yardımçı olmaq, əczaçıların formalaşması üçün zəmin yaratmaqdır.

Tələbə nəyi öyrənməlidir: Kimyaya aid ədəbiyyatdan sərbəst istifadə etmək bacarığı.

Üzvi birləşmələrin izomerliyi və adlandırılmasını mənimsəmək nəticəsində birləşmələrin adlarına görə kimyəvi düsturların tərtib edilməsi, düsturlara görə isə adlarının oxunmasını öyrənməlidir. Üzvi birləşmələrdəki funksional qruplara əsasən onların təsnifatını aparmağı bacarmalıdır. İş texnikasını mənimsəmək, hesablama aparmaq,işə aid referat və hesabat tərtib etməklə bəsit tədris-tədqiqat təcrubələri aparmağı.

Üzvi birləşmələrin kimyəvi xassələrinə, fiziki-kimyəvi analiz üsullarına aid bilik-ləri öyrənmək və onların ayrılması, saflaşdırılması və təyini üsullarını mənim-səmək və təcrübədə tətbiq etməyi öyrənməlidir.

Tələbə nəyə yiyələnməlidir: Molekulda reaksiya mərkəzlərini tapmaq, onlardakı funksional qruplara və quruluşlarına əsasən reaksiya istiqamətini və şəraitini əvvəlcədən müəyyən etməyi bilməlidir. Üzvi sintezlərdə optimal variantı, kimyəvi və fiziki-kimyəvi üsullarla üzvi birləşmələrin təyini və quruluşunu müəyyən etmək üçün səmərəli üsullar seçə bilməlidir.

Tədris proqramına müvaffiq olaraq üzvi kimya kursuna ayrilan dərs saatlarının miqdarı və vaxtı aşağıdakı sxemdə göstərilən kimidir:





Semestr

Cəmi

Mühazirə

Məşğələ

Attestasiya

lll

75

14

61

imtahan

lV

75

14

61

imtahan

Cəmi

150

28

122



Proqram aşağıdakı təxmini təqvim-mövzu planı təqdim edilir. Laboratoriyadakı reaktivləri,ləvazimatlazı digər şərtəri nəzərə alaraq muvaffiq dəyişikliklər aparmaq mümkündür.


P R O Q R A M

  1. Üzvi birləşmələrin quruluşu.

    1. Üzvi kimyanın mövzusu. Üzvi birləşmələrin quruluşu haqqında anlayışın inkişafı. Kimya elminin sənayedə,kənd təsərrüfatında və təbabətdə əhəmiyyəti. Əczaçılıq elmində üzvi kimyanın yeri.

    2. Üzvi birləşmələrin təsnifatı funksional qruplar və karbohidrogen radikal-ları. Üzvi birləşmələrin əsas sinifləri.

    3. Üzvi birləşmələrin adlandırılması. Müasir nomenklaturanın əsas prin-sipləri.

    4. Üzvi birləşmələrdə kimyəvi rabitənin növləri. Kovalent σ- və π-rabitələr, ikiqat və üçqat rabitələr.

    5. Molekulda atomların qarşılıqlı təsiri və onun ötürülmə üsulları. İnduksiya effekti. Benzoid (benzol), qeyri-benzoid (tsiklopentadienion) və heterotsiklik (pirrol, piridin) birləşmələrinin aromatikliyi. Mezomer effekti. Elektrondonor və elektronakseptor əvəzedicilər.

    6. . Üzvi birləşmələrin fəza quruluşu.

Konformasiya-molekulyar modellərin növləri. Stereokimyəvi formullar.

Molekulların simmetriya elementləri (ox, müstəvi, mərkəz) və simmetriya

əməliyyatları (fırlanm, əksetmə). Xiral və axiral molekullar, assimetrik karbon

atomu-xirallıq mərkəzi. Bir, iki və çox xiral mərkəzli molekulların

stereoizomerliyi. Enantiomerlər və diastereomerlər. Enantiomerlərin optiki

fəallığı. Rasematlar. σ-rabitəsi ətrafında fırlanma nəticəsində konformasiyanın

yaranması. Fırlanmanı çətinləşdirən faktorlar. Nyumenin proyeksiya formaları.

Fəza quruluşunun bioloji fəallıqla əlaqəsi.



    1. Üzvi birləşmələrin turşuluq və əsaslıq xassələri. Brenstet və Lyuis

nəzəriyyələri. Üzvi turşular və əsasların növləri.Turşuluğu və əsaslığı təyin

edən faktorlar.Turşu və əsas mərkəzləri atomunun elektromənfiliyi və

polyarlaşması, əvəzedicilərin elektron effektləri, solvatlaşma effekti. Cod və

yumuşaq turşular və əsaslar konsepsiyası.



    1. Üzvi reaksiyaların nəticəyə görə təsnifatı (birləşmə, əvəzolma, ayrılma,

qruplaşma). Reaksiya mexanizmi haqqında anlayış. İon (elektrofil, nukleofil)

və sərbəst radikal reaksiyalar. Fəal aralıq hissəciklərin. (karbokationlar,

karboanionlar, sərbəst radikallar) quruluşu. Keçid vəziy-yəti. Katalitik

proseslərdə enerji maneələrinin azalması. Kimyəvi reak-siyaların müasir

nomenklaturası haqda anlayış.


  1. Üzvi birləşmələrin tədqiqat üsulları.

    1. Ayırma və saflaşdırma üsulları. Ekstraksiya, yenidən kristallaşdırma, müxtəlif qovma növləri, xromatoqrafiya. Maddələrin təmizlik kriteriyası, ərimə temperaturu, qaynama temperaturu, sıxlıq, şüasındırma göstərcisi, xromatoq-rafiyanın göstəriciləri. Funksional kimyəvi analiz.

2.2. Quruluşu təyin etmək üçün müasir fiziki-kimyəvi üsullar. Elektron və infra-qırmızı spektroskopiya. Elektron keçidinin növləri və enerjisi molekulunda atomların titrəyiş növləri (valent, deformasiya). Udma zolağının əsas parametr- ləri, səciyyəvi tezliklər. Nüvə maqnit resonansı (NMR) spektroskopiyası. Proton maqnit rezonansı (PMR).

Kimyəvi yerdəyişmə. Spin-spin parçalanması.

3. Homofunksional üzvi birləşmələrin əsas sinifləri.

3.1. Karbohidrogenlər.

3.1.1 Alkanlar. Adlandırılması. İzomerliyi. Alınması, fiziki və kimyəvi

xassələri. Alkanların spektral xüsusiyyətləri. Radikal əvəzolmanın

mexanizmi. Sərbəst radikalların əmələ gəlməsi üsulları. Sərbəst

radikalların davamlılığına təsir edən amillər. Radikal əvəzolmanın

seçiciliyi. Zəncirvari proses haqqında anlayış. Vazelin yağı, parafin

3.1.2 Tsikloalkanlar. Adlandırılması. Kiçik tsikillərin elektron quruluşu və

kimyəvi xassəsinin xüsusiyyəti (birləşmə reaksiyaları). Tsikloalkanların

alınması və kimyəvi xassələri.

Tsikloheksanın konformasiyası. Gərilmə növləri(bucaq, torsion-gövdə,

Van-Der-Vaals). Tsikloheksan konformasiyalarının (kreslo, vanna,

yarım-kreslo)enerji fərqləri. Aksial və ekvatorial rabitələr.

Tsikloalkanların təyini.

3.1.3. Alkenlər. Adlandırılması. π-diastereomerlik. Alınması, fiziki və

kimyəvi xassələri. Elektrofil birləşmə reaksiyalarının mexanizmi. Birləş-

mənin istiqaməti. Karbokationların quruluşu. Radikal birləşmə reaksiyaları

haqqında anlayış. Alkenlərin oksidləşməsi (hidroksilləşmə, ozonlaşma).

Katalitik hidrogenləşmə Alkenlırin təyini.

3.1.4. Dienlər. Dienlərin növləri. Adlandırılması. Butadien. İzopropen. Elektrofil

birləşmə reaksiyaları. Hidrogenləşmə, hidratlaşma, polimerləşmə,

polikondensləşmə və s. reaksiyaları.

3.1.5. Yüksək molekullu birləşmələr haqqında anlayış. Polietilen, polipro-pilen,

polibutadien, sintetik və təbii kauçuklar.

3.1.6 Alkinlər.Adlandırılması. Alınması və xassələri. Alkinlərin spektral

xarakteristikası. Elektrofil birləşmə reaksiyaları (halogenləşmə, hidrohalo-

genləşmə ,hidrogenləşmə). Kuçerov reaksiyası. Alkin və alkenlərin elektrofil

birləşmə reaksiyasının müqayisəsi. Alkinlərin CH-turşuluq xassələri və

əvəzolma reaksiyaları. Asetilenin dimerləşməsi (vinilasetilen) və tsiklo-

trimerləşməsi (benzol). Alkinlərin təyini.

3.1.7. Arenlər. Birnüvəli arenlər. Adlandırılması, alınması və xassələri.

Aromatiklik xassələri. Aromatik karbohidrogenlərin spekral xassələri. Elektrofil

əvəzolma reaksiyalarının mexanizmi. σ və π-komplekslər. Halo-genləşmə,

nitrolaşma, asilləşmə, alkilləşmə, sulfolaşma reaksiyaları. Elektro-fil əvəzolma

reaksiyalarının istiqamət və sürətinə elektronodonor və elektronoakseptor

əvəzedicilərin təsiri. I və II növ əvəzedicilər. Aromatik-liyin itməsi ilə

nəticələnən reaksiyalar: hidrogenləşmə, xlorlaşma, oksid-ləşmə. Benzol, toluol,

ksilollar, stirol. Polistirol. Çoxnüvəli arenlər haqqında anlayış (bifenil,

difenilmetan, trifenilmetan) Arenlərin təyini. Kondensləşmiş arenlər. Naftalin,

antrasen. Aromatik karbohidrogenlərdə kanserogenlik.

3.2. Karbohidrogenlərin halogenli törəmələri. Təsnifatı, adlandırılması

3.2.1. Halogenalkanlar və halogentsikloalkanlar. Alınması. Karbon-halogen

rabitələrinin xüsusiyyətləri (uzunluğu, enerjisi, polyarlığı, polyarlaşması).

Nukleofil əvəzolma, mono- və bimolekulyar reaksiyaların mexanizmi, onların

stereokimyəvi istiqaməti. Halogenlərin spirtlərə, sadə və mürəkkəb efirlərə,

sulfidlərə, aminlərə, nitrillərə, nitrotörəmələrə çevrilməsi Ayrılma reaksiyaları.

Dehidrohalogenləşmə. Dehalogenləşmə, Zaytsev qaydası.

3.2.2. Halogenalkanlar. Allil və vinilhalogenidlər. Alınması və xassələri

3.2.3 Halogenalkenlər. Aromatik nüvədə və yan zəncirdə halogenin mütə-

hərrikliyinin müxtılifliyi, halogenarenlərin alınması, xassələri. Karbohidro-

genlərin halogenli törəmələrinin təyini.

3.3. Spirtlər və fenollar.

3.3.1 Spirtlər. Təsnifatı, adlandırılması, alınması, fiziki xassələrivə spektral

xarakteristikası. Spirtlərin turşuluq xassələri (alkaholyatların əmələ gəlməsi)

Spirtlərin amfoter xassələrinin nəticəsi olan molekullarası hidrogen rabitəsinin

yaranması. Spirtlərin nukleofil xassələri. Halogenalkanların, sadə və mürəkkəb

efirlərin alınması. Spirtlərin molekularası və molekuldaxili dehidratlaşması.

Spirtlərin oksidləşməsi. Çoxatomlu spirtlər. Onların kim-yəvi xüsusiyyətləri.

Doymamış spirtlər. Eltekov qaydası. Vinilasetat, poli-vinilasetat, polivinil

spirti. Spirtlərin təyini

3.3.2. Fenollar. Təsnifatı, adlandırılması. Alınması, fiziki xassələri, spektral

xarakteristikası. Turşuluq xassələri, fenolyatların alınması, fenolların nukle-ofil

xassələri. Sadə və mürəkkəb efirlərin alınması. Fenolların oksidləşməsi.

Fenollarda elektrofil əvəzolma reaksiyaları. Halogenləşmə, nitrolaşma,

sulfolaşma, nitrozolaşma, karboksilləşmə Hidroksimetilləşmə. Fenolformal-

dehid qətranı. İonitlər haqqında anlayış. Fenol: 2, 4, 6 trinitrofenol (pikrin

turşusu)α və β-naftollar, pirokatexin, rezorsin, Hidroxinon, flüorqlüssin. Fenollu

birləşmələrin təyini.

3.4. Tiollar (tiospirtlər, merkaptanlar). Adlandırılması, alınması, xassələri.

Tiolların turşuluq xassələri, tiolyatların alınması. Tiolların alkilləşməsi, asil-

ləşməsi, oksidləşməsi (disulfidlər, sulfoturşular) Oksidləşmə-reduksiya reak-

siyaları. Tiolların təyini.

3.5 Sadə efirlər və sulfidlər.

3.5.1 Sadə efirlər. Adlandırılması, alınma üsulları. Efirlərin əsasi xassələri,

oksonium duzlarının əmələ gəlməsi, hidrogenhalogenid turşuları ilə nukle-ofil

parçalanma. Oksidləşmə. Üzvi hidroperoksidlər və peroksidlər haqqında anlayış.

Dietil efiri, anizol, fenetol. Dioksan. Polietilenqlikol. Sadə efirlərin təyini.

3.5.2. Sulfidlər (tioefirlər). Adlandırılması, alınma üsulları. Sulfidlərin

alkilləşməsi, oksidləşməsi (sulfoksidlər, sulfonlar).

3.6. Aminlər.Təsnifatı,adlandırılması. Aminlər və ammonium birləşmə-lərinin

stereoizomerliyi. Alifatik və aromatik aminlərin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Turşuluq əsaslıq xassələri. Duzların əmələ gəlməsi. Aminlərin əsaslıq xassələrinin karbohidrogen radikalının quruluşundan asılılığı. Nukleofil xassələr.ammonyak və aminlərin alkilləşməsi. Ammoni-um duzları. Aminspirtlərin əmələ gəlməsi. Birli, ikili, üçlü alifatik və aro-matik aminlərin nitrit turşusu ilə reaksiyaları.Aromatik nüvənin reaksiya qabiliyyətinin fəallaşmasına amin qrupunun təsiri. Aromatik aminlərin halo-genləşmə, sulfolaşma, nitrolaşma reaksiyaları. Aminlərin təyini.

3.7 Diazo- və azobirləşmələr. Adlandırılması. Diazotlaşma reaksiyaları. Diazonium

duzlarının əmələ gəlməsi,quruluşu tautomerliyi.

Azotun ayrılması və ayrılmaması ilə gedən diazoniumduzlar reaksiyası.

Diazoqrupun hidroksiqrupla, hidrogenlə, sianqrupu ilə əvəz olması reaksiya-ları.

Diazonium duzlarında elektrofil əvəzolma reaksiyalar.

Azoboyalar(metiloranj, qırmızı konqo)və onların indikator xassələri. Rəngin

elektron nəzəriyyəsinin əsas müddəaları.

3.8 Aldehidlər və ketonlar. Adlandırılması. Alifatik və aromatik aldehid və

ketonların alınması, fiziki-kimyəvi xassələri.

3.8.1. Nukleofil birləşmə reaksiyası və onun mexanizmi. Karbonil qrupunun reak-

siya qabiliyyətinə radikalların təsiri. Suyun, spirtlərin, natrium hidrosulfitin,

hidrogen sianidin,metal üzvi birləşmələrin aldehid və ketonlarla birləşmə

reaksiyaları. Hidratların davamlılığina təsir edən faktorlar. Poluasetal və

asetalların yaranmasında turşu katalizatorların rolu. Birli, ikili, üçlü spirtlərin

metal üzvi birləşmələr vasitəsilə alınması. Aldehidlərin polimerləşməsi,

paraform, paraldehid.

3.8.2. Birləşmə-ayrılma reaksiaları. İminlər (Şiff əsasları), oksidlə hidrazonların

arilhidroazonların, semikarbazonların alınması, aldehid və ketonların təyinində

onların rolu. Aldehidlərin ammonyakla qarşılıqlı təsiri (heksa-metilentetramin)

3.8.3 Aldehid və ketonlarda σ-karbon atomunun CH-turşuluq mərkəzinin iştirakı

ilə gedən reaksiyalar. Enolyat ionunun quruluşu. Keto-enol tautometriya. Aldol

və kroton kondensləşməsi.

3.8.4. Aldehid və ketonların oksidləşməsi və reduksiyası. Aldehid və ketonların

oksidləşmə fərqləri. Katalitik reduksiya. Formaldehid (formalin), asetal-dehid,

xloral (xloralhidrat), akrolein, benzaldehid, aseton, tsikloheksanon, asetofenon,

benzofenon Aldehid və ketonların təyini.

3.8.5. Xinonlar. Alınması və xassələri. Xinonların α, β-doymamış tsiklik ketonlar

kimi xassələri. Benzoxinonlar, naftoxinonlar. K vitamini, Antraxinon

3.9. Karbon turşuları.Təsnifatı, adlandırılması, alınması fiziki və kimyəvi

xassələri.

3.9.1. Monokarbon turşuları. Karboksil qrupu və karboksilat ionunun quruluşu.

Turşuluq xassəsi və onun əvəzedicilərinin elektron effektindən asılıılğı. Sp2-

hibridləşmiş karbon atomunda nufleofil əvəzolma reaksiyaları.Turşu və əsasi

kataliz. Asilləşmə reaksiyaları. Anhidridlər və halogenanhidridlər fəal

asilləşdirici agentlər kimi. Mürəkkəb efirlər. Alınması və xassələri. Efirləşmə,

turşu və qələvi mühitdə hidroliz. Karbon turşularının amidləri. Alınması, amid

qrupunun quruluşu, xassələri. Hidroliz, parçalanma, dehidratasiya. Nitrillər,

alınması, xassələri.Karbon turşularının karbohidrogen radikalının iştirakı ilə

gedən reaksiyalar. Halogenləşmə. α-halogenəvəzli turşuların α-hidroksi, α-

amin, α, β-doymamış törəmələrinin alınmasında rolu. Mürəkkəb efir

kondensləşməsi, β-oksoturşu və β-diketonların alınması, α, β-doymamış

turşularda birləşmə reaksiyalarının və aromatik turşularda elek-trofil

əvəzolmanın istiqamətinə karboksil qrupunun təsiri. Qarışqa, sirkə, badam,

propion, yağ, izovaleriyan, akril, metakril, benzoy və s. turşuları. Poliakrilatlar,

polimetakrilatlar. Karbon və qeyri-üzvi turşuların əczaçılıqda istifadə olunan

mürəkkəb efirləri. Lipidlər. Sadə və mürəkkəb lipidlər. Təsnifatı. Canlı orqanizmdə rolu.Triasilqliserinlər (yağlar,piylər). Yağlar və piylərin hidrolizi, hidrogenləşməsi.Yağlar və piylərin ion ədədi, sabunlaşma ədədi. Mürəkkəb lipidlərin alınması və xassələri. Sabun və onun xassələri. Sabunların sintetik əvəzləyiciləri. Mumlar. Yüksək biratomu spirtlər (setil, miristil spirtləri). Arı şanı. Qliserinin qeyri-üzvi turşularla efiri.Qliserin mono, di- və trinitratlar. Fosfolipidlər (fosfatidilkolaminlər, fosfatidilxolin-lər, fosfatidilserinlər).

3.9.2. Dikarbon turşuları. Spesifik xüsusiyyətləri. ilk homoloqların yüksək

turşuluğu, oksalat və malon turşularının dikarboksilləşməsi. Malon efirinin C-H

turşu xassələri, onun karbonionunun quruluşu. Stabilliyə təsir edən amillər.

Malon efiri əsasında sintezlər. Karbon turşularının alınması. Tsiklik

anhidridlərin yaranması (kəhrəba, qlütar, malein turşuları). Ftal turşusu, ftal

anhidridi, ftalimid. Fenolftalein, indikator xassəsi.

3.9.3 Karbonat turşusu və onun törəmələri. Fosgen, xlorkarbonat efiri, karbamin

turşusu və onun efirləri (uretanlar). Karbamid (sidik cövhəri), alınması,

xassələri, duzların əmələ gəlməsi, hidrolizi, nitrit turşusu ilə qarşılıqlı təsiri.

Biuretin yaranması. Biuret reaksiyası.Quanidin, əsas xassələri.

3.9.4. Sulfoturşular. Adlandırılması, alınması. Turşuluq xassəsi, duz əmələ gəl-

məsi. Aromatik birləşmələrin desulfolaşması. Turşularda nukleofil əvəz-olma,

fenolların alınması. Sulfoturşuların funksional törəmələri: efirlər, amidlər,

xloranhidridlər.

3.9.5. Polikondensləşmiş yüksək molekullu birləşmələr. Dikarbon turşularının

diaminlərlə polikondensləşməsi. Neylon. Karbolaktam polimerləşməsi (kap-

ron). Dikarbon turşularının etilenqlikolla polikondensləşməsi (lavsan). Poli-

siloksanlar.

4. Heterofunksional üzvi birləşmələr.

4.1.Heterofunksional karbon turşuları.

4.1.1.Alifatik oksiturşular. Alınması və kimyəvi xassələri. α-, β-, ϒ- hidroksi-

turşuların spesifik reaksiyaları. Laktonlar, laktidlər. Birəsaslı (süd), ikiəsaslı

(çaxır, alma) və üçəsaslı (limon) turşular. Krebs tsikli.

4.1.2. Fenolturşular. Salisil turşusu, alınması və xassələri. Salisil turşusunun

təbabətdə istifadə edilən efirləri: metilsalisilat, fenilsalisilat, asetilsalisilat.

p-aminsalisil turşusu (PAST). Aşılayıcı maddələr haqqında anlayış (Hall

turşusu).

4.1.3. Oksoturşular. Alınması və xassaələri. Bikarbonil birləşmələrin (Asetil-ase-

ton, asetosirkə efiri, oksalosirkə turşusu) keto-enol tautomeriyası. Aseto-sirkə

efiri əsasında karbon turşuları ilə ketonların sintezi. Aldehidturşular (qlioksil

turşusu) və keton turşulari (piroüzüm, ketosirkə, oksalosirkə, α-ketoqlutar

turşuları).

4.1.4. Aminturşular. Alınması və xassələri.α, β, ϒ-aminturşuların səciyyəvi

reaksiyaları. Laktamlar, diketopiperazinlər. Alanin, amin yağ turşusu.

4.1.5. α-Aminturşular, peptidlər, zülallar. α-aminturşuların quruluşu, təsnifatı,

stereoizomerliyi, alınması və xassələri. Peptid qrupunun quruluşu. Peptid və

zülalların quruluşu və xassələri. Peptidlərə aid olan bəzi hormonlar (oksi-

tosin,vazopressin,insulin) və antibiotiklər.

4.1.6. p-Aminbenzoy turşusu, təbabətdə tətbiq olunan bəzi törəmələri: anestezin,

novokain , novokainamid. p-aminbenzoy (antranil) turşusu.

4.2. Sulfanil turşusu. Alınması, kimyəvi xassələri. Sulfanilamid dərman

preparatlarının ümumi quruluş prinsipləri.

4.3. Aminspirtlər və aminfenollar. Biogen aminlər: 2-aminetanol (kolamin), xolin,

asetilxolin, adrenalin, noradrenalin, p-aminfenol və onun təbabətdə

tətbiq olunan bəzi törəmələri: fenasetin, fenetidin, parasetamol.

5. Karbohidratlar. Ümumi xüsusiyyətləri, təbiətdə yayılması,bioloji əhəmiyyəti.

5.1. Monosaxaridlər. Təsnifatı (aldozalar, ketozalar). Stereoizomerlik D- və L-stereokimyəvi sıra. Açıq və tsiklik formalar. Furanoz və piranozlar. Xeuors formulları: α-və β-anomerlər. Mutarotasiya. Konformasiyalar. Spirt hidrok-sillərinə aid reaksiyalar,sadə və murəkkəb efirlərin əmələ gəlməsi. Yarım-asetal hidroksilinə aid reaksiyalar. Aldozaların reduksiyaedicilik xüsusiyyəti, qlükozidlərin əmələ gəlməsi. Monosaxaridlərin epimerləşməsi. Mono-saxaridlərin oksidləşməsi. Qlükon, qlikar və qlükuron turşularının alınması. Monosaxaridlərin poliollara reduksiyası. Heksoza və pentozaların təyini reaksiyaları Pentoza: D-ksiloza, D-riboza, D-arabinoza. Heksozalar: D-qlü-koza, D-qalaktoza, D-mannoza, D-fruktoza. Dezoksişəkərlər: D-riboza, L-ramioza. Aminşəkərlər: D-qlükozamin, D-qalaktozamin, D-sorbit, D-qlü-kuron, D-qalakturon, D-qlükon turşuları. Askorbin turşusu (S vitamini).

5.2. Oliqosaxaridlər. Quruluşu, adlandırılması. Reduksiya olunan və reduk- siya olunmayan disaxaridlər. Reduksiya olunan disaxaridlərin tautomerliyi, hidrolizi. Maltoza, sellobioza, laktoza, saxaroza.

5.3. Polisaxaridlər. Quruluşu. Homo- və heteropolisaxaridlər. Polisaxaridlərin sadə və mürəkkəb efirləri, asetatlar, nitratlar. Metil-, karboksimetil- və dietil-aminmetilsellüloza, onların təbabətdə tətbiqi. Polisaxaridlər və onların efirlərinin hidrolizə münasibəti. Nişasta (amiloza, amilopektin), sellüloza, dekstranlar, insulin, pektin maddələri. Amiloza və sellülozanın fəza quruluşu. Heteropolisaxaridlər haqqında anlayış (hialurin turşusu, heparin, xondroitin-sulfatlar)

6. Heterotsiklik birləşmələr.

6.1. Beşüzvlü bir heteroatomlu heterotsiklik birləşmələr. Quruluşu, adlandırıl- ması. Furan, tiofen, pirrol. Pirrolun turşu əsaslıq xassələri. Elektrofil əvəzolma reaksiyaları, əvəzolma qaydası. Nitrolaşma, bromlaşma reaksiya-larının xüsusiyyətləri. Furfurol, 5-nitrofurfurol semikarbazon (furasilin). Benzopirrol (indol), β-indolilsirkə turşusu. Porfin davamlı tetrapirrol aromati sistem kimi.

6.2. Beşüzvlu iki heteroatomlu heterotsikllər. Quruluşu, adlandırılması. Pirazol, imidazol, tiazol, oksazol. Turşuluq, əsaslıq xasələri. Pirazol və imida-zolda elektrofil əvəzolma reaksiyaları (nitrolaşma, sulfolaşma). Pirazolun və onun tautomerliyi. Pirazolun dərman preparatları: antipirin, amidopirin, analgin, butadion. Asetosirkə efiri əsasında antipirin və amidopirinin sintezi. İmidazolun törəmələri histidin, histamin, benzimidazol, dibazol. Tiazolidin. Penisillin. Antibiotiklərin quruluşu haqqında anlayış.

6.3. Altıüzvlü heteroatomlu heterotsikllər.

6.3.1. Azinlər. Quruluşu, adlandırılması. Aromatik törəmələri: piridin, xinolin, izoxinolin. Əsas xassələri. Elektrofil əvəzolma reaksiyaları (sulfolaşma, nitrolaşma, halogenləşmə). Piridin azot atomunun passivləş-dirici təsiri, piridin və xinolində əvəzolma yeri. Nukleofil əvəzolma reaksiyaları. (amin-ləşmə, hidroksilləşmə). Piridinin hidroksi törəmələrinin laktim-laktam tauto-merliyi. Piridinin nukleofil xassəsi.

Piridinin homoloqları: α, β, ϓ - pikolinlər, onların oksidləşməsi. Nikotin və izonikotin turşuları. Nikotin turşusunun amidi (PP Vitamini), izonikotin

turşusu hidrazidi (izoniazid), ftivazid. Piperidinin əsas xassələri. Skraup

reaksiyası vasitəsilə xinolinin sintezi. 8-hidroksixinolin (oksin) və onun

təbabətdə istifadə edilən törəmələri.

6.3.2. Piran qrupu. α- və β-piranlar və α- və β- pironlar. Pirilium duzları, onların aromatikliyi. Benzpironlar: xromon, kumarin, flavon və onların törəmələri. Flavonidlər. Luteolin, kversetin, rutin. Flavin və onun hidroksi törəmələri (katexinlər) Tokoferol.

6.4. Altıüzvlü iki heteroatomu heterotsikllər. Quruluşu, adlandırılması.

Diazinlərin aromatik nümayəndələri: pirimidin, pirazin, piridazin. Pirimidin,

onun hidro-gen və amintörəmələri: urasil, timin, sitozin. Nuklein əsaslarının

laktim-laktam tautomerliyi. Barbitur turşusu,alinması, laktim-laktam və

keto-enol tautomerliyi. Turşuluq xassələri. barbitur turşusunun törəmələri:

barbital, fenobarbital, tiamin (B1 Vitamini). Oksazin, fenoksazin. Tiazin,

fenotiazin

6.5. Yeddiüzvlu heterotsikklər. Diazpin, benzodiazepin. Benzodiazepin

sırası dərman maddələri.

6.6. Kondensləşmiş heterotsiklik sistemlər. Purinin aromatikliyi. Purinin

hidrogen və amintörəmələri: hidroksantin, ksantin, sidik turşusu, adenin, quanin. Laktim-laktam tautomerliyi. Sidik turşusunun turşuluq xassələri, onun duzları (uratlar). Metilləşmiş ksantinlər: kofein, teofilin, teobromin. Metilləşmiş ksantinlərin təyini reaksiyaları.

6.7. Nukleozidlər, nukleotidlər. Purin və pirimidin nukleotidləri. Quruluşu, adlan-dırılması. Nuklein əsaslarının karbohidrat qalığı ilə rabitəsinin xususiyyətləri, onlar əsasında dərman maddələri. Nukleotidlər. Quruluşu. Nukleozidtsiklo-fosfatlar. Nukleozidpolifosfatlar. Nulkeotidlərin hidrolizə münasibəti. ATF, NAD, NADH kofermentlər. Ribonuklein (RNT) dezoksi-ribonuklein (DNT) turşuları. Nuklein turşularının əhəmiyyəti.

6.8. Alkaloidlər. Kimyəvi təsnifatı. Əsas xassələri, Piridin qrupu alkaloidləri:

nikotin, anabazin. Xinolin qrupu alkaloidləri, xinin. İzoxinolin və alkaloidləri:

izixinolinfenantren alkaloidləri: papaverin, morfin, kodein. Tropan qrupu

atropin, kokain.

7. İzoprenoidlər.

7.1. Terpenoidlər. İzopren qaydası. Təsnifatı. Monoterpenlər. Atsiklik (sitral və onun törəmələri), monotsiklik (limonen), bitsiklik (α-pinen, borneol, kam-fora) terpenlər. α-pinendən və bornilasetatdan kamforanın sintezi. Mentan və onun törəmələrinin təbabətdə tətbiq edilən nümayəndələri. Mentol, terpin. Diter-penlər. Retinol (A vitamini), retinal. Tetraterpenlər (karotinoidlər) β-karotin (A vitamini).

7.2. Steroidlər. Quruluşu. Adlandırılması Stereoizomerliyi, α, β-stereokimyəvi nomenklatura. 5α və 5β-sıralar. Estran, androstan, preqnan, xolan, xolestan. Xolestanın törəmələri (sterinlər). Xolesterin, erqosterin, D2 vitamini. Xolanın törəmələri .Öd turşuları. Xol və dezoksixol turşuları. Qlikoxol və tauroxol turşuları. Androstanın törəmələri (androgen maddələr): testosteron, androsteron. Estranın törəmələri (estrogen maddələr): estron, estradiol, estriol. Preqnanın törəmələri (kortikosteroidlər): dezoksikortikosteron, hidro-kortizon, prednizolon.Ürək qlikozidlərinin aqlikonları: digitoksigenin, stro-fantidin. Ürək qlikozidlərinin quruluş prinspi.Karbohidrat hissəsinə daxil olan monosaxaridlər. Steroidlərin kimyəvi xassələri: hidroksil, karbonil, karboksil qruplarına aid xassələr. Doymamış steroidlərin xassələri.


Mühazirələrin mövzu planı

III semestr



Mövzunun adı

saat

1.

Üzvi birləşmələrin təsnifatı. Üzvi molekullarda kimyəvi

rabitələr. Üzvi reaksiyaların mexanizmi.



2

2.

Üzvi birləşmələrin quruluşu. Stereoizomerlik.

Üzvi birləşmələrin tədqiqi.



2

3.

Karbohidrogenlər. Alkanlar və tsikloalkanlar.

Alkenlər, alkadienlər və alkinlər. Arenlər.



2

4.

Mono-və polifunksional birləşmələr.

Karbohidrogenlərin halogenli törəmələri. Azot-üzvi birləşmələr.

Spirtlər və fenollar. Aldehidlər və ketonlar.


2

5.

Üzvi turşular. Sadə və mürəkkəb efirlər.

2

6.

Heterofunksional birləşmələr.

Aminspirtlər və aminfenollar. Oksiturşular.



2

7.

Oksiturşular və oksoturşular.

2

Təcrübi məşğələlərin mövzu planı

III semestr



Mövzunun adı

saat

1.

Üzvi kimya laboratoriyasında iş qaydaları. Təhlükəsizlik

texnikası. Kimyəvi qablar və ləvazimatlar .



4

2.

Üzvi molekullarda atomların qarşılıqlı təsiri. Kimyəvi rabitələr.

Elektron effektləri. Üzvi birləşmələrdə turşuluq və əsaslıq. Adi və fraksiyalı distillə.



4

3.

Stereoizomerlik. Konfiqurasiya və konformasiya.

Enantiomerlər və diastereomerlər. Spektroskopiya.

Şuasındırma əmsalının və ərimə temperaturunun təyini.


4

4.

Yoxlama işi. Test tapşırıqları.

4

5.

Karbohidrogenlər. Alkanlar və tsikloalkanlar. Alkenlər,

alkadienlər və alkinlər. Arenlər. Etilen və asetilenin alınması.

İki və üçqat rabitələrə aid vəsfi reaksiyalar.


4

6.

Karbohidrogenlərin halogenli törəmələri. Spirtlər və fenollar. Karbo-hidrogenlərin halogenli törəmələrinin və aminlərin vəsfi təyini.

4

7.

Azot-üzvi birləşmələr. Aldehid və ketonlar. Aldehidlər üçün vəsfi reaksiyalar.

4

8.

Yoxlama işi. Test tapşırıqları.

4

9.

Birəsaslı doymuş və doymamış turşular. Benzoy turşusunun sintezi.

4

10.

İkiəsaslı doymuş və doymamış turşular. Sadə və mürəkkəb efirlər.

Etil efirinin alınması.



4

11.

Yoxlama işi. Test tapşırıqları.

4

12.

Heterofunksional birləşmələr. Aminspirtlər və aminfenollar.

Aminspirtlərin vəsfi reaksiyaları.



4

13.

Oksi-və fenolturşular. Salisil turşusunda olan funksional qrupların

vəsfi təyini.



4

14.

Oksoturşular.

4

15

Yoxlama işi. Test tapşırıqları. Yekun dərs.

5



Mühazirə dərslərinin mövzu planı

IV semestr



Mövzunun adı

saat

1.

Beşüzvlü və altıüzvlü heterotsiklik birləşmələr.

2

2.

Kondensləşmiş heterotsiklik birləşmələr.

2

3.

Alkaloidlər.

2

4.

Aminturşular, peptidlər və zülallar.

2

5.

Karbohidratlar .

2

6.

Nuklein turşuları.

2

7.

Lipidlər.

2



Təcrübi məşğələlərin mövzu planı

IV semestr



Mövzunun adı

saat

1.

Beşüzvlü heterotsiklik birləşmələr.

4

2.

Altıüzvlü heterotsiklik birləşmələr.

4

3.

Kondensləşmiş heterotsiklik birləşmələr.

4

4.

Yoxlama işi №1. Heterotsiklik birləşmələr.

4

5.

Aminturşular.

4

6.

Peptidlər və zülallar.

4

7.

Yoxlama işi №2. Aminturşular, peptidlər və zülallar.

4

8.

Monosaxaridlər.

4

9.

Di- və polisaxaridlər.

4

10.

Nuklein turşuları.

4

11.

Yoxlama işi №3. Karbohidratlar və nuklein turşuları.

4

12.

Hidroliz olunan lipidlər.

4

13.

Hidroliz olunmayan lipidlər.

4

14.

Alkaloidlər.

4

15

Yoxlama işi №4. Test tapşırıqları. Yekun dərs.

5


Metodik təminat: Kafedranın əməkdaşları tərəfindən fənnə aid müntəzəm olaraq dərslik, dərs vəsaiti və metodik işləmələr hazırlanır.

Texniki təchizat: Mühazirə auditoriyasında və üzvi kimya laboratoriyasında proyektor quraşdırılmış, mühazirə və məşğələ dərslərinin elektron versiyası hazır-lanmış, slayd şəklinə salınmışdır ki, bu da mühazirələrin həm məruzəçi tərəfindən oxunmasının səmərəliyini artırır, həm də tələbələr tərəfindən yaxşı mənimsənil-məsinə zəmin yaradır. İstifadə olunan qurğular aşağıdakılardır:

Maye qarışıqlarının saflaşdırılması üçün qurğu.

Şüasındırma əmsalını təyin etmək üçün cihaz.

Ərimə temperaturunu təyin etmək üçün cihaz.



Polyarimetr.

ƏDƏBİYYAT

  1. Н.А Тюкавкина «Биоорганическая химия» 478 с. Москва, «Медицина» 1985.

  2. F.P. Həsənov “Üzvi kimya praktikumu”, dərslik. 386 s. Bakı,”Təbib”,1993

  3. Faiq Həsənov.”Bioüzvi kimya”, dərslik. 366 s. Bakı, Şirvannəşir, 2002.

  4. Faiq Həsənov “Bioüzvi kimya”, dərslik. 574 s. Bakı, 2014

  5. N.Ş.Rəsulov, Ü.Ə.Həsənova ”Bəzi azotlu, fosforlu və kükürdlü birləşmələr”, dərs vəsaiti 126 s. Bakı, ”Təbib”, 2003.

  6. N.Ş.Rəsulov., Ü.Ə.Həsənov” Oksobirləşmələr” dərs vəsaiti. 126 s. Bakı, “Təbib”, 2005.

  7. N.Ş. Rəsulov “Üzvi birləşmələrin adlandırılması və fəza quruluşu”, dərs vəsaiti. 165 s. Bakı, “Təbib”, 2006.

  8. N.Ş.Rəsulov: “Bəzi mono-, poli və heterofunksional üzvi birləşmələr”, dərs vəsaiti 136 s. Bakı 2013.

  9. Q.B.İskəndərov., N.Ş.Rəsulov “Alkaloidlər və izoprenoidlər”, metodik vəsait. 37 s. Bakı,1999.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə