Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki avrasiya universiteti



Yüklə 276,53 Kb.
səhifə2/4
tarix13.11.2017
ölçüsü276,53 Kb.
1   2   3   4

“Dilçiliyin bir sahəsi olan frazeologiya gizli inkişaf yolu keçir. O, hələ də bir elm sahəsi kimi tam olaraq təsdiqlənməmişdir. Belə bir sahənin xüsusi tədqiqata və digər dilçilik sahələrindən ayrılmasına ehtiyacı var” .

Beləliklə, son illərə qədərə sovet dilçiliyində, o cümlədən frazeologiya problemi ilə daha çox məşğul olan rus dilçiliyinin özündə də bu sahənin tədqiqat obyekti hələ qəti şəkildə konkretləşməmişdir. Akademik V. V. Vinoqradovun dediyi kimi, dilçilik fənnləri sırasında frazeologiya sahəsinin mövqeyi son dərəcə qeyri-müəyyən olaraq qalmaqda idi.

Lakin son illərdə frazeologiyanın tədiqat obyekti, istərsə də frazeologiyada onun mpvqeyi artıq müəyyənləşməyə başlamışdır. Biz bunu A. V. Kuninin, V. P. Jukovun, M. T. Tağıyevin tədqiqatlarında və bir sıra başqa yeni tədqiqat əsərlərində görə bilərik.

A. V. Kunin də frazeologiyanı dərindən tədqiq edən tədqiqatçılardandır. O, özünün “Müasir ingilis dilinin frazeologiyası” kitabında frazeoloji məsələlərdən geniş bəhs etmiş, ingilis dili frazeologizmlərinin geniş təsnifatını vermişdir.

V. P. Jukov rus dili frazeologiyasına həsr etdiyi tədqiqatında frazeologizmlərin komponentlərinin sözlərlə əlaqəsini, bunlar arasında oxşar əlamətləri, leksik, semantik və sintaktik planda frazeoloji vahidlərin sözlərdən fərqlənən cəhətlərini göstərir. Müəllif frazeologiyanı dar mənada götürərək tədqiq edir, bununla yanaşı o, başqa sabit söz birləşmələrin az bir qisminin frazeologiya xüsusiyyətini kəsb etməklə dilin xüsusi frazeologiyasına daxil olduğunu qeyd edir. Müəllif frazeoloji vahidə “frazeologizm” adı ilə aşağıdakı tərifi verir:

“Frazeologizm” adı altında dilin ayrılıqda formalaşan sabit söz birləşmələrini düşünülür ki, bunların da komponentləri komunikativ əlaqədə tam (və ya ən aşağısı ümumi analitik) məna kəsb edir və bir qayda olaraq bitmiş cümlə yaratmır” .

M. T. Tağıyev rus dili feli frazeologiyasının tədqiqat obyektinə “dar mənada” yanaşaraq, frazeologiyanı geniş mənada nəzərdə tutanlarla razılaşmır. Bununla əlaqədar olaraq müəllif yazır ki, müasir filologiyada elə vəziyyət yaranmışdır ki, bunun nəticəsində “frazeologiya” anlayışı hədsiz dərəcədə genişləndirilir, buraya həm sözlər, həm də idiomlar və tərkibi terminlər, sabit sintaktik konstruksiyaların bütün növləri, atalar sözləri, məsəllər, hikmətli sözlər, qanadlı sözlər, çoxlu miqdarda şifahi və yazılı nitqə məxsus olan ştamplar daxil edilir.

M. T. Tağıyev frazeologiyanın obyektinin bu cür qeyri-müəyyən bir şəkildə başa düşülməsinin səbəbini bu sahədə dərin elmi-nəzəri prinsipə əsaslanan metodoloji əsasın işlənib hazırlanılmamasında və filoloji elmlər sahəsində dilçiliklə ədəbiyyatşünaslıq irsinin genetik əlaqəsinin az tədqiq edilməsində görür. Müəllif frazeologiyanın obyektindən bəhs edərkən yazır:

“Dilçilik elmlərindən biri olmaq etibarı ilə frazeologiyanın vəzifəsi yalnız dil strukturasına aid olan söz birləşmələrini tədqiq etməkdir. Frazeologiyanın predmetinin xüsusi dilçilik mənada başa düşülməsi bu məsələnin ədəbiyyatşünaslıq-dilçilik və xüsusi ədəbiyyatşünaslıq mənada başa düşülməsindən fərqlənir”.

Nəzərə almaq lazımdır ki, akad. V. V. Vinoqradov öz əsərlərində frazeologiyanı dar mənada götürmüşdür. Frazeologiyaya belə bir baxış O. S. Axmanova, R. A. Budaqov, S. İ. Ojeqov, A. M. Babkinin də əsərlərində mövcuddur.

S. İ. Ojeqov frazeologiyanı iki mənada (geniş və dar) təsəvvür edir. S. İ. Ojeqova görə, geniş mənada frazeologiya dedikdə buraya hər cür sabit birləşmələr— atalar sözləri, məsəllər, idiomlar, ibarələr, ədəbi klişelər, rəvayətli ifadələr, qanadlı sözlər və sair daxildir. Lakin dar mənada frazeologiya isə ancaq sözün ekvivalenti olan frazeoloji vahidlərin məcmusudur. Frazeologiyanı belə fərqləndirmək və onunla da kifayətlənmək doğru deyil. Frazeoloji material dilin lüğət tərkibinin bir hissəsidir. Buna görə də, əlbəttə, frazeologiya dedikdə onu lüğəvi vahidlərin məcmusu kimi nəzərdə tutmaq lazımdır.

S. İ. Ojeqov elmə, texnikaya, sənayeyə, incəsənətə və.s. aid olan söz birləşməsi şəklindəki terminlərin hamısını deyil, ümumi dil terminologiyası sistemindən kənara çıxan, başqa sözlə əvəz olunan və ya daxilində müstəqil nominativ mənaya malik olmayan sözlər işlənən söz birləşmələrini frazeologiyanın tədqiqat obyekti hesab edir.

İstər dildə hazır şəkildə olan söz birləşmələrinin hamısını frazeologiya hesab edən, istərsə də dildəki söz birləşmələrinin hamısını deyil bir qismini frazeologiya hesab edən dilçilərin çoxu frazeologiyanı üslubiyyatın tədqiqat obyekti kimi nəzərdə tuturlar.

Son illərdə bir tərəfdən Hind-avropa dillərinin frazeologiyası üzərində daha mükəmməl tədqiqat aparan mütəxəssislərin dəlilləri, digər tərəfdən, türk dilləri faktlarının dərindən öyrənilməsi türkologiyada da tədqiqatçıları bu qənaətə gətirmişdir ki, dilçilik fənlərindən biri kimi frazeologiyanın dar mənada götürülməsi tamamilə məqsədə uyğundur.

Azərbaycanda da frazeologiya sahəsində xeyli iş görülmüşdür. Azərbaycan dilçiliyində bu mövzu ilə əlaqədar bir sıra əsərlər yazılmış, frazeologiyanın ümumi və xüsusi məsələləri aydınlaşdırılmışdır.

Azərbaycan dilçiliyində ilk dəfə “idiomatizm” termini B. Çobanzadə ilə F.Ağazadənin birlikdə yazdıqları “Türk ğrameri” dərsliyində işlənilmişdir.

Frazeologiya problemi Azərbaycan dilçiliyində, əsasən, yaxın vaxtlarda tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmişdir. Azərbaycan dilinin frazeologiyası barədə ilk dəfə M. Hüseynzadə öz “Müasir Azərbaycan dili” adlı dərsliyində məlumat vermişdir. Bundan sonra S. Cəfərovun Azərbaycan dilinin idiomlarından bəhs edən məqaləsi çap olunmuşdur. Bir qədər sonra onun müxtəlif illərdə çapdan çıxan kitablarında həmin məsələlərdən nisbətən geniş bəhs edilir ki, bu mənbələrdə idiomlara aid hissə müəllifin yuxarıda xatırlatdığımız məqaləsinin genişləndirilmiş, əlavə edilmiş variantıdır. O, özünün “Müasir Azərbaycan dilinin leksikası” kitabında idiomlara dair geniş məlumat vermişdir.

S. Cəfərov Azərbaycan dili frazeoloji vahidlərini bir bütöv halda “sabit söz birləşmələri” adlandırır. Bu fikir doğrudur. Lakin o, əvvəlcə idiomları “sabit idiomlar” və “qeyri-sabit” idiomlar olmaq üzrə iki qrupa ayırır. Müəllif bundan sonra qeyri-sabit idiomları “qovuşma idiomlar”, “birləşmə idiomlar” və “uyuşma idiomlar” adı ilə üç növə bölür. Lakin bu növlərin münasibətlərinin izahında dəqiqlik gözlənilməmişdir.

1958-ci ildə S. Murtuzayevin M. F. Axundovun komediyalarının frazeologiyasından bəhs edən əsəri çapdan çıxmış, sonralar həmin əsər müəyyən yeniliklə yeni adda nəşr edilmişdir. Ə. Orucovun Azərbaycan dilinin izahlı lüğətinə həsr etdiyi əsərində frazeologiyanın leksikoqrafiya ilə əlaqədar məsələlərinə toxunulur. Bir qədər sonra A. Qurbanovun qiyabiçi tələbələr üçün frazeologiyanın bəzi məsələlərinə həsr edilmiş “Metodik göstəriş əvəzi” adlı vəsaiti çapdan çıxmışdır. 1963-cü ildə M. Paşayevanın rusca-azərbayanca lüğətlərində rus frazeoloji vahidlərinin, 1965-ci ildə B. H. Tahirbəyovun V. S. Leninin Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş əsərlərində atalar sözləri və zərb-məsəllərin verilməsinə həsr etdikləri namizədlik dissertasiyalarında frazeologiyanın bəzi ümumi məsələlərinə toxunulmuş və müəlliflər öz mövzuları ətrafında Azərbaycan dilinin idiomlarına, K. Əliyevin bədii ədəbiyyatda frazeologiyanın üslub xüsusiyyətlərinə həsr etdikləri namizədlik dissertasında tədqiqat mövzusu istiqamətində bu dilin frazeologiyasından nisbətən geniş bəhs etmişdir. 1967-ci ildə A. Qurbanovun ali məktəb tələbələri üçün yazdığı dərslikdə frazeologiya sahəsi haqqında müəyyən məlumat verilmişdir. 1977-ci ildə nəşr olunmuş “Müasir Azərbaycan dili” kitabı və H. Bayramovun “Azərbaycan dilinin frazeologiyasının əsasları” adlı dərs vəsaiti Azərbaycan dili frazeologiyasının tədqiqi tarixində mühüm hadisədir. Frazeologiyanın obyekti, frazeologizmlərin əlamətləri, məna növləri, onların söz və sərbəst söz birləşmələri ilə əlaqəsi, əmələgəlmə yolları kimi məsələləri öz şərhini geniş şəkildə ilk dəfə bu əsərlərdə tapmışdır.

Yazıçılarımızın əsərlərinin dilinin tədqiqinə həsr edilmiş bəzi namizədlik dissertasiyaalrında frazeologiya məsələlərinə toxunulmuşdur. M. Rzazadənin “Molla Pənah Vaqifin qoşma, deyişmə və təcnislərinin leksikası”, R. Həsənovun “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin hekayələrinin dili və üslubi xüsusiyyətləri” əsərlərində frazeologiya məsələlərinə toxunulmuşdur. M. Məmmədovun, N. Vəzirovun hekayələrinin leksikası və frazeologiyasına həsr edilmiş tədqiqatında isə yazıçının əsərlərinin frazeoloji materialı üzərində nisbətən geniş dayanılmışdır. Bunlardan başqa, Azərbaycan dilinin bu və ya digər sahəsindən bəhs edən əsər və dissertasiyalarda da frazeologiya haqqında müəyyən fikirlər irəli sürülmüşdür ki, buraya A. Ələkbərovun Azərbaycan dilində mürəkkəb fellərin tədqiqinə həsr etdiyi namizədlik dissertasiyası, Ə. Dəmirçizadənin ali məktəb tələbələri üçün vəsaiti, N. Məmmədovun və A. Axundovun ali məktəb tələbələri üçün yazdıqları dərslik, Ə. Abdullayevin, Y. Seyidovun, Z. Budaqovun, Z. Əliyevanın, M. Adilovun, S. Xəlilovun və başqa müəlliflərin monoqrafiya və məqalələri daxildir.

Y. Seyidov öz monoqrafiyasında dildəki sərbəst və sabit söz birləşmələrindən bəhs edərək, sərbəst söz birləşmələrinin əsil qrammatik birləşmə kimi söz birləşmələri haqqında sintaktik təlimin əsas və vahid obyekti olduğunu, sabit söz birləşmələrin isə dilin tarixi inkişaf prossesində yarandığını və dilimizdə dəyişmədən, yəni hazır şəkildə işlədildiyini göstərir. Onun fikrincə sərbəst və sabit söz birləşmələri haqqında bir-birindən fərqli fikirlərin meydana çıxaması həmin birləşmələr arasındakı oxşar cəhətlərlə əlaqədardır. Bu birləşmələrin oxşarlığı isə onların mənşəyi ilə bağlıdır. Bu birləşmələr dildə müxtəlif deyil, eyni mənşəyə malikdir, daha doğrusu, sabit söz birləşmələri sərbəst söz birləşmələrinin məna inkişafı, məna dəyişikliyi nəticəsində yaranmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Y. Seyidov sabit söz birləşmələrinin sərbəst söz birləşmələrindən yaranması fikrini əsaslandırmaq üçün V. V. Vinoqradovun, S. İ. Ojeqovun, N. M. Şanskinin və başqa dilçilərin adlarını çəkir, onların bu və ya digər əsərlərinə işarə edir. Lakin həmin mənbələrdə sabit söz birləşmələrinin heç də hamısının sərbəst söz birləşmələrindən əmələ gəlməsindən bəhs edilmir.

S. N. Muratov mürəkkəb sözləri, tapmacaları və daha başqa ifadələri dilin sabit söz birləşmələrinin sırasına daxil edir. Beləliklə onun anlayışında sabit söz birləşmələrinin əhatə dairəsi birinci qrupdakından daha geniş miqyas alır. Bununla belə S. N. Muratov sabit söz birləşməsi adlandırdığı bu müxtəlif konstruksiyaların heç də hamısını frazeoloji vahid hesab etmir.

Azərbaycan dilində frazeologiya probleminin ümumi nəzəri məsələlərinin tədqiq edilməsi, eləcə də bu dilin özünəməxsus faktlarının kifayət qədər toplanmasından irəli gəlir. Buna görə də indiyə qədər Azərbaycan dili frazeologiyası haqqında irəli sürülən fikirlərdə müxtəliflik, qeyri-dəqiqliklə yanaşı, dil faktları ilə əsaslandırılmayan mülahizələr də vardır.

Digər xalqların dilçiliyində olduğu kimi, Azərbaycan dilçiliyində də frazeologiyadan bəhs edən müəlliflərin bir qismi onu geniş mənada, bir qismi isə dar mənada nəzərdə tutmuşlar. Birinci qrupdan olanlara M. Hüseynzadəni, S. Cəfərovu, Ə. Dəmirçizadəni, M. Adilovu, N. Rəhimzadəni, K.Əliyevi, A. Qurbanovu, R. Həsənovu göstərmək olar. Bu müəlliflərin özləri də geniş mənada frazeologiyadan bəhs edərkən irəli sürdükləri fikirlərdə bir-birindən müəyyən dərəcədə fərqlənirlər. Məsələn: M. Hüseynzadə atalar sözü, məsəlləri idiomatik ifadələri konkret şəkildə qeyd etdiyi kimi, buraya konkret olmayan “başqa frazeoloji birləşmələr”i də daxil edir. K. Əliyev obrazlı müqayisələri də frazeologiyanın tədqiqat obyekti kimi verir. Ə. Orucov isə bu məsələdən bəhs edərkən yazır:

“Məlum olduğu kimi, frazeologiya anlayışı olduqca genişdir, buraya yalnız mənası komponentlərinin mənasından asılı olmayan parçalanmaz leksik birləşmələr deyil, başqa sabit birləşmələr də: atalar sözləri, məsəllər, aforizmlər, qanadlı sözlər, peşə ifadələri, klassik poeziyada rast gəldiyimiz çox işlənən formul şəklinə düşmüş spesifik ənənəvi ifadələr və.s. daxildir.”

N. Rəhimzadə Azərbaycan dili frazeoloji materialını a) öz leksik-semantik parçalanmazlığı ilə fərqlənən obrazlı ifadələr (idiomlar) və b) sabit söz birləşmələri olmaq üzrə iki yerə bölür. Beləliklə, onun anlayışında sabit söz birləşmələri deyil, frazeologiya daha geniş məna daşıyır.

“Müasir Azərbaycan dilində söz birləşmələri” kitabında verilmiş “sabit söz birləşmələri” sərlövhəli hissədə belə söz birləşmələri adı ilə frazeologiyanı geniş mənada nəzərdə tutan müəlliflərdən fərqli olaraq, frazeologiya dar mənada nəzərdə tutulmuş, atalar sözü və başqa ifadələr buraya daxil edilmişdir. Beləliklə, bizim də anlayışımızda “frazeologiya” ilə “sabit söz birləşməsi” məfhumu eyniyyət təşkil edir, lakin bu eynilik birinci qrupdan olan müəlliflərin anlayışından fərqlidir.

Bizə görə, frazeologiyanı dar mənada götürərək, dilçilik fənlərindən biri kimi onun tədqiqat obyektinə hər cür sabit birləşmələri deyil, yalnız dil strukturasının tərkib hissəsi kimi işlənənləri aid etmək lazımdır.

Bütün bu əsərlərdə irəli sürülən bir sıra fikirlər və göstərilən dil faktları dilçiliyin frazeologiyaya sahəsinin tədqiqində müəyyən əhəmiyyətə malikdir. Lakin bunların böyük əksəriyyətində hər hansı bir dilin materialı əsasında frazeologiyanın meyarı, formalaşması və inkişafı, obyekti, onun folklor materiallarına münasibəti, frazeoloji vahid və idiom, frazeolgiya və söz, frazeologiya və söz birləşməsi, frazeologiya və sabit söz birləşməsi, frazeologiya və kontekst kimi bir sıra məsələlərdən tam bəhs olunmamışdır. Onların əksəriyyəti bu məsələlərin bu və ya digəri haqqında ancaq müəyyən qeydlər, mülahizələrlə kifayətlənmişdir. Bunun əsas səbəblərindən biri müəlliflərin frazeologiya problemini xüsusi tədqiqat mövzusu kimi araşdırmaq məqsədini qarşılarına qoymamalarıdır.

Beləliklə frazeologiyanın dərindən tədqiqinin zəruriliyi dilçiləri belə bir qənaətə gətirmişdir ki, dilçiliyin bu sahəsi leksikologiyanın tərkib hissəsi deyil, xüsusi dilçilik fənnlərindən biri kimi nəzərdə tutulmalıdır. Bu fikir son illər ərzində artıq hamı tərəfindən qəbul olunmuşdur.


Fəsil 2

Frazeologizmlərin mahiyyəti


Hər bir dil mürəkkəb frazeoloji sistemə malikdir. Dildə frazeologizmləri tiplərə ayırmaq üçün əsəs meyar həmin birləşmələrdəki sözlərin bir-birinə yanaşma və qovuşma dərəcəsidir. Frazeoloji vahidlərin komponentlərinin bir-birinə qovuşma dərəcəsi olduqca müxtəlifdir.

Dilçilikdə frazeolji vahidlərin təsnifi müxtəlif istiqamətlərdə aparılır. Bunlardan birincisi “Frazeologiya nəzəriyyəsi”nin banisi İsveçrə dilçisi Şarl Ballinin frazeoloji vahidlərə verdiyi təsnifat frazeologiyanın inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun, söz birləşmələrinə dair ilk kitabları “Üslubiyyatın xülasəsi” və “Fransız üslubiyyatı” olmuşdur. Ş.Balli özünün “Üslubiyyatın xülasəsi” kitabında söz birləşmələrinin ilk təsnifatını vermişdir. O, fransız dilində frazeologiyanın ənənəyə görə işlədilməsini qeyd edərək yazır ki, dildə bir sıra sözlər başqa sözlərə nisbətən bir-biri ilə daha sıx bağlılığa meyl edir. Ş.Balli söz birləşmələrini dörd qrupa bölür: 1)sərbəst söz birləşmələri, 2)adi birləşmələr, 3)frazeoloji qrup, 4)frazeoloji birləşmələr.

1. Sərbəst söz birləşmələri – bu cür birləşmələrin hər bir üzvi ayrılıqda olduğu kimi birləşmə daxilində də öz müsətqilliyini saxlayır və parçalana bilir.

2. Adi birləşmələr – bu söz birləşmələrinin tərkibindəki sözlər qismən müstəqildir. Adi birləşmələrin tərkibində bəzi dəyişikliklər etmək mümkündür.

3. Frazeoloji qrup – bu söz birləşmələri nisbi müstəqilliyini saxlayan sözlərin köməyi ilə düzəlir. Frazeoloji qruplarda komponentlərin yenidən qruplaşdırılması mümkündür. Onun komponentlərinin qismən başqa sözlə əvəz edilməsinə yol verilir.

4. Frazeoloji birləşmələr – elementləri tamamilə bir-biri ilə sıx əlaqədə olan birləşmələrdir. Bu cür söz birləşmələrinin tərkibindəki sözlər öz mənalarını itirərək, birlikdə ümumi bir məna ifadə edir. Frazeoloji birləşmələrin komponentlərinin dəyişdirilməsi qeyri-mümkündür.

Beləliklə, Ş. Balli söz birləşmələrini onların sabitlik dərəcəsinə görə müqayisə etmişdir. O, söz birləşmələrini sxematik olaraq bu qruplara bölmüş, lakin onların geniş şərhini verməmişdir. Ş.Balli özünün növbəti “Fransız dilinin üslubiyyatı” kitabında adi söz birləşmələrini və frazeoloji qrupu “ara tip” kimi adlandırmışdır. O, belə ifadələrə feli birləşmələri misal göstərmişdir. Sonradan o, söz birləşmələrinin yalnız iki qrupunu qeyd etmişdir: 1) sərbəst söz birləşmələri, 2) frazeoloji birləşmələr.

Qeyd etmək lazımdır ki, Ş.Balli “frazeoloji birləşmə” adı ilə nəzərdə tutuduğu semantik qrupdan olan frazeoloji vahidlərin xarici cəhətinin xüsusiyyətindən bəhs edərkən bunlarda üç əlamətin olduğunu göstərir:

1. Onların tərkibindəki sözlər ayrı yazılılır.

2. Bu birləşmələrin tərkibindəki sözlər sabit sırada olur və onların komponentləri arasına başqa söz daxil etmək qeyri-mümkündür.

3. Bu tip birləşmələrin komponentlərindən heç birini başqa sözlə əvəz etmək mümkün deyil.

Akademik V. V. Vinoqradov rus dilinin materialı əsasında frazeoloji vahidləri “frazeoloji birikmələr”, “frazeoloji bitişmələr” və “frazeoloji birləşmələr” adı ilə üç semantik qrupa bölür. Bunların hər birinin özünəməxsus əlamətini göstərir. O, frazeoloji birikmələrdən bəhs edərkən yazır ki, bunların ümumi mənası ilə komponentlərinin mənası arasında heç bir yaxınlıq, əlaqə, hətta potensial əlaqə belə yoxdur. Bunların tərkib hissələri dildəki bir və ya digər sözlə eyni səs tərkibinə malik olsa da, bu cür qarşılıqlı əlaqə omonimlikdən başqa bir şey deyildir.

Frazeoloji bitişmə sözün potensial ekvivalentidir. Bu cəhətdən bunlar frazeoloji birikməyə yaxınlaşır, lakin öz məna quruluşlarının mürəkkəbliyi, komponentlərinin məna əlaqəsinin potensial şəkildə mövcüd olması ilə frazeoloji birikmələrdən fərqlənir. Frazeoloji bitişmə xarici səs forması ilə sərbəst söz birləşməsinə uyğun gəir. Frazeoloji birləşmədə sərbəst mənada olmayan sözlərin sinonimlərlə əvəz edilməsi mümkündür.

V. V. Vinoqradov bu bölgüsündə “frazeoloji birləşmə” adlandırılan qrup ilk baxışdan Ş. Ballinin təsnifatındakı “frazeoloji qrup” və ya “adi birləşmələr”ə oxşayır. Lakin, əslində bunlar bir-birindən kəskin sürətdə fərqlənir. Belə ki, V. V. Vinoqradovun bölgüsündə frazeoloji birləşmə səciyyəsi daşıyanların komponentlərindən biri ancaq məhdud sözlərlə frazeoloji cəhətdən “bağlı məna” daşıyır. Ş. Ballinin təsnifatında isə, özünün qeyd etdiyi kimi “birləşmə parçalandıqdan sonra sözlər öz mənalarını saxlayır”.

Qeyd etmək lazımdır ki, V. V. Vinoqradovun söz birləşməsi şəklində olan və frazeoloji səciyyə daşıyan terminləri “frazeoloji bitişmələrə” aid edir və bunları həmin qrupdan olan frazeoloji vahidlərdən ayrıca nəzərdə tutmağın lazım gəldiyini yazır.

V.V.Vinoqradovun bu təsnifatı bir müddət həm rus dilinin, həm də bir sıra başqa dillərin frazeologiyasından bəhs edən əsərlərdə tamamilə məqsədəuyğun sayılmış və olduğu kimi saxlanılmışdır.

Lakin son illərdə bir sıra dillərin frazeologiyası ilə daha dərindən məşğul olan tədqiqatçılar müəyyənləşdirmişlər ki, bu təsnifat özünü doğrultmur.

N. N. Amasova V. V. Vinoqradovun təsnifatı ilə razılaşmamışdır.O, V. V. Vinoqradovun bölgüsünün dərin təhlilini verərək yazır ki, buradakı təsnifat vahid bir prinsipə əsaslanmır, belə ki, iki əvvəlki semantik qrup (frazeoloji birikmə və frazeoloji bitişmə) komponentlərinin mənasından asılı olmayaraq, ümumi mənalarının dərk edilməsi dərəcəsinə görə müəyyənləşdirildiyi halda, “frazeoloji birləşmələr” adı ilə üçüncü qrupa aid edilənlər tərkibindəki sözün başqa leksik vahidlərlə məhdud şəkildə birləşməsi əlamətinə görə səciyyələndirilir. N. N. Amasova yazır ki, V. V. Vinoqradovun frazeologiya ilə əlaqədar olan məqalələrindən frazeologiyanın bir sıra ümumi məsələləri, o cümlədən frazeoloji vahdin daxilən ayrılıqda formalaşması problemi, frazeoloji vahidlərin tərkib hissələrinin müxtəlif tiplərinin müəyyənləşdirilməsi kimi məsələlər nəzərə alınmamışdır. Sonra N. N. Amasova V. V. Vinoqradovun “frazeoloji vahiddə onun ümumi məzmunun müəyyənləşməsi üçün kiçik bir işarə belə olarsa, frazeoloji birikmə haqqında danışmaq olmaz” cümləsini xatırladaraq yazır ki, burada frazeoloji vahidlərin mənalarının dərk edilməsi haqqındakı fikir digər faktları ilə obyektiv şəkildə əsaslandırılmır. Belə ki, V. V. Vinoqradovun özü daxilində daşıdıqları ümumi mənaya zəif də olsa işarə olan frazeoloji vahidləri frazeoloji birikmə hesab edir. Daha sonra, N. N. Amasova qeyd edir ki, V. V. Vinoqradovun “frazeoloji bitişmənin mənası onun komponentlərinin mənası ilə bağlı deyildir” fikri inandırıcı deyildir. Əgər nitq prossesində biz əvvəlcədən məlum olan idiomatik birləşmənin mənasını başa düşə biliriksə, deməli, burada həlledici onun komponentlərinin mənası ilə əlaqədar olaraq dərk edilməsir.

N. N. Amasova frazeoloji vahidin əsas xüsusiyyəti olan sabitlik məsələsini, idiomatikliyini, mahiyyətini və bunların sadəcə olaraq dildə təkrar edilən ənənəvi birləşmələrdən fərqini tam genişliyi ilə öz monoqrafiyasında dolğun şəkildə işıqlandırmışdır. O, ingilis dili materialı əsasında “frazeologiya və kontekst” məsələsini də geniş şəkildə işıqlandırmışdır ki, bu da dilin frazeoloji təsnifində əsas meyarlardan biri kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, V. V. Vinoqradovun verdiyi bölgüyə N. N. Amosovanın istər burada qısa şəkildə bəhs etdiyimiz etirazı, istərsə də haqqında danışdığımız daha başqa tənqidləri ilə biz əsasən razılaşırıq.

N. M. Şanski isə təsnifatı daha da genişləndirərək sabit söz birləşmələrinin üç deyil dörd tipini qeyd etmişdir. O, sabit söz birləşmələrinin frazeoloji birikmələr, frazeoloji bitişmələr, frazeoloji birləşmələr və frazeoloji ifadələr qruplarını qeyd etmişdir. O, sözlərin həqiqi mənası üzərində yaranıb, öz lüğəvi tərkibinə və qrammatik qovuşmasına görə möhkəm, həm də aydın sabit söz birləşmələrini frazeoloji ifadələr adlandırmışdı. N. M. Şanski düşünür ki, frazeoloji ifadələrin ümumi mənası onun tərkibinə daxil olan sözlərin mənası ilə bağlıdır. Məsələn: Live and learn “beşikdən qəbrə qədər öyrən!”.

İngilis dilinin frazeologizmləri aşağıdakı kimi təsnif olunmuşdur:

Frazeoloji birikmə.

Tərkibindəki sözlərin müstəqil mənalarını tamamilə itirməsi nəticəsində əmələ gələn sabit söz birləşmələrinə frazeolji birikmələr deyilir. Dilçilikdə bu tip sabit söz birləşmələri idiomlar da adlandırılır. Bu söz birləşmələrin əsas əlaməti onların semantik cəhətdən bütövlüyüdür. Dildə xüsusi səciyyə daşıyan bu birləşmələr onun frazeologiyasının əsasını təşkil edir. Frzaeoloji birikmələrə aşağıdakı söz birləşmələrini misal göstərmək olar:

Kick the bucket “ölmək”; send smb. to conventry “bir kəsi baykot etmək”, “bir kəslə əlaqəni kəsmək”; at bay “çıxılmaz vəziyyət”; be at somembody`s beck and call “qulluğunda həmişə hazır olmaq” = “əmrə hazır olmaq”; to be all thumbs “yöndəmsiz”, “yaraşıqsız”; to rain cats and dogs “şıravaran yağış yağmaq”; kilkenny cats “qatı düşmənlər”.

Frazeoloji birikmələr onları təşkil edən komponentlərinin məcazi mənaları əsasında əmələ gəlir. Bu cür birləşmələrin bədiilik xüsusiyyətləri yalnız tarixi-nöqteyi nəzərdən açıqlanır. Məsələn: “bay” sözünün mənası “tupik” (ş.dəniz quşu), “beck” sözünün mənası isə “qollarını çırpmaq”-dır. Bu sözlər arxaizmlərdir və yalnız yuxarıda göstərildiyimiz frazeologizmin tərkibində işlənir. Və yaxud digər bir misala baxaq “to be all thumbs” frazeologizmi “one`s fingers all thumbs” frazeologizminin əsasında əmələ gəlmişdir. “Kilkenny cats” frazeologizmi bir əfsanədən götürülmüşdür. Əfsanəyə görə Kilkenny və Irishtown arasında XVIII əsrdə müharibə olub və bu müharibə hər iki şəhərin dağılması ilə nəticələnib. “Send smb. to Conventry” frazeologizmi Klarendonun “The history of the Great Rebellion and Civil Wars in England” kitabında götürülmüşdür. İngilis inqilabı dövründə Konventri şəhərində bir həbsxana yerləşirdi ki, orada yalnız güclü monarxlar saxlanılırdı. Göst ərdiyimiz bu frazeologizm də bununla əlaqədar olaraq yaranmışdır.

Beləliklə frazeoloji birikmələrdə həqiqi məna ilə məcazi məna arasındakı əlaqə itir və məcazi məna onlar üçün ön plana keçir. Frazeoloji birikmələrin aşağıdakı xüsusiyyətləri var:

1. Frazeoloji birikmələrin komponentləri sırasına arxaizmlər də daxil ola bilər.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə