Azərbaycan rеspublikasi təHSİl naziRLİYİ



Yüklə 0,84 Mb.
səhifə5/8
tarix30.12.2017
ölçüsü0,84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Antonimlər

Dilimizin lüğət tərkibində özünəməxsus rolu olan, sino­nim­­­lərlə əks qütbdə duran leksik vahidlərdən biri də an­to­nim­­­­­­lərdir.

«Antonimləri təşkil edən sözlər müxtəlif fonetik tər­ki­­bə malik olur. Müqayisə və qarşılaşdırma yolu ilə aşkar edi­­lən müxtəlif təzadlı hadisələr, obyektiv aləmin bütün zid­­­­­­­­­­­­diyyətli cəhətləri əksmənalı anlayışlar silsiləsini təşkil edən antonimlər vasitəsilə şərh edilir.Antonimlər əks qü­tb­­­­­­­­də duran leksik ifadə vasitələridir» [23,37].

Antonim sözlər insanı əhatə edən əksliklərin qar­şı­laş­dı­rıl­­­ması yolu ilə əmələ gəlir.Lakin qeyd etmək lazımdır ki, dil­­­­­­­­­­də olan bütün sözlərin antonimi yoxdur. Çünki həqiqətən də dil­də elə məfhumlar vardır ki, onların əks mənaları ol­mur. Mə­­­­­­­­­sələn, stol, stul, dəftər, kitab, qələm və s. kimi sözlərin ək­si yoxdur.

Bununla yanaşı, Azərbaycan dilində bir qrup sözlərin an­­­­­­­­tonimi vardır. Bunlar əlamət, keyfiyyət və xüsüsiyyət an­la­yı­­şı [ağ-qara, təzə-köhnə, acı-şirin, cavan-qoca],vaxt anlayışı [gecə-gündüz, səhər-axşam, yay-qış], məkan anlayışı [aşağı-yu­­­xarı, içəri-bayır, ön-arxa], ölçü və kəmiyyət [uzun-qısa, bö­yük-kiçik, iri-xırda], hal-hərəkət, vəziyyət mənalarını [ağla­maq-gülmək, oturmaq-durmaq, ölü-diri, şad-qəmgin] bil­di­rən sözlərdən əmələ gələn antonimlər eyni hadisələr cərgəsinə aid olan təzadlı anlayışları əks etdirir. Ona görə də, R.C.Mə­hər­­­rəmovanın antonimlərə verdiyi tərif daha dolğun və əha­tə­lidir. «Antonimlərə çox vaxt bir-birinə zidd fikirləri, an­la­yış­­ları bildirən sözlərin yanaşı işlədilməsindən əmələ gələn söz­lər kimi tərif verilir ki, bu bizcə dəqiq deyil. Antonimlər zidd mənalar, anlayışlar deyil, əksinə, eyni mə­na­nın, eyni an­la­­­yışın müxtəlif əks cəhətlərini qarşı­laş­dırma yolu ilə bildirən sözlərdir. Məsələn, yaxşı-pis, ağır-yüngül, təzə-köhnə, sağ-sol antonimlərini alaq: Bunlar zidd anlayışlar deyil, eyni məna­nın,eyni keyfiyyətin müxtəlif,əks cəhətlərini bildirir» [65,210].

Antonimlərin yaranma tarixinə nəzər saldıqda, deyə bi­lə­rik ki, onlar dilin inkişafının ilkin dövrlərindən yaran­mış­dır. Çünki cəmiyyətdə «ağıllı» insan meydana gələndən sonra o, ətrafındakı əşya və hadisələri dərk edərək yaxşını pisdən, böyüyü kiçikdən, yeri göydən, gecəni gündüzdən və s.­­ fərq­­­lən­­dirməyə başlamışdır. Bunu əfsanələr, nağıllar, das­tanlar, ba­yatılar, frazeoloji - idiomatik tərkiblərin təzadlar əsasında ya­ranmasından da aydın görürük. Xalqın yaratdığı hikmət xə­­zinəsi olan atalar sözlərinin və sərrast, dərin mənalı xalq mə­­səllərinin əksəriyyəti təzadlıdır. Bir çox şair və ya­zı­çı­la­rı­mız kimi N.Xəzri də öz poeziyasında xalq yara­dıcılığına bi­ga­nə qalmamışdır:


Bu bir həqiqətdir düşüb dillərə:

İgid bir yol ölər, qorxaq min kərə [123, 90]

Namərd eləməyin qovaraq mərdi [123, 23]

Əgər başqasına sən quyu qazsan



Özün düşəcəksən gec, ya tez ora! [123, 217]

Zadəganlar harınlaşır,



Toxun acdan xəbəri yox,

görmüsənmi? [124, 62]

Yerində danışmaq

bəlkə qələbə!

Yersiz susmaq isə

məğlubiyyətdır! [124, 75]

Məzluma verdiyi əziyyət üçün

Zalıma məhkəmə qurular bir gün

Həqiqət acıdır-fəqət dərmandır,

Yalan şirindirsə-əfi ilandır [124, 96]

Onunçün yaltaqlar qorxaqlar təki

Bir gündə min dəfə ölüb - dirilər [124, 128].
Leksik kateqoriya kimi antonimlər ziddiyyət, təzad mə­na­­­sını ifadə edir. Bu xüsusiyyət antonim sözlərin leksik mə­na­sından irəli gəlir və onların daxili ruhunu təşkil edir. Gün­də­­lik nitqimizdə antonimlərdən istifadə etdiyimiz üçün on­lara xas olan ziddiyyət və təzad da həmişə özünü göstərir. H.Xoum yazır: «Təzad nə həddən çox tez, nə də həddən çox ləng olmalıdır. Çünki qarşılaşdırma ləng olarsa, ziddiyyət uzun zaman kəsiyində zəifləyər, əksinə tez olanda isə emo­si­ya­­lar tam gücü ilə ifadə edilə bilməz» [117,204]. Bununla əla­qə­dar A.N.Qvozdyevin fikri də maraqlıdır: «Bu və ya digər və­ziyyəti qiymətləndirərkən biz, adətən, onun müsbət və ya mən­fi olub-olmamasını öyrənməyə çalışırıq və bunun üçün on­ları bir-birinə zidd olan cərgədə qarşılaşdırırıq» [97,38].

Əşya və hadisələrin bir-birindən fərqləndirilərək qiymət­lən­­dirilməsi xüsusiyyəti antonimlər üçün səciyyəvidir. Bu da on­ların bədii ədəbiyyatda geniş şəkildə işlənməsinə səbəb olur. Tə­sirli üslubi xarakterə malik olan antonimlər nitqi daha canlı və obrazlı edir. Antonimlər əşya və hadisələr haqqında olan an­la­yışları, əlamət və keyfiyyəti təzadlı şəkildə müqayisə et­məklə on­lar haqqında canlı təsəvvür oyadaraq, dinləyiciyə və oxucuya güc­lü təsir göstərir. Məsələn;


Gah susur, gah dinir

gah uçur illər

Üfüqdə nur yanır,

Nur sönür bəzən [123,58-59]

Bu gün yerə, göyə meydan oxuyur

Gah isti, gah soyuq küləklər əsir [123, 60]



Gənclik günahları yuyularsa da,

Qocalıq günahı yuyulan deyil! [123,46-47]

Sən sonsuz dəryasan, mən kiçik damla

Xəzər damlası da Xəzər qədərdir [123, 25]

Sevgi həm ölümdür, həm əbədiyyət! [123, 107]

Bura zülmət boğan, günəş doğandır [123, 152].

Şam nuru ulduz kimi uçurdu göyə

Şam olub enirdi yerə ulduzlar [124, 41- 42].

Cavansan gözəllər dörd dövrəndədir,

Qocaldın kimsəyə lazım deyilsən! [124, 44]
Ədəbi dilin digər üslublarından fərqli olaraq bədii dildə antonimlər üslubi cəhətdən daha geniş əhəmiyyətə malikdir. Belə ki,bədii dildə mütləq antonimlərlə yanaşı, üslubun tələ­bi ilə antonimlik hüququ qazanan üslubi antonimlər daha iş­lək­dir. Təbii ki, sözlərin üslubi cəhətdən antonimlik təşkil et­mə­si, eyni zamanda onların çoxmənalılıq və məcazilik kimi key­­­fiyyətə malik olmasından irəli gəlir. A.M.Qurbanov an­to­nim­­lərin üslubi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edir və göstərir ki, «nitqdə antonimlərin üslubi rolu da böyükdür. Bunların va­si­­təsilə əşyanın, şəxsin, hadisənin və sairin müəyyən cəhətləri bir-biri ilə qarşılaşdırılır, bunun nəticəsində anlayış haqqında ay­­dın, gözəl təsəvvür yaradılır. Eyni zamanda, bu qrup söz­lər fikrin daha dəqiq və emosional ifadəsinə də xidmət edir» [62,349].Məsələn,xoş–bəlalı,mehribanlıq–qaranlıq,dost–pa­xıl sözləri mütləq antonim deyildir. Lakin mətndə işlənmə ye­ri­nə, üslubi məqamına görə bu sözlər antonim ola bilir. Bunu N.Xəzri poeziyasından gətirdiyimiz aşağıdakı bədii parçadan da aydın görə bilərik:
Arxa ol, xoş gündə, bəlalı gündə! [123, 40]

Gəldimi mehribanlıq,

Bəlkə gedir qaranlıq? [123, 182]

Elə ki, dost-tanış geyindi qara,

Dövrəndə irişən paxıllar ki var

Daha olmayacaq öləndən sonra [124, 85].


Nümunələrdən göründüyü kimi, sözün çoxmənalılığı onun müxtəlif sözlərlə antonim olmasına şərait yaradır, yəni çox­mənalı sözün bir neçə antonimi ola bilər. Eyni zamanda çox­­mənalı sözlərin müxtəlif mənalarının antonimləri özləri də öz aralarında sinonimlik yaradır:
Zəif bir səs dinirdi, - o xəyaldı, ya gerçək? [123, 182]

Həqiqət acıdır-fəqət dərmandır,

Yalan şirindirsə-əfi ilandır [124, 96-100]

Bu bir xəyal idi, yoxsa həqiqət? [124, 103-106]

Bəli mən bilirəm şairlik nədir,

Kimi doğru yazır, kimisə yalan [124, 188]

Oyandım...

Ey yuxu,

Ey kabus çəkil !

Gördüyüm yaxşı ki, həqiqət deyil [123, 128]


Yuxarıdakı nümunələrdə həqiqət sözünün antonimi olan yalan-xəyal sözləri bir-biri ilə sinonimdir. Bu sözlərin doğ­­­­­­­­ru-gerçək antonimləri də sinonimdir. Çoxmənalı sözün bir neçə antonimi olur ki,bunlar da ayrılıqda bir-biri ilə si­no­­nimdir. Deməli, bir sinonim cərgənin hər bir üzvü, başqa bir sinonim cərgənin hər bir üzvü ilə antonim münasibətdə ola bilir. Bu da bir daha göstərir ki, sinonimlər kimi antonimlər də sözün semantikası ilə sıx surətdə bağlı olan leksik-üslubi kateqoriyadır.

Bədii ədəbiyyatda üslubun tələbi ilə məcazi mənalı an­to­­­­nimlər əmələ gəlir ki, bunlar da hər bir yazıçı və şairə ha­di­sə və obrazlar arasındakı ziddiyyətləri fərqləndirmək, onları qar­­­­­­­­­­şılaşdırmaq imkanı verir. Nəticədə hətta nominativ məna­sın­­da antonim olmayan sözlər də antonim kimi iş­lə­n­ərək, gü­c­­­­­lü təsir bağışlayan təzad yaradır:


Varlılar keyf çəkir xanimanlarda,

Dilənçi çoxalır

səxavət gedir [124, 18].



Məzluma verdiyi əziyyət üçün

Zalıma məhkəmə qurular bir gün [124, 96]

Bəlkə Xeyirlə Şər birgə doğulub

Birisi işıqdır, birisi zülmət!

Dünyaya gəlsə də, ifritə kimi

Şər-mələk cildində görünər bəzən [124, 126-127]
Nümunə gətirdiyimiz bədii parçalarda şair iki təbəqəni – əzən və əzilənlər arasındakı fərqi vermək üçün varlı dilənçi; məz­­lum-zalım; xeyir-şər; ifritə-mələk kimi sözləri qarşı­laş­dır­maq­­la bir-biri ilə əks qütbdə duran hər bir təbəqənin özü­nə­məx­sus, fərdi xüsusiyyətlərini fərqləndirərək müəy­yən­ləşdir­miş­­dir.

Bədii dildə müxtəlif köklü leksik vahidlərdən ibarət an­to­­­nimlərlə yanaşı,qrammatik məzmunca əks mənalı şəkil­çi­lər qəbul edən antonim səciyyəli sözlərdən də istifadə edilir.

Qeyd edək ki,eyniköklü sözlərin inkarlıq şəkilçisi qə­bul et­mə­­si nəticəsində yaranan əksmənalı sözlərin antonim olub-ol­ma­ma­­sı haqqında alimlər arasında fikir müxtəlifliyi vardır. Belə ki, bir qrup dilçilər – A. A. Reformatski [111,66], L. R. Zin­­­­­­­­­­­der, T. V. Stroeva [102,356], M. D. Stepanova [114,229], Y. N. Qe­­­­­­­lıblu [98, 93-108], N. M. Şanskiy [118, 22], L. A. Vve­­­­­­­­­­­dens­ka­­ya, Q. B. Dı­­bina, İ. İ. Şeboleva [92,52-53] qram­ma­­­tik vasi­tə­lər-morfem və şəkilçilərin vasitəsilə əmələ gələn əksmənalı sözləri antonim he­sab etdikləri halda, digər qrup dil­­çilər – L. A. Bu­la­xov­­ski [91,44-45], E. M. Qalkina–Fe­do­ruk [96,24] isə bu cür söz­lə­rin anto­nim­li­yinə inanmır və anto­nimlik anlayışını yalnız zid­diy­­­yətlər ifadə edən müxtəlif kök­lü sözlərlə bağlayırlar.

Azərbaycan dilçiliyində isə antonimlərin tədqiqi ilə məş­ğul olmuş alimlərdən R.C.Məhərrəmova, T.Ə.Əfəndiyeva, S.Ə.Cə­­­­­­­­­­­­­­­­­­fərov və H.Ə.Həsənov inkar şəkilçilər vasitəsilə eyni kök­­­­dən əmələ gələn antonimlər məsələsinə toxunmuşlar. La­kin bu haqda onların fikirləri müxtəlifdir. S.Ə.Cəfərov inkar şə­kilçilər vasitəsilə eyni kökdən düzəlmiş sözləri antonim say­mır və göstərir ki, «üslubi antonimlərin bir hissəsi şəkilçilər he­sa­bına düzəlir. Bu morfoloji antonimlik üslubi, şərti səciyyə da­şıyır və leksik vahid kimi lüğət tərkibində qeydə alınmır və sö­zün məz­mu­nun­da müvəqqəti inkarlıq yaradır, üslubi sə­ciy­yə daşıyır, inkar şəkilçiləri düşən kimi sözdə inkarlıq da itir. Mə­­sələn, yaz-yazma, gəl-gəlmə, duz-duzsuz və s.» [23,42]. H.Ə.Həsənov da eyni fikri təsdiqləyərək yazır: «Təsdiq və inkar formalarda işlənən eyniköklü sözlər arasında da zid­diy­yət var, lakin həmin sözlər bir-biri ilə antonim olmur. Çünki in­kar şəkilçili eyniköklü sözlə ifadə olunan əks məna həmin sö­zün öz leksik mənası ilə deyil, ona əlavə edilən şəkilçi ilə bağ­lıdır. Şəkilçi sözün daxili mənasını nə dəyişir, nə də onda əks cəhətləri aşkara çıxara bilir. Müxtəlif köklülər mənanın müx­təlif əks tərəfli olduğunu meydana çıxarır. İnkar şəkilçiləri əlavə olunduğu sözu məzmunca inkar edir» [38, 80].

R.C.Məhərrəmova və T.Ə.Əfəndiyeva isə, əksinə, inkar şəkilçisi qəbul edib bir-birinə zidd mənalar ifadə edən sözləri şərti antonim kimi qəbul edirlər. Belə ki, R.C.Məhərrəmova qeyd edir: «Əgər eyni kök-söz qrammatik məzmunca əks semantikalı şəkilçilər [-lı və -sız, -ma, -mə inkar şəkilçisi] qə­bul etdikdə əks və zidd mənalı leksik vahidlər yarada bilirsə müqayisə edək: ağıllı-ağılsız, güclü-gücsüz, yağlı-yağsız, get­mək-getməmək, yağmaq yağmamaq və s. Deməli, bunları an­to­nim hesab etmək olar.Adətən,antonimlərə müxtəlif kök­lü sözləri aid edirlər, lakin bəzi dilçilər inkar şəkilçıləri ilə dü­zə­lən sözləri də antonim hesab edirlər. Sevir-sevmir, gəlir-gəl­mir və s. Gətirdiyimiz misallardakı ağıllı, güclü, yağlı, get­mək, yağmaq sözlərinin başqa fonetik tərkibli, dəli, zəif, ya­van, qalmaq antonim qarşılığı ayrılıqda işlənmə yerinə görə bir-birinin sinonimi ola bilir. Məsələn, üzlü adam, yaxud sır­tıq adam, gücsüz-zəif, yağsız-yavan, getməmək-qalmaq. De­mə­li, inkar şəkilçisi qəbul etmiş bu sözlər həmin şəkilçi ol­ma­dan mütləq antonim təşkil eləyən kök sözlərlə sinonim cər­gə­də birləşirsə onları da antonim kimi götürmək mümkündür» [65,211]. T.Ə.Əfəndiyeva da təsdiqləyir ki, «bədii dildə in­kar­lıq şəkilçilərini qəbul edən eyniköklü sözlərin bir qismi təzad yaradan qüvvətli vasitə kimi çıxış edə bilir» [26,68]. Bü­tün deyilənləri nəzərə alaraq deyə bilərik ki, leksik mə­na­sı­na görə antonim olmayan, lakin inkarlıq şəkilçisini qəbul et­mə­si nə­ti­cə­sində müəyyən bir mənanın əks tərəfini bildirən söz­ləri an­to­nim hesab etmək məqsədəuy­ğundur. Fikrimizi ay­­­dın­laş­dır­maq üçün N.Xəzri yaradıcılığından nümunə gə­tir­di­yi­miz şe­­­ir parçalarına nəzər yetirək:
Eşqimin sultanı - o gözəl qızı

Həm görmək istərəm, həm də görməmək [123, 13]



Gülən gözlərə,

Gülməyən gözlərin

Qoy bəxti gülsün! [123, 77]

Səsim çatır, özüm sənə çatmıram [123, 81].

Səni gözləyəcəyəm



Gəlsən də, gəlməsən də [123, 210]

Ümidli, ümidsiz

Bir axşamım var [123, 228]

O əllər

qayğılı,

sakit, mükəddər

Verdiyin məhəbbət



Nifrət üçün də

Sağ ol, ay ana !

Bir damla

Olsam da


Ümman cahanda,

Analı uyudum,

Anasız qalxdım

Aparıb özüylə



qocalığını,

Gəncliyi qəlbimin özündə qalır [124, 211-224].
Gördüyümüz kimi, bu misallarda şair bədii kontrastın ya­­­radılmasına yalnız müxtəlif köklü antonimlər vasitəsilə de­yil, eyni zamanda qrammatik məzmunca əks semantikalı şə­kil­­çilərlə düzələn eyniköklü əks mənalı sözlərin iştirakı nə­ti­cə­­­­­­­­sində nail olmuşdur.

Bəzən şair təzad əsasında qurulmuş sabit söz birləşmə­lə­­rin­dən, idiomatik frazeoloji tərkiblərdən yerli-yerində, ge­niş şəkildə istifadə etməklə fikri daha da obrazlı şəkildə ifadə edir. Bunu aşağıdakı şeir parçasında da görmək olar:



Həqiqətlə yanaşı

səslənir ağ yalan da [123, 145]

Bura zülmət boğan, günəş doğandır [123, 152]

Ömrün ağ günündə, qara günündə,

O qara gözləri gözlərəm yenə [123, 212]

Şair ürəyinin ədalət sözü,

Caladı işığa qara gündüzü [123, 232]

Ömürdən gün gedər,

ömrə gün gələr,

Günlərin ağı var, qarası vardır [124, 16].

Məşhur olmaq təhlükədir,



Qara donda ağ ləkədir [124, 36].

O, susur göylərsə,



Gəlirdi dilə [124, 51]
Nümunələrdən bir daha məlum olur ki, bədii üslubda an­tonimlik münasi­bətləri təkcə nominativ-semantik mənada müx­­təlif köklü sözlər arasında deyil,eyni zamanda söz və fra­zeoloji birləşmələr arasında da olur ki, bu da onların təh­li­li zamanı aşkara çıxır.

Məlum olduğu kimi, atalar sözləri və zərb-məsəllərin ifa­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­dəli,emosional-ekspressiv olmasına səbəb onların çoxu­nun antonimlər əsasında yaranmasıdır. Şair poeziyada bu və ya di­­gər hadisəni, təsviri, qəhrəmanın keçirdiyi hissləri daha qa­ba­­­­­­rıq şəkildə vermək üçün dərin mənalı hikmətli xalq ifa­də­lə­rin­­dən istifadə edir. Çünki hər hansı bir hadisəni, əşyanı mü­qa­­­yisə edib fərqləndirmək üçün antonimlər əsasında yaranan ata­lar sözləri və zərb-məsəllərin rolu danılmazdır. Buna Nəbi Xəz­ri yaradıcılığındakı bədii parçalar nümunə ola bilər:


Bu bir həqiqətdi düşüb dillərə:

İgid bir yol ölər, qorxaq min kərə [123, 90].

Sevgi həm ölümdür, həm əbədiyyət! [123, 107].

Axı kiçik olmaq kiçiklik deyil,

Böyüklük deyildir böyük olmaq da



Təkəbbür zülmətdir, sadəlik çıraq

Əsilzadəlikdir əsil sadəlik [123, 184].

Əgər başqasına sən quyu qazsan

Özün düşəcəksən gec ya tez ora! [123, 217]

Dərdlərin əlindən o, dağa çıxdı,

Dedilər: bəxtəvər yaylağa çıxdı [124, 53].

Zadəganlar harınlaşır,



Toxun acdan xəbəri yox,

görmüsənmi [124, 62]


Əvvəldə qeyd etmişdik ki, sənətkar üslubi məqsədə mü­na­­sib olaraq mütləq antonimlərlə yanaşı,kontekstdaxili an­to­­­­nimlər, eyniköklü antonimlərdən istifadə edir ki, bu da ona müx­­­təlif üslubi məqsədlərə nail olmağa imkan verir.

Bədii dildə, əsasən də, poeziyada antonimlərin üslubi fun­­k­siyaları müxtəlif və rəngarəngdir:

1. Poetik dildə emosional-qiymətvericilik vasitəsi kimi isti­fa­də edilən antonimlər təzadlı hadisələr ifadə etməklə oxucuda mə­­nəvi və estetik fikir yaradır. Məsələn;
Bəzən yersiz düşdük haya, haraya,

Axı pis də gedir, yaxşı da qalmır.



Gənclik günahları yuyularsa da,

Qocalıq günahı yuyulan deyil [123,46-47]

Xəsis-səxavətdən,

Qəddar-ədalətdən,

Yaltaq-məharətdən

Danışan zaman



Vicdansız-vicdandan

İmansız-imandan

Amansız-amandan

Danışan zaman



Əxlaqsız-əxlaqdan,

Haqqı danan-haqdan,

Xalqı satan-xalqdan

Danışan zaman



Yalan-həqiqətdən,

Xain-sədaqətdən,

Qorxaq-cəsarətdən

Danışan zaman

Faciə içində sarsılar cahan! [123, 57]
Şair burada antonimlər vasitəsilə istər bizi əhatə edən ob­­­­yektiv aləm, istərsə də insanın daxili aləminə xas olan mə­nə­­­vi və estetik keyfiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənən xü­su­­siyyətləri səciyyələndirmişdir.

2. Şair antonim sözlər vasitəsilə insanların real həyatda mən­sub olduğu təbəqəni, onların cəmiyyətdə tutduğu ictimai və­­­ziyyətini, mövqeyini təzadlı şəkildə oxucuya çatdırır:

– Dünyanın ən böyük aqili kimdir?

– Kim cavab vermirsə cahil sözünə! [123, 45]



Kişi dönüb arvad olur

Dişi dönüb erkək olur [123, 180].

Şairsə qəlbində illərin dərdi,

Şahın qəbri üstdə fatihə verdi [123, 232].

Varlılar keyf çəkir xanimanlarda,

Dilənçi çoxalır,

səxavət gedir [124, 18].



Qeyrətsizə can əzizdir,

qeyrətliyə ana torpaq

Vəzifəsiz müdrikə də,

vəzifəli nadana da vətən oldu [124, 93].

Məzluma verdiyi əziyyət üçün

Zalıma məhkəmə qurular bir gün [124, 96]

3. Poeziyada təsvir olunan obrazın daxili aləminin açıl­ma­sı,qəhrəmanın mənəvi alə­minin ziddiyyətli tərəflərinin açı­­­­lıb göstərilməsi üçün antonimlərdən istifadə edilir. «Müəyyən şə­ra­it­dən asılı olaraq obrazın psixoloji vəziyyəti kəskin, göz­lə­nilməz tə­zadlı bir şəkildə dəyişə bilir. Surətlərin daxilində möv­cud olan ziddiyyətləri aşkara çı­xar­maqda, qabarıq ver­mək­­də antonim söz­­­­­­­­­­­lər yüksək üslubi effektliyə malikdir» [103, 94].


Yaxşılara

mehribanam əzəldən,

Yaltaqlara,

paxıllara nifrətəm [124, 168].

Sən parlaq Günəşsən,

Mən solğun Ayam,

Ayam, yoxsa sönmüş

Bir çırağammı? [123, 202-203]

Sənsən dostum mənim,



düşmənim mənim,

İşığım da sənsən,

zülmətim də sən! [124, 202-203]

Bəzən şeirdə təsvir olunan obyektin daxilində olan zid­diyyətləri aydın və qabarıq şəkildə vermək üçün an­­­­­­tonimlər ardıcıl işlənərək qarşılaşdırılır. N.Xəzrinin «Təzadlar» şeiri bu­­na misal ola bilər:


Dərəyəm,

Təpəyəm

Atəşəm, suyam.

Zülmətlər,

İşıqlar

Ürəyimdədir.

Mən yaşıd qardaşam

Qocayla,

Gənclə.

Nifrət məhəbbətlə,

Kədər sevinclə

Baş-başa


Uyuyur

Mənim sinəmdə.

Həm yerin,

Həm göyün

məğrur səsiyəm,

Məndə səhər doğur,



Gecə yaşayır [119, 66-67].
4. Sənətkar təsvir etdiyi obrazın qəlb çırpıntılarını, arzu və istəklərini, duyğularını təsirli ifadə etmək üçün anto­nim­lərdən istifadə edir. N.Xəzrinin «İkilikdə» şeiri buna bariz nü­­­­­­­­­­­­­munədir:

Gəl bölək dünyanı ikilikdə biz,



Dərə mənə düşsün,

Dağı sən götür.

Qalsın yer üzündə qoşa izimiz,



Qara mənə düşsün,

Ağı sən götür

Gündüzü, gecəni əziz saxlayaq,

Günəş sənə düşsün,

Ay mənə qalsın.

Bizik bu dünyaya səninlə şərik,

Bizsiz nə qış gülər,

Nə də ki, bahar [120, 156].


5. İdeoloji mövqeyinə görə bir-birindən fərqlənən in­san­­­ların mənsub olduğu təbəqələri və cərəyanları təsvir edər­kən onların həm xarakterik xüsusiyyətləri, həm də fərq­lən­di­ri­­ci əlamətləri antonimlər vasitəsilə ifadə olunur:
Varlılar keyf çəkir xanimanlarda,

Dilənçi çoxalır

səxavət gedir [124, 18].



Məzluma verdiyi əziyyət üçün

Zalıma məhkəmə qurular bir gün

Əgər cahillərdən uzağa qaçsan,

Onda aqillərə qovuşacaqsan

Əgər mömin şəxsə

Dərdini desən,

Mərhəmət görərsən sən ki Allahdan

Nəbadə kafirə gileylənəsən,

Şikayət edirsən, sanki Allahdan [124,96-100].


6. Bəzən şair antonimlərdən bədii dilin ifadə vasitəsi ki­mi təbiəti obrazlı şəkildə təsvir etmək üçün istifadə edir:
Arzular baharda, ömür qışdadır

Quru haray çəkər, yaş tökülərsə [123, 23].

səma çayı tək axın, durnalar!

Qara ürəklərdən qorxun, durnalar! [123, 109]
7. Eyni zamanda şeirdə təsvir zamanı təzadlı zaman, mə­­­­­­kan və kəmiyyət anlayışları vermək üçün antonimlərdən is­­­­­­­­­­­tifadə olunur:
Gündüz şəkillərdə susanım mənim,

Gecə yuxularda danışanımsan

Ruhun gecə-gündüz hifz edir məni [123, 46]



Bayırda şaxtadır...

Evdə soyuqdur... [123, 228]

Dəniz dalğalanar

Hər səhər-axşam,

Qarı əridikcə uca zirvənin [122, 59]

Axdı...kəndlər gördü sağda, solda o,

Tarlalar içdimi onun suyundan?! [122, 75]

İllər ötüb keçdi arzular təki,

İndi axşam-səhər axtar sən məni [122, 139]

Gör təbiət nə varlıdır,

Qızıl səpir sağa-sola [122, 157].

O, bir meyvəsidir bəxtəvər ömrün

Yatmayır nə gecə, gündüz səhər [119, 141]

8. Antonimlərdən ibarət olan başlıqlar diqqəti cəlb et­mək­lə yanaşı, eyni zamanda şeir haqqında müəyyən təsəv­vür ya­ratdığı üçün onlardan poeziyada da istifadə olunur.N.Xəz­­­­­­­­rinin şeirləri də belə başlıqlarla onun üslubunu fər­di­ləş­dirir:

«Asiman altında, torpaq üstündə», «Uzun sözün qı­sa­sı», «Yalan və həqiqət», «Ad günü-fəryad günü», «Bir öm­rün əvvəli, bir ömrün sonu», «Həm ölum, həm əbədiyyət», «Sən məni öldürdün, məni diriltdin», «Gələrmi, gəlməzmi?», «Qo­­ca və cavan», «Göylə yer arasında», «Kiçik və böyük», «Gəl­­­sən də, gəlməsən də», «Sualsız cavablar», «Şair və şah», «Uşaq...cavan...qoca...», «Qorxu və cəsarət», «Susmaq... da­nış­maq...», «Bir daş altdan, bir daş üstdən», «Xeyir və şər», «Si­­zə salam olsun, mənə əlvida», «Gün çıxıb...yağış yağır», «Hə­­ləlik və əlvida»,»Yer də,göy də susur», «Təbəssüm və göz yaşları» və s.

9. Antonimlər bədii ədəbiyyatda, xüsusən şeirdə təzad ya­­­­­­­ratmaq üçün geniş işlədilir ki, bunun da əsasında antiteza ya­ranır. Antitezanın əsasını təzad təşkil etdiyi üçün burada tə­­­zadlı hadisələr qarşı-qarşıya qoyularaq tutuşdurulur. «An­to­­­nimlərdən düzələn antiteza bədii bir vasitə kimi hadi­sələr ara­­­sında əksmənalılıq və qarşılaşdırmanı qüvvətləndirir. İfa­dələr daha təsirli, məna daha dəqiq, nitq daha emosional olur» [38,86]. «Antonimlər vasitəsilə yaranan antiteza müx­tə­­lif ziddiyyətli anlayışları bir-birindən fərqləndirməklə bəra­bər,üslubi effekt yaratmaq üçün də istifadə edilir. Ədə­biy­yat­­­şünaslıq və üslu­biy­yat kitablarında antiteza anto­nim söz­lər­dən, obrazlardan və situasiyalardan yaranan fiqur kimi mü­əy­­­yənləşdirilir və hadi­sə­lə­ri mahiyyətinə, dərəcəsinə, və­ziy­yə­ti­nə və keyfiyyətinə görə mü­qayisə edir, yaxud bir-birilə tə­zad­­lı şəkildə qarşılaşdırır» [27,106]. Antitezaya verilən şərh­lər­­dən aydın olur ki, onlar antonimlərdən daha geniş an­la­yı­­şa malikdir.Antiteza antonim sözlər əsasında yaransa da, on­­­­­­­­­lar bir-birindən fərqlənir. Belə ki, antiteza obraz və ha­di­sə­lə­rin müqayisəsində daha effektli üsul­lar­dan olduğu üçün həm də bədii təsvir vasitəsidir.

Qədim yunan alimləri antitezanı qüvvətli bədii təsvir va­­­sitəsi kimi yüksək qiymətləndirmişlər. Onların fikrincə, an­ti­teza ziddiyyətləri açmaqda ən təsirli yollardan biri­dir. T.Ə.Ə­­­fən­di­ye­va antonimlərdən bəhs edərkən yunan alimi Aris­to­te­­lin fikrinə istinad etmişdir: «Bu cür təsvir əlverişlidir. Çün­ki ziddiyyətli qarşılaşdırmalar olduqca anlaşıqlıdır. Onlar ya­na­­şı durduqda isə daha anlayışlı olur. Həm də ona görə ki, təs­virin bu üsulu sil­lo­giz­mə bənzəyir: həqiqi sübut zid­diy­yət­­lə­rin qar­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­dır» [26,72].

Bədii söz sənətkarlarımız faktların, obraz və hadisələrin təs­viri zamanı onların bir-birinə olan ziddiyyətli müna­si­bət­lə­ri­ni və hərəkətlərini məhz antiteza vasitəsilə qarşılaşdırıb fərq­lən­dir­­məklə qiymətləndirirlər. Bu cəhətdən poeziyada da antiteza ge­niş istifadə olunan bədii təsvir vasi­təsidir. Şeirdə işlənən an­ti­te­za təsvir olunan əşya və hadisələr arasındakı ziddiyyətləri mü­qa­yisə yolu ilə müəy­yən­ləşdirir:

Görüş gözləyirdim, hicrana döndü,

Mənim taleyimdən pozuldu bu gün [123, 204]



Ömrün ağ günündə, qara günündə,

O qara gözləri gözlərəm yenə [123, 212]

Sən parlaq Günəşsən,

Mən solğun Ayam,



Ayam, yoxsa sönmüş

Bir çırağammı? [124, 30]

Bir gözüm ağladı,

Bir gözüm güldü,

Hayıf, görmədim [124, 112].



Şəfəqlər ucadır,

kölgələr qısa,

Tabutum üstünə günəş əyilsin [124, 115]



Zülmət üfüqlərdə solğun bir işıq,

Təbiət göylərə ulduzlar düzür [124, 148].


Gördüyümüz kimi, yuxarıdakı nümunələrdə şair əşya və ha­disələr arasındakı fərqli cəhətləri, özünün daxili aləmindəki zid­diyyətli hissləri məhz antiteza vasitəsilə yüksək ifadəli, qabarıq şə­kildə verə bilmişdir. Buna görə də professor Y.Seyidov «Sözün qüd­­rəti» kitabında N.Xəzrinin dili haqqında yazır: «Onun şei­rin­də söz düzümü, çalın-çarpaz təzadlı kəlmə hörükləri – dilimizin ən zərif, sonsuz assosiativ imkanlar açan büllur qaynaqlarına, də­­rin poetik qatlarına bağlanması ilə gözəldir. Bu mənada Nəbi Xəz­rinin poeziyası bizi həm də Azərbaycan dilinin ən təmiz, ən gö­­zəl guşələrinə, dərinliyinə və ucalığına aparır. Söz düzümləri ara­sında güclü daxili təzad yaratmaq müəllifin başlıca ifadə üsul­­la­rındandır» [80, 246].

Beləliklə, apardığımız müşahidələrdən bir daha aydın olur ki, antiteza poetik dildə məna kəsb etməsi baxımından rən­­­garəng və üslubi imkanları daha genişdir. Hətta poe­zi­ya­da bütövlükdə antiteza üzərində qurulan şeirlərə də rast gə­li­nir. N.Xəzrinin «İstə»,«Sən məni öldürdün,məni di­rilt­din»,«Qo­ca və ca­van», «Hanı?», «İkilikdə», «İllər və sahil­lər», «Ki­­­çik və böyük» və s. adlı şeirləri buna misal ola bilər. Bü­­tün bun­­lara əsasən deyə bilərik ki,antonimlər dildə lek­sik-se­man­tik kateqoriya olmaqla yanaşı, eyni zamanda lek­sik-üslubi ka­­teqoriyadır. Çünki antonimlərdən bədii dildə üs­­­­­­­lubi cə­hət­dən qüvvətli bədii ifadə və təsvir vasitəsi kimi geniş istifadə olu­­­nur.





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə