Babaxanova Nigar Xan qızı



Yüklə 213,05 Kb.

səhifə6/61
tarix10.11.2017
ölçüsü213,05 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   61

kiberməkan adlandırılır. Və onun sərhədləri tam müəy yən -
ləş dirilə bilməz.
Digər rus alimi Savalyova görə fərdin informasiyanı ala
bildiyi və yaya bildiyi sərhədlər lokal və qlobal informasiya
mühiti sərhədləridir. Buna görə də, qlobal informasiya mü -
hiti informasiya münasibətlərinin özünütənzimləmə siste -
midir [141].
Bu mənada istər lokal, istərsə də qlobal beynəlxalq in-
formasiya mühitində kitabxanaların rolu olduqca böyükdür.
Kitabxanalar tərəfindən həyata keçirilən kitab mübadiləsi, o
cümlədən beynəlxalq kitab mübadiləsi ən etibarlı və uzun -
ömür lü elmi-mədəni münasibətlər şəbəkəsi, elmi kommu-
nikasiya vasitəsidir. Kitabxanalararası informasiya və kitab
mübadiləsi kitabxanaların malik olduğu məlumatları və ya
sənəd  kütləsini  digər  tərəfə  (kitabxanalara,  elm  və  təhsil
müəssisələrinə, ayrı-ayrı fərdlərə) ödənişsiz ötürülməsini və
qəbulunu nəzərdə tutur. 
Kitab  mübadiləsini  həyata  keçirilmək  üçün  kitabx-
analar seçilmiş və ya müvafiq məqsədlə əldə olunmuş təkrar
ədəbiyyatdan ibarət kitab mübadiləsi və ya ehtiyat fond ların -
dan istifadə edirlər. Bir qayda olaraq dünya və Azərbaycan
kitabxanaları  kitab  mübadiləsini  müxtəlif  yollarla  həyata
keçirlər.
1) çap məhsullarının kitabxanalar arasındakı mü ba -
diləsi; 
2)  istifadə  olunmayan  nəşr  vahidlərinin  pulsuz  ve -
rilməsi və ya yenidən yerli kitabxanalara paylaşdırılması; 
ELMİ-MƏDƏNİ İNTEQRASİYA
21


3) milli nəşr məhsulunun mübadiləsi; 
4)  çatışmayan  çap  məhsullarına  əsasən  sifarişlərin
qarşılıqlı yerinə yetirilməsi. 
Görünən budur ki, informasiya mühiti yalnız lokal əra -
zi də mövcud ola bilməz, başqa sözlə informasiyanın daha
qlobal məkanda yayılmasına olan ehtiyac informasiya ka nal -
larının  ümumiyyətlə,  mövcud  ola  bilməsinə  olan  ehtiyac
qədərdir. 
Faktlar göstərir ki, hətta ən qədim dövrlərdə belə ge -
cik mə ilə olsa da informasiya insan yaşayan bütün ərazilərə
gedib çatıb, lazımi effektini verib, indiki anlamda qloballaşıb.
Lakin informasiyanın müasir mənada qlobal məkanda ya yıl -
ma sı beynəlxalq poçt məkanının yaradılması ilə başlayıb.
Çünki bu zaman informasiya ənənəvi poçt vasitələri ilə ya -
yılır və bununla da vahid poçt ərazisi-informasiya mühiti
əmələ gəlir. Başqa tərəfdən, informasiya məkanının əslində,
radionun kəşfindən sonra qlobal xarakter aldığını da söy lə -
mək mümkündür. Belə ki, informasiyanın radio efiri va si -
təsilə sərhədsiz yayılması beynəlxalq informasiya mühitinin
formalaşmasının özəyini təşkil edir.
Cəmiyyətin kommunikativ meyarlarını və informasiya
landşaftını dəyişən bu iki hadisənin tarixinə qısaca da olsa
nəzər  yetirək:  haqqında  bəhs  etdiyimiz  beynəlxalq  poçt-
kommunikasiya  şəbəkəsinin  yaradılması  vasitəsilə  infor-
masiya  mühitinin  qlobal  xarakter  alması  1874-cü  ildən
başlamışdır. Həmin il, bugün Azərbaycan da daxil olmaqla
191  ölkəni  özündə  birləşdirən  Ümumdünya  Poçt  İttifaqı
BEYNƏLXALQ İNFORMASİYA MÜHİTİ
22


yaranmış və informasiya axını həm məzmun, həm də for-
maca dəyişmişdir. Belə ki, buna qədər, xaricə göndərilən
məktublara  görə,  informasiyanı  göndərən  şəxs  yalnız  öz
dövlətinin sərhədlərinə kimi poçt haqqını ödəyir, sonrakı
xidmətlərə görə isə məktubu alan tərəf ödəniş edirdi. Bu za -
man  baş  verən  informasiya  itkisinin  həcmi  barədə  şərh
verməyə isə lüzum görmürük. 
İnformasiyanın  beynəlmiləlləşməsinə  xidmət  edən
radio efirinə gəlincə qeyd etməliyik ki, Malon Lümis tə rə fin -
dən naqilsiz əlaqənin yaradılması 1872-ci ilə, italyan mü hən -
disi  Qulyelmo  Markoni  tərəfindən  radiodalğa  vasitəsilə
informasiya mübadiləsi sisteminin, Aleksandr Popov tə rəfin -
dən radioteleqrafın, Nikola Tesla tərəfindən radioötürü cü -
nün ixtirası isə 1895-96-cı illərə təsadüf edir.
Lakin nəzərə almalıyıq ki, beynəlxalq informasiya mü -
hitinin formalaşması poçt və radioefirin meydana gəlməsi ilə
formalaşsa da, başqa sözlə, yeni təzahür forması qazansa da,
ilk növbədə əlyazma kitablarının hərəkəti (bir məkandan
müxtəlif coğrafiyalara yayılması) ilə cəmiyyətin yaddaşına
daxil olmuşdur. Bu mənada, beynəlxalq informasiya mühi-
tinin yaranma tarixi 150 il bundan öncəyə deyil, əlyazma
kitablarının müxtəlif məkanlarda mübadilə edildiyi qədim
və  orta  əsrlər  dövrünə  gedib  çıxır.  Beləliklə,  tarixi  daha
qədim olan kitab mübadiləsi beynəlxalq informasiya mühi-
tinin əsasını qoymuş, sonrakı dövrdə, qlobal poçt və radioefir
xidməti,  bir  qədər  sonra  isə  İnternet  bu  mühitin  inkişaf
edərək hər dəfə yeni forma qazanmasına şərait yaratmışdır. 
ELMİ-MƏDƏNİ İNTEQRASİYA
23


Ümumiyyətlə, istər əlyazma kitablarının, istər də çap
kitablarının və ya informasiyanın mübadiləsi onların daşın -
ması və ya axını müstəvisində baş verdiyindən prosesə 2
aspektdən yanaşmaq lazımdır:
1. İnformasiya və ya kitablar əvvəlcədən razılaşdırılmış
qrafikə, tematik plana əsasən qarşılıqlı şəkildə mübadilə ol-
unur (məsələn, kitabxanalar, elm və təhsil müəssisələrinin
biri-biri ilə və ya müxtəlif şəxslərlə qarşılıqlı razılıq əsasında
həyata keçirdiyi mübadilə buna misaldır).
2. İnformasiya və ya sənəd kütləsinin axını birtərəfli
şəkildə  həyata  keçirilir  (kitabların  hədiyyə  kimi  qəbul
olunması, satın alınması, üzünün köçürülüb qaytarılması, is-
tilalar zamanı talan edilməsi və s. buna misaldır)
Əlbəttə, bəhs etdiyimiz qədim dövrlərdə, kitab müba -
dilə si ikinci variant üzrə həyata keçirildiyindən bu yarım -
fəslin  tədqiqat  prioritetini  məhz  bu  formada  aparılmış
mü  badilə təşkil edəcəkdir. Birinci mənada kitab və informa -
siya mübadiləsi isə XX əsrin əvvəllərindən etibarən vüsət
aldığı üçün bu barədə monoqrafiyanın sonrakı səhifələrində
bəhs olunacaqdır. 
Dünya kitab, o cümlədən əlyazma kitabələrinin müba -
di ləsi tarixindən danışarkən ilk növbədə bizim eradan əvvəl -
ki  dövrə  ekskurs  etməli,  Qərb  kitabxanaşünas  və  tarixçi
alim ləri Cess Houk Şira, Kasson Laynl, Maykl Harris, Fred
Lerner, Stam Devid, Patrisiya Sorey və Frederik Löblankın,
rus kitabxanaşünas və tarixşünaslarından Sergey Vexov, Lev
Vladimirov,  Aleksey  Divnoqerçev,  Valeriya  Suvorovanın,
BEYNƏLXALQ İNFORMASİYA MÜHİTİ
24




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   61


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə