Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası



Yüklə 56,07 Kb.

tarix08.09.2018
ölçüsü56,07 Kb.


 

91 


BAKI UNİVERSİTETİNİN XƏBƏRLƏRİ 

№1    

 

Humanitar elmlər seriyası   

 

2013 

 

 



 

 

UOT 94 "04/15" 



 

İSTANBULUN OSMANLI TÜRKLƏRİ TƏRƏFİNDƏN FƏTHİ VƏ 

ARALIQ DƏNİZİ TİCARƏTİ 

 

Y.H.

GÖZƏLOVA*, N.B.MƏMMƏDOVA** 

Bakı Dövlət Universiteti 

*ygezalova@gmail.com 

**nazile.mamedova@gmail.com 

 

İstanbulun və Qara dəniz sahillərinin Osmanlı türkləri tərəfindən fəthi avropalılar üçün 

İtaliyanın Şərqdəki ticarət mərkəzlərinə yolu bağlamış oldu. Bununla bərabər, ədviyyat ticarəti 

yeni  venesiyalıların  əlində  qalırdı,  Genuya  isə  Aralıq  dənizi  limanları  ilə  birbaşa  əlaqələri 

saxlayırdı. 

Osmanlı imperiyasına gəlincə, bu dövlət Qərblə ticarətə dözümlü yanaşırdı. İstanbulun 

fəthindən dərhal sonra 1454-cü ildə imperiya Venesiya ilə ticarət müqaviləsi bağladı.Venesiya 

Respublikası  Osmanlı  imperiyasının  ərazisində  azad  ticarət  hüququ  alırdı.  Aralıq  dənizi 

ticarəti yenə də venesiyalıların inhisarında qalırdı.  

İtalyanların  inhisarçı  siyasəti  İspaniyanı  və  Portuqaliyanı  Hindistana  yeni  yollar 

axtarmağa məcbur etdi. İspaniya və Portuqaliya Amerikada və Hindistanda müstəmləkələr ələ 

keçirməklə, iri imperiyalara çevrildilər. Dünya ticarəti Aralıq dənizindən Atlantikaya köçdü.  

 

Açar sözlər: ticarət, Aralıq dənizi, İstanbul, müstəmləkəçilik 

 

Pireneyin xristian dö

vlətlərinin  böyük  sövqlə  dünyanı  «bölüşdürdüyü», 

Avropanın  digər  dövlətlərinin  isə  Şərqlə  vasitəçisiz  (italyanların  vasitəçiliyi 

olmadan)  əlaqələr  arzuladığı  bir  zamanda  –  həm  Avropanın,  həm  Asiyanın 

təkcə  ilk  yüzilliklər  üçün  deyil,  Yeni  Dövr  üçün  də  təsiri  keçərli  olan,  Şərqi 

Aralıq dənizi ticarəti üçün isə kardinal dəyişiklik yaradan bir hadisə baş verdi: 

29 May 1453-

cü ildə Konstantinopol Osmanlı türkləri tərəfindən fəth edildi. 

Dünya  tarixi  üçün  böyük  bir  əhəmiyyəti  olan  bu  hadisənin  bütün 

yekunlarını izləmək niyyətimiz yoxdur, onları yalnız Aralıq dənizi ticarəti üçün 

təhlil  edəcəyik.  Niyə  ümumilikdə  beynəlxalq  ticarət  üçün  yox,  məhz  Aralıq 

dənizi ticarəti üçün? Ona görə ki, Avropa – Asiya ticarət əlaqələrində XV əsrin 

orta


larına  doğru  baş  verən  dəyişikliklər  və  ya  yeniliklər  Osmanlı  fəthləri  ilə 

bir


başa bağlı olmamışdır, onların kökü daha dərin proseslərlə əlaqəli idi, hansı-

la

ra  ki,  əvvəlki  bölmələrdə  nəzər  yetirdik.  Buna  bənzər  fikirləri  biz  Xilafət 




 

92 


dövrü, Səlcuq və xaç yürüşləri, monqol istilaları barədə də demişik: xarici amil 

zahirdə olduğu üçün tez nəzərə çarpır və daxili səbəbləri gizlədir

Osmanlı  dövlətinin  məhz  Aralıq  dənizi  ticarətinə  təsiri  isə  şəksizdir, 

çünki bu fəthlərin həmin bölgə ilə birbaşa əlaqəsi var idi. 1453-cü ildən sonra 

Ar

alıq dənizi ticarətində baş verənlərin gedişinə nəzər salaq. 



Osmanlı  fəthi  ərəfəsi  Konstantinopolun  vəziyyəti  çox  acınacaqlı  idi. 

İmperator  hakimiyyəti  nəhəng  maliyyə  çətinlikləri  ilə  üzləşmişdi,  qarşısını 

almaq üçün isə əvvəllər ləğv edilmiş vergiləri bərpa etmişdi. Vəziyyət o yerə 

gəlib çatmışdı ki, nəinki qoşunu və donanmanı saxlamaq, imperatorun sarayını 

belə  təchiz  etmək  imkansızlaşmışdı.  Venesiyanın  və  Genuyanın  ticarət  hege-

mon


luğu  haldan  düşmüş  imperiyanı  dirçəltməyə  ümid  yeri  belə  qoymamışdı. 

Av

ropa Bizansı «iqtisadi baxımdan işğal etmişdi» (5, 100).  



Tarixin  bütün  mərhələlərində  olduğu  kimi,  Osmanlı  fəthi  ərəfəsində  də 

Konstantinopol dini-

siyasi təlatümlərlə çabalayırdı. Təsadüfi deyil ki, ruhani və 

siyasi elitanın əksər nümayəndələri fəth ərəfəsi həddən ziyadə təhlükədə olan 

paytaxtdan Pelopennesə köç etmişdi (5, 94). Paytaxtda isə latınofillərlə osma-

no

fillərin mənasız çəkişməsi davam edirdi. Hələ 1439-cu ildə Florensiya kilsə 



yığıncağında imperator VIII İohann və Papa IV Yevgeni pravoslav və katolik 

kilsələrinin  uniyası  haqqında  saziş  bağlasalar  da,  Konstantinopol  bu  sazişi 

tanımamışdı (4, I, 507, 542). Hər iki dünya – istər pravoslavlar, istər katoliklər 

üçün bu birləşmə gerçək bir şey sayılmırdı. Petrarkanın nümunəsində katoliklər 

düşünürdü  ki,  «türklər  düşməndir,  amma  bidətçi  yunanlar  düşməndən  də 

pisdir»,  yunanlara  görə  isə,  «Konstantinopolda  türklərin  çalmalarını  görmək 

latınların tiarasından daha yaxşıdır» (5, 101).  

Nəhayət,  Konstantinopolun  beynəlxalq  durumuna  gələk:  bir  tərəfdən, 

italyan

ların,  o  cümlədən,  papanın  durmadan  artan  təzyiqləri,  digər  tərəfdən, 



onu  əhatə  edən  serb  təhlükəsi  Avropanın  digər  iri  dövlətlərinin  –  Fransanın, 

İngiltərənin,  Müqəddəsi  Roma  imperiyasının,  Kastiliyanın,  Araqonun  və 

Portuqaliyanın  tam  laqeydliyi  ilə  çulğaşmışdı.  Yeganə  yardım  cəhdi  1444-cü 

ildə Varna yaxınlığında macar kralı Vladislavın başçılığı ilə təşkil olunmuşdu 

ki, o da böyük uğursuzluqla başa çatmışdı (4, I, 507). 

Beləliklə, Konstantinopolun Bizans imperiyasının paytaxtı kimi mövcud-

lu

ğunun artıq heç bir anlamı, o cümlədən, Aralıq dənizi ticarətində italyanların 



hege

monluğunu  dəyişdirəcək  gücü  qalmamışdı.  Əhəmiyyətli  olan  Osmanlı 

türk

ləri  idi  ki,  XIV  əsr  boyu  fəthləri  sayəsində  Venesiyanın  əlindəki  bütün 



yunan  mülklərini  alıb  Aralıq  dənizində  yunanlar  üçün  bəla  olan  «latın  ağalı-

ğı»nı laxlatmışdılar. 

Roma  imperiyasından  bu  yana  heç  bir  dövlət  Aralıq  dənizi  hövzəsini 

tama


milə ələ keçirməyə nail ola bilməmişdi. Amma indi meydana çıxmış Os-

man


lı  dövləti  tam  bu  iddiada  idi:  bir  neçə  onillik  sonra bu perspektivin 


 

93 


gerçəkləşməsinə kiminsə mane olacağına heç bir təminat yox idi

*

 



və Avropa 

yalnız 1453-cü ildən sonra bu gerçəyi başa düşmüşdü.  

Konstantinopolun çökməsindən xəbər tutar-tutmaz Venesiya senati sultan 

II Mehmedin sarayına elçilik göndərdi, danışıqlar bir ilə yaxın çəkdi və 1454-

cü il aprelin 18-

də  Venesiya  Respublikası  ilə  Osmanlı  dövləti  arasında 

müqavilə  bağlandı  (2,  164;  1,  99).  Müqaviləyə  görə,  venesiyalılar  Osmanlı 

bazarlarında  sərbəst  ticarət  etmək  hüququ  qazanırdı  və  onlar  üçün  2%-lik 

gömrük  müəyyən  olunurdu.  Beləliklə,  vaxtilə  (1082-ci  ildən)  Bizans  hökü-

mətindən alınan imtiyaz və güzəştlərin eynisini Osmanlı sultanı verirdi. 

Yunan tarixçisi Dimitris Kitsikis imperator I Aleksey Komninin məşhur 

1082-


ci  il  xrisovulu  ilə  Osmanlı  sultanı  II  Mehmedin  1454-cü  il  imtiyazatı 

(kapitulyasiyası) arasında prinspial fərq olduğunu, birincinin Bizans tərəfindən 

məcburi, ikincinin isə Osmanlılar tərəfindən qüvvə mövqeyindən bağlandığını 

yazır (5, 188). Buna bənzər fikirlərə bir çox tarixçinin əsərlərində rast gəlmək 

olar (3, 520; 1, 99-

100). Amma vəziyyət göründüyü kimi bəsit deyil. Nə 1082-

ci il xrisovulu, nə də 1454-cü il imtiyazatı fenomen hadisə olmamışdır: ikisi də 

(həmçinin onları yeniləyən növbəti müqavilələr) Konstantinopolun /İstanbulun 

Ve

nesiyaya  vermiş  olduğu  ticarət  güzəştidir  və  ardınca  siyasi  güzəştlərə 



bağlanır. I Alekseyi bu güzəştə məcbur edən amilin normann təhlükəsi olması 

ilə  II  Mehmedin  antiosman  blokunun  potensial  üzvü  ola  biləcək  Venesiyanı 

neytrallaşdırması amili arasında prinsipial fərq yoxdur. Osmanlılar da Komnin-

lər kimi, italyan dövlətləri arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə edib ya Venesi-

yaya, ya Pizaya, ya  da 

Florensiyaya  ticarət  imtiyazları  verirdilər:  bu  yolla 

italyanların antiosman koalisiyasının qarşısı alınırdı. 

Qeyd edək ki, bu cür taktikanın osmanlılar üçün təhlukəli məqamları da 

Bizans  dönəmində  olduğu  qədər  idi:  hər  dəfə  imtiyazat  alan  dövlət  əvvəlki 

dövlətdən daha artıq güzəştlərə nail olurdu. Yəni Osmanlı sultanları da Bizans 

imperatorlarının səhvlərini təkrarlayırdılar. Məsələn, Venesiyaya 1454-cü ildə 

kapitulyasiya  hüququ  verən  Sultan  II  Mehmed  bu  respublika  ilə  müharibə 

(1463-1479-

cu  illər)  ərəfəsində  onun  Aralıq  dənizindəki  güclü  rəqibi  Floren-

siya ilə yaxınlaşma xəttini götürdü, 1460-cı ildə Florensiyaya (və Pizaya) daha 

geniş kapitulyasiyalar verdi (1, 112), Florensiya isə Mehmeddən təkcə kapitul-

ya

siyalar qoparmaqla kifayətlənmədi, eyni zamanda İstanbul limanında əlveriş-



li mövqe əldə etmək uğrunda mübarizəyə başladı. Venesiya ilə münasibətləri 

kəskin  həddə  çatan  Osmanlı  imperiyası  1462-ci  ildə  Qalatadan  venesiyalıları 

qovaraq  oradakı  italyan  məhəllərində  florensiyalıları  yerləşdirdi  (2,  209;  1, 

112).  Çox  keçmədən  Osmanlı-Venesiya  ticarət  əlaqələrinin  yerini  Florensiya 

ilə əlaqələr tutdu. 

                                                 

*

  H


əqiqətən, cəmi  6  onillik  sonra  Osmanlı  sultanı  I  Səlim Yavuzun (1512-1520-ci illər) 

f

əthləri sayəsində  bütün  Şərqi  Aralıq  dənizi hövzəsi (həmçinin  Qırmızı  dəniz)  Osmanlı 



imperiya

sının hegemonluğu altına keçdi. 




 

94 


Amma Venesi

yanın Aralıq dənizindəki ticarəti üçün Florensiya göründü-

yü qədər təhlükə törətmirdi, çünki osmanlılarla müharibə bitər-bitməz (1479-cu 

il)  Venesiya  tacirləri  yenə  imtiyazlarını  (bu  dəfə  daha  artıq)  bərpa  etməyi 

bacar

dılar. Venesiya üçün daha qorxulu rəqib - Osmanlı imperiyasının daxilin-



də  idi:  burada  tədricən  ortaya  çıxan  yəhudi  icması,  xüsusilə  İspaniyadan  köç 

edən  Sefardilər  Osmanlı  imperiyasında  böyük  güzəştlərə  sahib  olan  tacirlər 

idilər. Yüzilliklər boyunca yəhudilər pərakəndə halda olsa belə, Aralıq dənizi 

höv


zəsində ticarətdə iştirak  edirdilər;  məmlük,  Bizans,  Pireney  hakimiyyətlə-

rin


də  qalan  yəhudi  icmaları  indi  tolerant  türk  idarəçiliyndə  geniş  imkanlar 

qazanaraq Selanikdə (Salonikdə), İstanbulda, Hələbdə, İsgəndəriyyədə yerləş-

məklə Venesiyanın Şərqi Aralıq dənizindəki üstünlüyü üçün həqiqətən böyük 

rəqabət yaratmağa başlamışdılar (7, 126; 6). Venesiyanın Aralıq dənizi ticarəti 

üçün  yaranmış  bu  yəhudi  rəqabəti  həm  də  ona  görə  qorxulu  idi  ki,  Osmanlı 

imperiyasına kütləvi şəkildə köç edən yəhudilər bu imperiyanın siyasi idarəçili-

yi

nə  də  nüfuz  etməyə  başlamışdılar  və  deməli,  Venesiya  üçün  Florensiyadan 



daha artıq təhlükəli idilər.

*

  



Beləliklə, İstanbulun Osmanlı hakimiyyəti altına keçməsilə Aralıq dənizi 

ticarətində aşağıdakı dəyişikliklər baş verdi: 

 – 

Şərqi  Aralıq  dənizi  hövzəsi  Osmanlı  imperiyasının  daxili  gölünə 



çevrildiyindən, Venesiyanın bölgədəki inhisarçılığı bitdi; 

– 

Şərqi  Aralıq  dənizindəki  (həmçinin  Egeydəki)  adaların  nəhayət  ki, 



təhlükəsizliyi  və  sabitliyi  bərqərar  oldu  və  ticarət  üçün  daha  əlverişli  şərait 

yaran


dı; 

– 

İstanbul  yenidən  Avropa  –  Asiya  ünsiyyətinin  mərkəzi  rolunu  geri 



qaytara bildi, şəhərin ticarət həyatına yunanlar, yəhudilər, ermənilər, slavyanlar 

təkrar qatıldı; 

– 

Eyni zamanda Aralıq dənizi ticarəti uğrunda Venesiya-Piza, Venesiya-



Florensiya, Venesiya-

Genuya rəqabəti gücləndi. Bu mübarizəyə yeni qüvvələr, 

o  cümlədən  Osmanlı  imperiyasının  daxilindəki  diasporlar  –  yəhudi,  yunan, 

erməni icmaları da qoşuldu; 

– 

Aralıq  dənizi  ticarəti  uğrunda  mübarizənin  kəskinləşdiyi  şəraitdə 



İspaniya və Portuqaliya Hind okeanı ticarətinə meyl etməyə başladı; İngiltərə 

və  Fransa  kimi  dövlətlər  isə  yaşadıqları  daxili  siyasi  problemlər  səbəbindən, 

müvəqqəti olaraq Aralıq dənizi ticarətindən uzaqlaşdılar. 

 

ƏDƏBİYYAT 

1.

 



Mahmudov Y.M. Azərbaycan diplomatiyası. Bakı: Təhsil, 2006, 416 c. 

2.

 



Daniel Goffman. Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300-1700. / Çeviren Ü.Tansel. İstanbul: 

Kitap Yayınevi ltd., 2008, 320 s. 

                                                 

*

 Eyni hal Genuya tacirl



əri üçün təhlükə yaradan erməni diasporunun gücləndiyi Qara dəniz 

ticar


ətinə  xas idi. 1475-ci ildə  Kafanın  osmanlıların  əlinə  keçməsi ilə  burada ermənilərin 

ticar


əti üstünlük qazanır (2, 215-216). 


 

95 


3.

 

Halil  İnalcık.  Bursa:  XV  asırda  sanayi  ve  ticaret  tarihine  dair  vesikalar  //  Türk  Tarihi 



Kurumu bel., cilt XXIV, 1960, s.93. 

4.

 



История средних веков: в 2 т. Учебник / Под ред. С.П.Карпова. Т.1-2. 2-е изд. М.: 

МГУ, 2011, т.1, т.2, 432 с., 640 с.  

5.

 

На перекрестке цивилизаций: Сборник. П.Лемерль. История Византии. Д.Кицикис. 



Османская империя. М.: Весь мир, 2006, 240 с., карты. 

6.

 



Levy A. The Sephardim in the Ottoman Empire. Princeton, 1992, 394 p. 

7.

 



Lewis B. Jews of Islam. Princeton, 1984, 340 p. 

 

ЗАВОЕВАНИЕ СТАМБУЛА ОСМАНСКИМИ ТУРКАМИ  

И СРЕДИЗЕМНОМОРСКАЯ ТОРГОВЛЯ 

 

Е.Г.ГЕЗАЛОВА, Н.Б.МАМЕДОВА 

 

РЕЗЮМЕ 

 

Завоевание Стамбула и черноморского побережья турками-османами закрыло для 

европейской торговли путь в восточные торговые центры Италии. Тем не менее, моно-

полия торговли пряностями продолжала оставаться в руках венецианцев, а Генуя сохра-

нила прямые связи со средиземноморскими портами. 

Что касается Османской империи, то она терпимо относилась к торговле с Западом. 

Сразу  после  завоевания  Стамбула,  в  1454  году  империя  заключила  торговый  договор  с 

Венецией. Венецианская Республика получила право свободной торговли на территории 

империи. Средиземноморская торговля снова оказалась в монополии венецианцев. 

Именно монополистическая политика итальянцев вынудила Испанию и Португа-

лию искать морского пути в Индию. Испания и Португалия, захватившие огромные тер-

ритории в Америке и Индии, превратились в колониальные державы. Мировая торговля 

была перенесена с берегов Средиземного моря на берега Атлантики.  

 

Ключевые слова: торговля, Средиземноморье, Стамбул, колониализм 

 

THE CONQUEST OF ISTANBUL BY OTTOMAN TURKS  

AND THE MEDITERRANEAN TRADE 

 

Y.H.GOZALOVA, N.B.MAMMADOVA 

 

SUMMARY 

 

The conquest of Istanbul and the Black Sea coast of the Ottoman Turks closed the way 

for European commerce in Italy. However, the monopoly of spice trade continued to remain in 

the hands of the Venetians, and Genoa maintained direct links with the Mediterranean ports. 

As  to  the Ottoman Empire, it tolerated the trade with the West. Immediately after the 

conquest of Istanbul in 1454, Empire signed a trade agreement with Venice. Venetian Republic 

had the right of free trade within the Empire. Mediterranean trade was back in the monopoly of 

the Venetians. 

That monopoly policy of Italians forced Spain and Portugal to seek a sea route to India. 

Spain and Portugal, who seized large areas in America and India, became the colonial powers. 



World trade was moved from the shores of the Mediterranean to the Atlantic. 

 

Key words: trade, Mediterranean, Istanbul, colonialism 

 

: Xeberler%20Jurnali -> Humanitar%20%202013%20%201
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Ba ki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Humanitar%20%202013%20%201 -> №1 Humanitar elmlər seriyası


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə