Bayat fuzuli



Yüklə 113,63 Kb.

tarix12.10.2018
ölçüsü113,63 Kb.


Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

M TOLOJ K ZITLIK PARAD GMASINDA BABA - O UL MÜCADELES  

 

THE FIGHT BETWEEN THE FATHER AND THE SON IN THE PARADIGM OF 

MYTHOLOGICAL CONTRAST 

 

                                                                                      

 

Prof. Dr. Fuzuli BAYAT 

 

Özet 

Türk  mitolojik  sisteminde  kozmos-kaos  zıtlı ını  simgeleyen  baba-o ul  mücadelesi, 

folklor  dü üncesinde  yeniyle  eskinin,  töreyle  kuralsızlı ın  mücadelesi  eklinde  bir  de i im  ve 

dönü üm  ya amı tır.  Baba-o ul  mücadelesi  motifi  Türk  destan  ve  masallarında  geni   yayılmı , 

mücadele  töre  ve  veraset  sisteminden,  psikolojik  sebepli,  oradan  da  kıskançlık  yüzünden  ba  

gösteren  sava a  kadar  de i ik  varyantlarda  varlı ını  koruyabilmi tir.  Halk  edebiyatının  çe itli 

türlerinde varyantla an bu motifte o lun zaferi yeninin eski, gençli in ihtiyarlık, törenin düzensizlik 

üzerinde zaferi gibi semantik yorum kazanmı  olur. Bu yazıda baba-o ul mücadelesinin üç boyutu 

üzerinde  durulmu ,  destanlarımızdan  getirilen  örneklerle  mitolojik  ba lamlı  zıtlı ın  epik  kural 

çerçevesinde i levselle mesi gösterilmi tir. 

Anahtar  Kelimeler:  baba-o ul  mücadelesi,  mitolojik  zıtlık,  töre,  veraset  sistemi, 

kıskançlık 



 

Abstract 

In  Turkish mythology, the fight between the father and the son, which symbolizes the 

conflict  of  cosmos-chaos  has  become  a  fight  between  the  old  and  the  new,  the  customs  and  the 

anomie, due to the conception of folklore. The motif of the father and the son has commonly taken 

place  in  Turkish  legends  and  tales.    The  fight  has  taken  place  in  various  styles  such  as    in  the 

customs  and  inheritance  or  psychological  causes  and  then  to  the  fights,  which  result  in  deaths 

because of jealousy . In the literature of folklore, this motif has had various semantic meanings like 

the victory of the son, the victory of the old over the new, the young over the old, the custom over 

the chaos. This study has focused on three dimensions of the fight between the father and the son. 

With samples of our legends,

 functionality  of  the contrast in mythological context  in terms of 

epic rules has been shown  



Key  Words:  the  fight  between  the  father  and  the  son,  mythological  contrast,  customs, 

inheritance, jealousy 



 

 

a. Konuya Genel Bir Bakı  

Destanlarda  varlı ını  koruyan  ve  her  destanda  gizli  ya  da  açık  bir  ekilde  kendini  gösteren 

motifler vardır. Bu motifler, varlıklarını koruyabilmek için toplumun zihninde yer etmi  olmalıdır. Çünkü 

kullanılmayan  motifler  yok  olmaya,  unutulmaya  mahkumdur.  Unutulmayan  ve  mitolojik  ça dan  tarihi 

ça a  geçi   yapan  masal  ve  destanlarımızda  yeni  anlam  kazanan  motiflerden  biri  de  baba-o ul 

mücadelesidir.   

Türk mitolojisinde, özellikle de yaratılı  mitlerinde baba ile o lun yeryüzüne sahip olmak u runa 

verdikleri mücadelede ço u zaman o ul galip gelir. Baba-o ul mücadelesi motifi; bir Karadeniz kavmi 

olan  skitler  döneminden  bugüne  kadar  çe itli  varyant  ve  versiyonlarda,  hem  Karadeniz  kavimlerinden 

olan  O uzlar  hem  de  di er  Türk  boyları  arasında  oldukça  yaygınlık  gösterir.  Halk  edebiyatının  çe itli 

türlerinde  varyantla an  bu  motifte  o lun  zaferi;  yeninin  eski,  gençli in  ihtiyarlık,  törenin  düzensizlik 

üzerinde  zaferi  gibi  semantik  yorum  kazanmı   olur.  slâmiyet’ten  sonraki  destanlarda  baba-o ul 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

64 

mücadelesi  motifi,  farklı  bir  ekilde,  yani  dinin  getirdi i  ideoloji  açısından,  o lun,  kâfir  olan  babasını 

yenmesi üzerinde takdim edilir. O uz Ka an Destanı’nın  slamî varyantları, Kırgızların Manas Destanı 

içerisinde yer alan Almanbet Destanı bunun birer örnekleridir.   

Türk destanlarında çok sık rastladı ımız baba-o ul mücadelesi motifi,  eklini de i tirerek halk 

hikayelerine (bunları a k destanları olarak adlandırmak daha do ru olacaktır) ve modern edebiyatımıza 

kadar  varlı ını  koruyabilmi tir.  Destanlarımızda  mesela  Alpamı ’da  Karacan’ın  Dost  Muhammetle, 

Köro lu Destanının birçok varyantında Köro lu’nun o lu Hasanla teketek sava ı anlatılır. Ancak baba-

o ul  mücadelesi  yerine  ve  i levine  göre  çe itlilik  gösterdi inden  semantikaları  da  farklı  açılardan 

degerlendirilmelidir.  Nitekim  Köro lu’da  baba-o ul  sava ı  tanımadan  ba   göstermi   ve  babanın  o ulu 

tanıması ile sonuçlanmı sa da bazılarında bu kıskanclık, bazılarında kı kırtma, bazılarında da hakimiyet 

u rundadır.  

Baba-o ul mücadelesinin temeli, hakimiyeti elde etme iste ine ba lanabilir. Çünkü “ efe kar ı 

itaat tam manasıyla peder ahi devrin mahsulüdür. Fakat “ ef” baba de ildir. Kahramanlı ı ile yükselen ve 

temayüz eden  ahıstır”

1

 

Destanlarımızda  baba,  tahtına  varis  olacak  bir  o lan  evladının  olmasını  çok  ister,  bunun  için 



kurbanlar keser, açları doyurur, yoksulları giydirip a ızlarına “ya ” sürer. Ama o ul büyüyünce babayla 

mücadele  ba lar.  O ul,  babayı  öldürecek  kadar  güçlü  ve  cesurdur.  deallerini  gerçekle tirmek  isteyen 

o ul,  babasıyla  bile  kar ı  kar ıya  gelmekten  korkmaz.  Bütün  bu  tezatlı  durumun  mutlaka  folklor 

mantıkiyle  açıklanabilecek  bir  izahı  vardır  ki  sözlü  kültürümüz  aslında  bu  bilinmezleri  bilinenler 

ba lamında çözmekle meseleye açıklık getirmi  olur.  

Oysa  esasen  destanlarımızda  ve  masallarımızda  yer  alan  baba-o ul  mücadelesinin  temelinde 

yaratılı  mitlerinden gelen Tanrıo lu  amanla veya kahramanla Tanrı (burada Tanrı terimi ile Gök Tanrı 

de il,  yüksek  dereceli  ruhlar  kastedilmi tir.)  arasındaki  münaka a  durur.  Altay,  Sibirya  yaratılı  

mitlerinde  Tanrı’nın  yardımcısı  G.  Potanin’in  de  sübut  etti i  gibi  onun  kendi  o ludur.

2

  O ul,  babadan 



kendi bilgisi, kabiliyeti ile seçilir. Tanrı veya bunu yaratıcılık gücü olan demiurg adlandırmak daha do ru 

olur,  tek  ba ına  dünyayı  yaratamaz.  Buna  göre  de  topra ı  getirmeyi  o lundan  ister.  O lu  da  örde e 

çevrilerek okyanusun dibinden ona balçık getirir.

3

 Buna bakmaksızın yaratılı  süreci bittikten sonra Baba 



Tanrı veya  demiurg  yardımcının,  yani  o lun  veya  anti-demiurgun rolünü  küçümser,  ona  hak  ettiklerini 

vermez.  Altay,  Buryat  mitlerinde  yardımcı-o ul  babadan  kendi  hakkını  talep  eder.  Baba  itiraz  ettikte 

mücadele ya güçle ya da bilgiyle çözülür. Her iki halde gökler babaya, yeryüzü ise o la çatar.

4

  



Dünya  destanlarında  da  baba-o ul  mücadelesi  motifi  vardır.  Ancak  bu  mücadelenin  Türk 

destanlarından farklı bir boyutta geli ti ini söylemek gerekir. Örnek vermek gerekirse Uranus ile Kronos 

ya da Kronos ile Zeus arasındaki mücadeleleri gösterebiliriz. 

Her  ne  kadar  A.  nan,  baba-o ul  mücadelesini  peder âhi  bir  aile  düzenine  geçmeden  önceki 

devirlerde  ortaya  çıktı ını  savunsa  da  bu  mücadelenin  kökeninde  eski  ile  yeninin,  ı ıkla  karanlı ın, 

düzenle kaosun yer aldı ı görülür. Nitekim bu mitolojik zıtlıklar folklor dü üncesinde yeni yeni anlamlar 

kazansa da eski yapısını bu veya di er  ekilde koruyabilmi tir.  

Ayrıca  baba-o ul  mücadelesini  veya  bir  ba ka  deyi le  dü manlı ını  S.  Freud’un  psikanaliz 

metodu  ile  açıklamanın  Türk  kültür  de erlerine  ters  dü tü ünü  de  söylemek  gerekir.  Destanlarımızda 

hakimiyet  dü üncesi  ve  bunun  baba-o ul  mücadelesi  ekseninde  ifadesini  bulması  psikanaliz  teorisine 

uymamaktadır.  Ancak  bazı  i aretlere  bakılırsa  psikanize  yakın  bir  durum  Dede  Korkut  Destanlarında 

görülür. Bu genel de erlendirmeden baba-o ul mücadelesinin çe itli sebeplerini a a ıdaki alt ba lıklarda 

toplamak mümkündür: 

1.

  Töre, örf ve veraset için mücadele 



                                                 

1

  nan A., Makaleler ve  ncelemeler, Ankara, 1987, s.117 



2

 Potanin G. N., Vostoçnıe Motivı Srednevekovom Yevropeyskom Epose, Moskova, 1899, s.366-384  

3

 Verbitskiy V.  ., Altayskie  norodtsı, Moskova, 1893 



4

 Potanin G. N., Vostoçnıe Motivı, s.368 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

65 

2.

  Psikolojik sebepli mücadele 



3.

  Kıskançlık veya çekememezlik sebebinden mücadele 



 

b. Töre, Örf ve Veraset Ba lamında Yapılan Baba-O ul Mücadelesi 

Töre  de i meyen  ili kiler,  davranı lar,  kurallar  modelidir  ve  toplumun  uymasını  gerektirir. 

Ancak tarihi gerçeklik töreye kar ı çevrildi inden bu iki olgunun üst üste dü mesi bir zıtlık olu turur. O 

halde  töreyi  bozan  baba  ve  törenin  simgesine  çevrilmi   o lun  mücadelesi  kaçınılmaz  olur.  Baba-o ul 

mücadelesi  ba ka  bir  anlam,  mesela  akrabalık  oku  üzerine  de  geçirilebilir.  Örne in  Dede  Korkut 

Kitabı’nda  Salur  Kazan’la  Aruz’un  mücadelesi  töreyi  koruma a  çalı an  dayı  ile  tarihi  gerçekli i 

bozmama a  gayret  gösteren  ye en  arasında  ba   gösterir.  Türk  milleti  eski  zamanlarda  sosyal  ve  siyasi 

ya amını  töreye  göre  düzenlemekteydi.  Törenin  yaptırım  gücü  üphesiz  hakanın  yetkilerinden  daha 

üstündü.

5

 Zaten hakanın tahta bulunmasının tek sebebi, töreyi uygulamaktı. 



 

Türk töresine göre, hakan olma hakkı büyük o la aittir. Küçük o ul ise “oca ın devamı”

6

 için 


önemliydi. Küçük o ul kesinlikle hakimiyet için hak iddia edemezdi. Bunu de i tirmek isteyen töreyi ve 

örfü  “yıkmı ”  sayılırdı.  O  bakımdan  Çin  yıllıklarının  Mete  ve  babası  arasındaki  mücadeleyi  yansıtan 

bilgiler  veraset  prensibinin  bozulması,  törenin  ihlal  edilmesi  eklinde  anla ılmalıdır.  Mete’nin  babası 

Tuman, hakimiyeti büyük o luna vermeyi istemez. Bu motif, devleti idare etme kanununun ve varislik 

prensibinin bozulmasının destana yansımasıdır.

7

 



 

Tuman’ın küçük o lunu varis yapma iste i, Mete’ye kar ı duydu u dü manlı ın açı a çıkması 

anlamına gelir. Ona göre de o lunu gerçek ölümle yüz yüze bırakmak için kom u devlete saldırır. Zira 

Mete kom u devlette anla ma gere i bulunur. O lunun bu ölümden kurtulup geri dönmesine sevinir gibi 

görünen  baba,  sava ı  ba latmı tır.  Mete  babanın  bu  tavrı  sebebiyle  ava  gittikleri  zaman,  onu  öldürür. 

Mete hakimiyeti ele alınca “cihan hakimiyeti” dü üncesini gerçekle tirmek için çalı ır

8

 ve burada baba-



o ul mücadelesi törenin ihlaline göre ba latılmı  olsa da amaç cihan hakimiyeti dü üncesine dayanır.  

 

Aynı konumda sayılabilecek O uz Destanı’nın salname varyantında O uz Ka an’ın, Müslüman 



olarak  do du unu,  her  yerde  “  Allah  Allah”  diyerek  dola tı ını  görüyoruz.  Evlendi i  iki  karısına 

yakla mıyor,  üçüncü  karısından  ise  ayrılmıyordu.  Baba  Kara  Han,  durumu  fark  edince,  kurultayı 

toplayarak: 

“Olur mu böyle bir  ey, O uz böyle kalamaz! 

Onu öldürmeliyiz, artık o ya ayamaz!”  

diyerek kararını verir. Kara Han, o luyla mücadeleyi böylece ba latmı  olur. O uz Ka an ise bu 

durumdan haberdar olmu  ve babasıyla sava arak onu öldürmü tür.   

Ebülgazi  Bahadır  Han,  Kara  Han’ı  O uz’un  de il,  bilinmeyen  bir  asker  tarafından  atılan  okla 

öldürüldü ünü ileri sürer.  

 

O uz  Ka an  gibi,  Almanbet’te  babasını  Müslüman  olmadı ı  için  öldürmü tür.  Babasını 



öldürdükten sonra Kırgızlar’ a sı ınan Almanbet, Manas’ın ordusuna komutan olmu tur. 

 

Almanbet’in Müslüman oldu unu anlayan babası Kara Han, o lunu uyararak onun eski dinine 



dönmesini ister. Ancak bu iste i o lu kabul etmeyince baba Esen Han’a o lunu  ikayet eder. Almanbet’i 

durumdan annesi haberdar eder. Almanbet kurtulunca, tekrar geri dönüp babasını öldürür. 

O uz ve Almanbet, babalarıyla mücadelelerinin sonucunda onları öldürürler. Burada Almanbet 

Destanı’nın O uz Destanı modeli üzerinde  ekillendi i görülür. Ayrıca bu iki destanın dı ında baba-o ul 

mücadelesinin Müslüman ideolojisi ba lamında çözümüne rastlamıyoruz. 

                                                 

5

 Bkz. Bayat F., O uz Destan Dünyası. O uznamelerin Tarihi, Mitolojik Kökenleri ve Te ekkülü,  stanbul, 2006 



6

 Ö el B., Türk Mitolojisi, c.1, Ankara, 1998, s.28-29 

7

 Bayat F., O uz Epik Enenesi ve “O uz Ka an” Dastanı, Bakü, 1993 s.7-8 



8

 Bayat F., O uz Epik Enenesi, s.8 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

66 

 

Destanlarımızda  sadece  din  farkından  dolayı  bir  baba-o ul  mücadelesiyle  kar ıla mıyoruz. 



Müslüman o ul, Müslüman olan babanın da kar ısına çıkar. Nitekim bu durumda o ul, babanın tutum ve 

davranı larına  göre  mücadeleye  ba lamı   olur.  Örne in  Manas  ile  babası  arasındaki  mücadele  -ki, 

bunların her ikisi müslümandır- daha sekiz ya ındayken ba lar. Cakır, Esen Han’ın hı mından kurtulmak 

için  hediyeleri  daha  da  artırır.  Bu  durum  kar ısında  Manas,  babasını  ayıplar  ve  anla amadıkları  için 

Manas  babasını  öldürmek  ister. Ancak onu  Manas’ın  elinden kurtarırlar.  Manas  Destanı’nda baba-o ul 

mücadelesi tam olarak çözümünü bulmasa da destanın sonraki bölümlerinde Manas’ın sürekli babasına 

kar ı  isyan  halinde  olması  bu  motifin  destanda  varlı ını  kanıtlayacak  deliller  olarak  görülmelidir.  Bu 

durumda “eski nesil daima ma lup olmaktadır.  üphesiz bu durum iptidaî devirlerinin hareketidir. Torun, 

büyük babasından ve babasından daha kuvvetlidir. Torun daima muzafferdir.”

9

 



 

Baba-o ul  mücadelesinin  töre  ba lamında  ilginç  bir  varyantına  Er  Tö tük  Destanı’nda 

rastlıyoruz. Er Tö tük Destanı’nda baba, kendi canını kurtarmak için o lunu feda etmekten çekinmeyecek 

kadar ileri gider.

10

 

Tarihi mitolojik karakterli destan kahramanının tek bir olay örgüsü etrafında birle mesi mitolojik 



uurun  tarihi  uura  geçitte  korunan  ortak  motiflerin  uygunlu u  ve  ayniyeti  ile  izah  olunur.  O uz 

motiflerinin ilk yazılı prototipinden takriben 1100, 1200 yıl sonra Arap tarihçisi Gardizi Zeyne’l-Ehbar 

adlı  eserinde  tokuzguzları  (Dokuz  O uzları)  anlatırken  Kür  Tigin  efsanesinden  istifade  etmi tir.

11

  Orta 



asırların  slam  salnamecileri  için  karakteristik  olan  men e  mitlerini  gerçek  tarih  olarak  sunmak  çabası 

Gardizi’de de kendini gösterir. Gardizi’nin Kür Tigin efsanesinde büyük karde -küçük karde  mücadelesi 

O uznamelerdeki  baba-o ul  mücadelesi  motifi  ile  aynı  paradigmadadır.  E er  dokuz  O uzların  ka anı, 

karde i Kür Tigin’in bo azını kesip onu ıssız bir yere atarken, O uz ve Mete  mitinde de baba, o lunu 

öldürmek  ister.  Bu  eski  mitin  yeni  tarihi  varyantı  üphesiz  veraset  sistemi  ile  çaprazla mı   bu 

çaprazla madan O uz-Mete-Kür Tigin paralelli i ortaya çıkmı tır. 

Gardizi’nin  tarihinde  hakimiyette  olan  karde   kendinden  sonra  hakimiyeti  o luna  vermek 

istedi inden töreye göre hakimiyetin gerçek varisi olan karde ini (metinde küçük karde  “tigin” unvanı 

ta ıdı ından hakimiyet hiyerar isinde ka andan sonra varis hesap olunur.) öldürür. Mete efsanesinde ise 

baba, hakimiyeti büyük o luna, yani gerçek varise vermek istemez. Küçük o luna üstünlük verdi inden 

baba ile o ul arasında sava  ba lar. Ne yazık ki O uz salnamelerinde Türk idare etme sisteminin veraset 

prensibi hakkında i arete rastlanmıyor. Baba-o ul mücadelesi motifi O uznamelerde yeni  slamî yorum 

kazandı ından burada sava  veraset davası  eklinde de il, din davası  eklinde kodla mı tır. 

Veraset  paradigmalı  O uzname  motifleri  Safevi  hükümdarı  ah  smail  hakkında  olan  halk 

kitabında  transformasyon  olunmu   ekilde korunur.  Bunlar  ah  smail’in  babası  ile  dü manlı ı,  on be  

ya ına  kadar  ad  almadan  ya aması,  üç  kızla  evlenmesi,  evlenmenin  kozmogonik  karakter  ta ıması 

vs.dir.

12

 Ancak  ah  smail Destanı bir çok yönüyle O uznamelere benzese de baba-o ul mücadelesi töre 



ve veraset ba lamında gerçekle mez.   

Karahanlı hükümdarı Bu ra Han, Müslümanlı ı resmi olarak kabul eden ilk Türk hükümdarıdır. 

Menkıbede  Muhammed  peygamberin  Miraç  gecesi  onu  kar ılayan  peygamberlerin  içinde  birini 

tanımaması ve Hz. Peygamberin sorusu üzerine Cebrail’in bu sizden üç yüz yıl sonra Türkistan’da  slam’ı 

yayacak  ruhtur,  cevabını  vermesi  açık  aydın  Türk  hükümdarını  slam  ideolojisine  hizmet  ettirir.  Satuk 

Bu ra  Han’ın  do du unda  Müslüman  olaca ını  bilen  kahinler  (yerli  kültün  icracıları)  onu  öldürmek 

isterler. Benzeri  ekilde Müslüman olan O uz’u da babası öldürmek ister. Bu ra Han’ı bu tıpkı Almanbet 

Destanı’nda oldu u gibi ölümden anası halas ederken, O uz’u da üçüncü e i haberdar eder.  

Bu ra Han on iki ya ında ava çıkar. Hz. Hızır onun gözüne görünüp boynuna dü en vazifesini 

ona  hatırlatır.  Bu ra  Han,  anası  ile  evlenen  amcasını  hak  dine  davet  eder.  Amcası  bu  daveti  kabul 

etmeyince  mucize  ile  yer  yarılır  ve  hükümdar  yere  batıp  mahvolur.  O uz  da  babasını  hak  dinine 

                                                 

9

  nan A., Makaleler ve  ncelemeler, s.117 



10

 Ögel B., Türk Mitolojisi,  s.540 

11

 Bartold V.V., Soçinenie, T.8, Moskova, 1973, s.52 



12

 Hikmet  ., Azerbaycan Edebiyatı Tarihi, c.1, Bakü, 1928, s.69 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

67 

girmedi i  için  öldürür.  Bu ra  Han,  hakimiyeti  ele  geçirdikten  sonra  Türklerin  arasında  slam  dinini 

yaymaya ba lar.

13

 

Satuk  Bu ra  Han’la  amcası  O rçak  arasındaki  mücadele  de  aslında  hakimiyetin  Karahanlılar 



devletinin  kurucusu  Bilge  Kül  Kadir  Han’ın  ölümünden  sonra  büyük  o lu  Bazır  Arslan’a  çatması  ile 

alakalı olmalıdır. “Bilge Kür Kadır Han’ın Bazır Arslan ve ve O lçak adlı iki o lu vardı. Kendisinden 

sonra  hakanlık  tahtına  O lçak  oturmu tu.  Onun  hükümdarlı ı  muhtemelen  945’te  ye eni  Satuk  Bu ra 

eliyle sona erdirildi. Bu töre kavgası O uzla atası Karahan’ın mücadelesini hatırlatır.  

Türk  töresini  in a  etmek  için  cihan  devleti  kuran  bir  adamın  böyle  bir  hareketi  tabii  hesap 

edilmelidir. Dede Korkut destanlarında Bo aç’ın babası Dirse Han’la münasebeti, babanın o lu öldürmek 

istemesi,  eski  O uz-Kara  Han  münaka asının  destan  varyantıdır.  Buna  göre  de  Ziya  Gökalp,  Bo ac’ı, 

O uz  Han’la  aynı  varlık  hesap  eder.

14

  Bo ac’ın  da  bo a  öldürmesi  genelde  onun  boynuzlu  olması  (bu 



adın anlamında boynuz kelimesi görülür) Ziya Gökalp’ın ihtimalinin do ru oldu unu söyleme e olanak 

tanır.  


 

Köro lu  Destanı’nda  yer  alan  mücadele  daha  farklıdır.  Köro lu  Destanı’nın  Anadolu 

varyantında o ul, babayı tanımaktadır, baba ise o lu oldu unu bilse de onu görmemi tir. Köro lu, o lu 

Hasan Bey’i Çamlıbel töresini bozdu u için öldürmek ister. Ancak öldürmeden önce güre  tutulmasına 

karar  verilir.  Güre i  Hasan  Bey  kazanır.  Köro lu’nu  öldürece i  sırada,  baba  o lunu  tanır  ve  barı ırlar. 

Köro lu  Destanı’nın  Azerbaycan  varyantında  Köro lu’nun  Derbent’te  evlendi i  kızdan  Hasan  adlı  bir 

o lu olur. Burada baba-o ul mücadelesi söz konusudur, ancak i aretlerle bu mücadelenin Çenlibel töresi 

için yapıldı ını anlıyoruz. Köro lu, o lu Hasan’la üç defa güre  tutar, iki defa yenilir, yalnız sonuncuda 

Hasan’ı  alt  etmeyi  ba arır  ve  hemen  öldürmek  ister.  Ancak  son  anda  onu  tanır  ve  baba-o ul  kan 

dökülmeden mutlu bir  ekilde birbirine kavu urlar.

15

 Köro lu benzersiz bir kahraman olmasına ra men 



o luna kar ı ma lup olur.  

 

c. Mücadelenin Psikolojik Sebepleri 

 

S.  Freud,  baba-o ul  mücadelesinin  tek  sebebi  olarak  “Odip  Kompleksi”ni  gösterir.  S.  Freud, 



“Totem  ve  Tabu”  adlı  kitabında  bu  mücadeleden  bahsederken,  baba-o ul  mücadelesinin  bilinçaltı 

dürtülerle açıklı a kavu turur. Freud’a göre, insanlı ın ilk ça larında o ullar babalarını öldürür sonra onu 

yerlerdi.  Babayı  yiyerek  onu  içlerine  gömdüklerini  ve  bertaraf  ettiklerini  dü ünüyorlardı.

16

  Nitekim 



babanın  ölümü,  annenin  yanında  bir  yer  edinmek  ve  sevgisinden  yararlanmak  için,  anne  ile  o lu 

bulu turmayan  ama  kayna tırıcı  bir  ili kiyle  kar ı  kar ıya  bırakan  bir  olayda  suçlu  olanın  öldürülmesi 

anlamına gelirdi.  

“Odip  Kompleksi”,  anneye  kar ı  duyulan  cinsî  arzunun  ortaya  çıkı ını  gösterir.  “Odip 

Kompleksini” Türk destanlarına uygulamak, sa lıksız bir metottur. Çünkü Türk destanlarında (özellikle 

O uz  Ka an  Destanı)  anneye  olan  yakınlık,  cinsî  temayüle  ba lanamaz.  Ayrıca  babaya  olan  isyanın 

sebebi ise töreye, örfe ve verasete göredir. 

O uz  Ka an  destanında  baba,  bilerek  ve  isteyerek  öldürülmü tür.  Oysa  “Oidipus”  babası 

oldu unu bilmedi i bir “yabancı”yı öldürdü ünü zannetmi , kaderin oyunu ile yine de bilmeden annesi 

ile evlenmi tir. 

 

Oysa  Türk  destanlarında  anne,  kutsaldır,  o lun  yardımcısıdır.  Bazı  arkaik  Altay  destanlarında 



anne yer altı dünyasının yaratı ı ile ili kiye girip o lunu öldürmek istese de ana ile o lun evlenmesi olayı 

Türk destan gelene i için yabancıdır. Ekser destanlarımızda ve masallarımızda anne, o lunun yardımcısı 

ve deste idir. Almanbet destanında anne o lunu kurtarmak için kendini feda eder.  ster O uznamelerde 

                                                 

13

 Kabaklı A., Türk Edebiyatı, c.2,  stanbul, 1968, s.64-65 



14

 Gökyay O. ., Dedem Korkutun Kitabı,  stanbul, 1973, s.103 

15

 Bkz. Koro lu (Tehmasib Nüshası), Bakü, 1956 



16

 Mendel G., Babaya  syan,  stanbul 2000, s.9 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

68 

isterse de Almanbet destanı’nda baba-o ul macedelesi Müslüman olmayan babayla Müslüman olan o ul 

arasındadır. 

 

O uz  Ka an  Destanında  bahsi  geçen  Ay  Ka an,  O uz’un  annesidir.  O uz  Ka an,  annesinin 



sütünü bir kez emmi  ve bir daha yakla mamı tır. Ayrıca destanın di er bölümlerinde Ay Ka an’ın bahsi 

geçmez. Bütün bunlar Freud’un yakla ımının Türk sözlü gelene i için geçerli olmadı ı kanısını uyandırır. 

Freud’un psikanaliz teorisinden farklı bir yakla ım G. Mendel’de vardır.  

 

Genard  Mendel,  Prometeus  mitini  incelerken baba-o ul mücadelesini, i di   edilme  korkusuyla 



birle tirmi tir.  Mitolojiye  göre  yarı  tanrı  Prometeus,  insan  soyunun  yaratıcısıdır  ve  onun  iyilikçisidir. 

nsanı korumak için baba tanrı Zeus’u kandıran Prometeus, onu i di  etme arzusunu açı a vurur. Baba 

tanrı Zeus ise, onu zincire vurarak karaci erini ku un yemesi cezasını verir. Bu  ekilde Prometeus i di  

edilmi  oluyordu.

17

 

 



Türk  destanlarında  genellikle  baba-o ul  mücadelesi,  O uz  Ka an  ve  Almanbet  destanı 

niteli indedir. Yani mücadelenin asıl sebebi töre ve kısmen de psikolojiktir. 



 

e. Kıskançlık Nedeniyle Mücadele 

 

Halk  hikâyelerimizde  (a k  destanlarımızda)  kar ıla tı ımız  baba-o ul  mücadelesinin  temelinde 



kıskançlık yatmaktadır. A k destanlarımızda genel yapı  öyle geli mektedir: 

 

Baba,  o lu  ya  da  kızı  olmadı ı  için  çok  üzgündür.  Evinden  uzaklara  gider.  Yolda  bir  Pîr’in 



verdi i elma ile evine geri döner. Bu elma sayesinde o lu (ya da kızı) olur. 

 

Çok  istenen  erkek  çocu a  kar ı  kıskançlık  duyma  ise  onun  sevdi ini  almak  için  yola 



dü mesinden sonra gerçekle ir. 

 

A k  destanlarında  olay  örgüsü  genel  hattının  bu  ekilde  geli ti ini  söylemek  mümkündür. 



Burada baba-o ul mücadelesinin kıskançlık zemininde ba  verdi ini izlemek için  ah  smail Destanı’na 

dikkat edelim. 

 

Destandan  da  görüldü ü  gibi  ah  smail,  babası  tarafından  çok  sevilen  bir  o uldur.  Ancak,  o 



sevdi i kızı almak için gurbete gider. Babasının hükümdar oldu u ülkenin ba kenti Kandehar’a dönerken 

yanında  üç  güzel  karısı  vardır.  Baba,  o lunu  bu  üç  güzelle  görünce  çok  kıskanır.  Üvey  annenin  de 

kı kırtmasıyla  o lunu  öldürmek  ister.  ah  smail’in  yalvarması  sonucunda,  baba  o lunu  öldürmekten 

vazgeçer.  Ama  gözlerine  mil  çektirip  bir  kuyuya  atmaya  karar  verir.

18

  Babanın  amacı  o lunu  ortadan 



kaldırarak üç gelini ile evlenmektir.  

ah  smail’in  Arap  Üzengi/Arap  Zengi  isimli  karısı  babanın  bu  dü üncesi  kar ısında  onunla 

sava ır. Daha sonra  ah  smail’i atıldı ı kuyudan çıkaran Arap Üzengi,  ah  smail’e yardım eder. O ul, 

babayla kar ı kar ıya gelir ve bu baba-o ul mücadelesi o lun babayı öldürmesiyle son bular. Bu hikâyede 

açıkça görüyoruz ki baba, o luna kar ı kıskançlık duymu tur. Kıskançlık, mücadelenin ortaya çıkmasına 

sebep olur. 

Özellikle masallarda kıskanç baba o lunun gözlerini çıkartmakla onu ölüme terkeder. Ancak ku  

donlu perilerin gözleri çıkarılmı  gencin ilacını söylemekle olayın ba ka bir yön aldı ı görülür.   

Türk destanlarında kıskançlık u runa arası açılan baba-o ul mücadelesine Köro lu Destanı’nın 

Azerbaycan varyantının Tebriz Nüshasında rastlıyoruz. Gerçi burada Ayvaz, Köro lu’nun evlatlı ıdır ve 

kıskançlık  da  kadın  kıskançlı ı  olmayıp  Ayvaz’ın  Köro lu’nu  yanlı   anlaması  ile  alakalıdır.  Nitekim 

destanın  yirmi  ikinci  meclisinde  sarho luk  anında  Ayvaz,  Köro lu’ya  kızar  ve  onun  dü manı  Nezer 

Celali’nin yanına gider. Burada Köro lu’nun Nezer Celali ile sava ında Ayvaz babası ile yüz yüze gelse 

                                                 

17

 Mendel G., age., s.133-135 



18

 Bayat F., O uz Epik Enenesi, s.13 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

69 

de  sava mayıp  hemen  Köro lu  tarafa  geçer.

19

  Destanın  ba kahramanı  Köro lu  oldu u  içindir  ki  o ul 



Ayvaz, baba Köro lu’dan zayıf ve haksız gösterilmi tir.  

 

Babaya  kar ı  isyan,  o la  kar ı  mücadele  destanlarımızın  de i meyen  motifidir.  Bu  mücadele 



kahraman olan o lun yüceltilmesi ve onu tek, benzersiz gösterme iste i ile ortaya çıkmı  olabilir. 

 

Destanlarımızdaki  kahramanlar  o  kadar  cesur  ve  yi ittirler  ki,  babalarını  bile  öldürebilirler. 



Kahramanlık  destanlarında  ve  cihangirlik  dü üncesinde  kahramanın  babasız  do ması,  Müslüman 

medeniyetinde  peygamber  do umuna  benzemektedir.

20

  Kahramanın  tek  ve  benzersiz  olması  için 



ola anüstü özellikler yanında, babasız olması  artı da vardır. 

Baba-o ul mücadelesinin kıskançlık üzerinde ba  vermesi motifi Köro lu Destanının Türkmen 

varyantında  da  var.  Ayvaz’ın  Köro lu’ndan  incinip  sonradan  ona  kar ı  mücadeleye  kalkması 

dediklerimizi tasdikler.

21

 

Dede  Korkut’ta  baba-o ul  mücadelesinin  kıskançlık  ba lamında  örneklerini  bulmak 



mümkündür.  Dirse  Han,  nâ-mert  olan  kırk  yi idin  sözüne  kanar  ve  o lunun  “ahlaksız”  biri  oldu una 

inanır. Bunun üzerine onu öldürmeye karar verir. Baba, o ul ve kırk nâ-merd beraber ava çıkarlar.  Baba 

burada o lunu okla yaralar.

22

 Babanın o la kar ı tutumu, mücadeleden ziyade onun ahlakî tutumuna ba lı 



söylentilerdir.  Buradaki  kıskançlık  zeminindeki  mücadele  babanın  veya  o lun  de il,  kırk  hizmetçinin 

o lu babaya kıskanması sonucu ba  gösterir.  

Destanlarımızdaki  baba-o ul  mücadelesi  meselenin  güçle  halli  varyantıdır.  Bunun  da  mitte, 

destanda  takdim  ekli  ayrı  ayrıdır.  Nitekim  bilindi i  kadarıyla  baba-o ul  mücadelesi,  mitlerde  düzenin 

kaosa  kar ı  mücadelesi  eklinde  varyantla ır.  Tanrının  gö e  çıkması,  o lun  ise  yerde  kalması  (Altay 

mitlerinde Erlik hatta yer altı dünyasına gönderilir.) ilk varyantta o lun, babayı yerden kovması  eklinde 

tasvir  olunur.

23

  Demek  ki  dünya  üzerinde  efendilik  etmek  için  yürütülen  mücadelede  zaferi  o ul  elde 



eder. Oysa destan ve masallarımızda konu çe itlilik arz eder.   

Destanda  O uz’un  Kıatı  (Basatın  Tepegözü)  öldürdükten  sonra  dünya  hükümranlı ı  kurması 

yaratılı   mitinin  destan  okunu udur.  Sonraki  varyantlarda  gökten  yere  atılan  Tanrıo ulları  motifi,  ters 

i arete dönü erek o lun babasını yeryüzünden kovmasına transformasyon edilmi tir. Ancak her iki halde 

Tanrıo lu yeryüzünün hakimi olarak kalır. Bu kozmogonik karakterli sava  O uznamelerde ayrıca  slam 

erhine  maruz  kalmı   destanlarda  ilave  semantik  yorum  kazanmı tır.  öyle  ki,  salnamelerde  O uz’un, 

Kara  Han’ı  öldürmesi  slam’a  davetle  alakalıdır.  O uznamenin  Uzunköprü  varyantında  O uz,  babası 

Kara Han’ın gözlerine okla vurup kör eder.

24

  

Benzeri  bir  ekilde  Almanbet  de  kafir  olan  babası  Kara  Han’ı  slamiyet’i  kabul  etmedi i  için 



öldürür. Her iki kahramanın babalarının adlarının 

Kara Han olması (Metenin de babasının adı Tumandır, 

bu  kelime  de  karanlık  anlamı  ile  ilgilidir.),  baba-o ul  mücadelesinin  aynı  semantik  dairede  olu tu unu 

gösterir.  Ayrıca  eski  Türk  mitolojik  sisteminde  Tanrının  Kayrakan  veya  Kara  Han  eklinde 

adlandırılması, sistemin eski ile yeninin, düzenle kaosun zıtlı ı ba lamında geli ti ini gösterir. Destanda 

bu  semantik  daire  epik  kurallara  uygun  bir  biçimde  geli me  sergilemi tir.  Bu  bakımdan  ak  kara  kar ı 

durması kaos kozmos zıtlı ının destan varyantıdır denilebilir. Demek ki, ilk kahramanlık motifi (özellikle, 

arkaik tipli destanlarda) bu veya ba ka derecede Tanrı-Tanrıo lu  mücadelesinin destan varyantıdır. 

                                                 

19

 Koro lu (Tebriz Nüshası), Bakü, 2005, s.524-545  



20

 Bayat F., O uz Epik Enenesi, s.13 

21

 Bkz. Goroglı, A gabat, 1941 



22

 Ergin, M., Dede Korkut Kitabı,  stanbul, 2001, s.28 

23

 Potanın G.N., Vostoçnıe Motivı 1899: 371 



24

 Veliyev K., U urlu F., O uznameler, Bakü, 1993, s.52 




 

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi 

The Journal of International Social Research 

Volume 2/6 Winter 2009 

 

70 

Kahramanlarımızın  (Almanbet,  O uz  Ka an,  Mete)  babalarının  adını  da  incelersek,  karanlı ı 

ifade ettiklerini görürüz.

25

 Yani o ul karanlı ı yok ederek aydınlı ı temsil eder. Hakimiyeti ele alan o ul, 



devleti idare etmek için Tanrı tarafından seçildi i inancı hakim bir görü tür.

26

 



 

d. Konuyu Genel De erlendirme 

 

Karadeniz  kavimlerinden  olan  skitlerden  ba layarak  mitolojik  bir  özelli e  bürünen  baba-o ul 



mücadelesi destan ve masallarımızda yeni bir anlam paradigması kazanmı tır. Baba-o ul mücadelesinde 

açık  görünen  eskiyi,  kaosu,  karanlı ı,  kıskançlı ı  simgeleyen  baba,  bunların  tersini  simgeleyen  o lun 

kar ısında  bir  engeldir.  Bu  engeli  ortadan  kaldırmak  veya  sindirmek  amacıyla  o ul,  babaya  kar ı 

mücadeleyi  ba latır.  Bütün  söylenenleri  göz  önünde  bulundurarak  inceledi imiz  ve  incelemedi imiz 

destanlardan, masallardan yola çıkarak  u sonuçlara ula abiliriz: 

A)

  Baba ile o ul mücadelesi motifi mitolojik ça dan günümüze kadar her devirde kullanılan bir 



motiftir. 

B)

  O ul, babasından her zaman daha güçlüdür. 



C)

  Mücadelenin temelinde cihan hakimiyeti mefkuresi yatmaktadır. (O uz Ka an Destanı) 

D)

  Kahramanın gücünü sembolize etmek için babayı öldürmesi gereklidir. 



Kahraman  olan  o lun  gücünü  göstermek  için  baba  olumsuz  kutupta  duran  bir  sembol  olarak 

kullanılmı tır.  



 

 

Kaynakça 

Bartold V. V., Soçinenie, T.8, Moskova, 1973 

Bayat F., O uz Destan Dünyası. O uznamelerin Tarihi, Mitolojik Kökenleri ve Te ekkülü,  stanbul, 2006 

Bayat F., O uz Epik Enenesi ve “O uz Ka an” Dastanı, Bakü, 1993 

Ergin, M., Dede Korkut Kitabı,  stanbul, 2001 

Gökyay O.  ., Dedem Korkutun Kitabı,  stanbul, 1973 

Hikmet  ., Azerbaycan Edebiyatı Tarihi, c.1, Bakü, 1928 

nan A., Makaleler ve  ncelemeler, Ankara, 1987, s.117 

Kabaklı A., Türk Edebiyatı, c.2,  stanbul, 1968 

Koro lu (Tebriz Nüshası), Bakü, 2005  

Koro lu (Tehmasib Nüshası), Bakü, 1956 

Mendel G., Babaya  syan,  stanbul 2000 

Ö el B., Türk Mitolojisi, c.1, Ankara, 1998 

Potanin G. N., Vostoçnıe Motivı Srednevekovom Yevropeyskom Epose, Moskova, 1899, s.366-384  

Veliyev K., U urlu F., O uznameler, Bakü, 1993 

Verbitskiy V.  ., Altayskie  norodtsı, Moskova, 1893 

 

                                                 



25

 Bayat F., O uz Epik Enenesi, s.13 



26

 Bayat F., O uz Epik Enenesi, s.13 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə