«bazar münasiBƏTLƏRİNİn formalaşmasinda birjalarin rolu»



Yüklə 0,77 Mb.
səhifə1/8
tarix11.04.2018
ölçüsü0,77 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

MAGİSTRATURA MƏRKƏZİ

Əlyazması hüququnda

Aliyə Şahmarova Əjdər qızı

(MAGİSTRANTIN A.S.A.)



«BAZAR MÜNASİBƏTLƏRİNİN FORMALAŞMASINDA

BİRJALARIN ROLU»

mövzusunda



MAGİSTR DİSSERTASİYASI

İxtisasın şifri və adı: 060411 «Kommersiya»

İxtisaslaşma: «Birja fəaliyyəti»

Elmi rəhbər Magistr proqramının rəhbəri



i.ü.f.d. Rzayeva N.M. dos. M.Q.Əkbərov

______________________ _______________________

Kafedra müdiriv dos. M.Q.Əkbərov _______________________



BAKI - 2015

MÜNDƏRİCAT

GİRİŞ .............................................................................................................................. 3
FƏSİL I. Bazar münasibətləri şəraitində birjaların yeri və rolu .............................. 6
§ 1.1. Birja satışinin mahiyyəti, əmtəə birjasının yaranması, növləri və onların

funksiyaları ........................................................................................................... 6

§ 1.2. Birja əməliyyatlarının növləri və onların hüquqi tənzimlənməsi

texnologiyası ....................................................................................................... 16
FƏSİL II. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində respublikada birja satışinin müasir

vəziyyəti və əmtəə bazarının səmərəli təşkilində onun rolu ................ 29
§ 2.1. Əmtəə bazarının təşkili qaydaları və onun idarəetmə strukturu .................. 29

§ 2.2. Fond birjalarının təkamülü və formalaşması istiqamətləri ........................... 36

§ 2.3. Fond bazarları və NASDAQ birjadakənar əhəmiyyətli fond bazarı kimi ... 50
FƏSİL III. Bazarın fundamental təhlili və texniki təhlil mexanizmlərinin

təkmilləşdirilməsi .............................................................................. 65
§ 3.1. Səhmlər bazarının kompleks təhlilində beta-əmsaldan istifadə

olunmasının bəzi xüsusiyyətləri ....................................................................... 65

§ 3.2. Beta-əmsalın hesablanması üsulları və ondan tətbiqinin praktiki

əhəmiyyəti ........................................................................................................... 77
NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR ....................................................................................... 88

İstifadə olunan ədəbiyyat ............................................................................................ 90

Резюме

Resume

GİRİŞ

Mövzunun aktuallığı. Çox illik fəaliyyət müddətinə malik olan birjalar bazar iqtisadiyyatının əsas ünsürlərindən birini təşkil edir. İnkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatı şəraitində əksəriyyət satış əməliyyatları birjalar vasitəsilə həyata keçirilir. Sözün tam mənasında birja bazarı, bazar birjanı tamamlamaqla biri digərindən kənarda qalmır. Bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar dünyanın beynəlxalq bazarlarına inteqrasiya edən respublikamızda da birjalar inkişaf etməkdədir.

İnkişaf etmiş iri kapitalist ölkələrində, beynəlxalq dünya bazarlarında, əsasən, bir neçə birja fəaliyyət göstərir.

Hazırda dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində birja fəaliyyətinin inkişafına xüsusi fikir verilir. Çünki birja fəaliyyəti iqtisadiyyatın bütün sahələrinə təmas edə bilər.

Birja fəaliyyəti – müəyyən bir ərazidə təşkil olunmuş və müəyyən qaydalar əsasında mütəmadi olaraq həyata keçirən topdansatış bazar olmaqla tələb və təklif əsasında malların alışı-satışı (həm indiki zamanda və həm də gələcək dövrə) prosesini reallaşdırır və dünya ticarət sistemində mühüm rol oynayır.

Bazar münasibətlərinin daim inkişafı, ictimai istehsalın sürətli artımı, əmtəə dövriyyəsinin və ticarət-iqtisadi əlaqələrin strukturunun mürəkkəbləşməsi birja fəaliyyətinin və birja növlərinin diversifikasiyasını (şaxələnməsini) şərtləndirmişdir.



Birja fəaliyyəti yerləşdikləri ərazilərdə qanunvericilik-hüquqi, vergi, valyuta rejimlərinə ciddi əməl olunmasını təmin edir və  konkret əmtəə bazarına xidmət göstərilməsini, ayrı-ayrı ölkələrdən tərəf-müqabillərin birja fəaliyyətinə cəlb olunmasını, arbitraj əməliyyatlarının həyata keçirilməsini, yəni müxtəlif ölkələrin birjalarında qiymətlərin kotirovkasında olan fərqlərdən mənfəət əldə olunması üçün sazişlər bağlanılmasını və s. bu kimi əməliyyatları özündə cəmləşdirir.

Ölkə iqtisadiyyatında elə dəyişilmə prosesləri baş verməlidir ki, bu dəyişilmələr birja fəaliyyətinin canlanmasına və birjaların sayının artmasına gətirib çıxarmalıdır. Əmtəə birjası təsərrüfat subyektlərinə xüsusi xidmətlərin göstərilməsi üçün yaradıldığından özü də xüsusi təsərrüfatçılıq subyekti olmaqla mallara olan tələb və təklifin araşdırılmasını, qiymətlərin formalaşmasını öyrənir, mal dövriyyəsini müəyyən bir qaydalar çərçivəsinə salır və onunla bağlı olan ticarət əməliyyatlarının keçirilməsinə yardımçı olur.

Buna görə də birja fəaliyyətinin işləmə mexanizminin araşdırılması və onun ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətliliyinin öyrənilməsi aktual bir problemdir. Buraxılış işində birja satışinin yaranması, onların inkişaf tarixi, əmtəə birjaların özünəməxsus xüsusiyyətləri, onların növləri, funksiyaları və dünya birja satışinin fəaliyyəti haqqında məsələlər göstərilmişdir.

Tədqiqatın əsas məqsədi və vəzifələri. Tədqiqatın əsas məqsədi bazar iqtisadiyyatı şəraitində birja fəaliyyətinin təşkilati, maliyyə, əməliyyat mexanizmlərinin dərindən araşdırılmasından, hazırda dünyada bu sahədə baş verən dəyişikliklərin öyrənilməsindən, birja fəaliyyətinin idarəedilməsinin xarakterik xüsusiyyətlərinin, idarəetmə metodlarının araşdırılmasından, əldə edilən nəticələr əsasında respublikada birja fəaliyyətinin canlandırılması, ölkənin kommersiya müəssisələrinin dünyanın birjaları ilə gələcək strateji əlaqələrin inkişaf istiqamətlərinin göstərilməsindən ibarətdir. Tədqiqatın vəzifələr dairəsi dissertasiya işinin strukturundan irəli gələrək araşdırılmışdır.

Tədqiqatın predmet və obyekti. Tədqiqatın obyekti kimi problemli vəziyyəti yaradan və öyrənilmə üçün seçilmiş proses və yaxud hal, hadisə, predmeti kimi isə bu obyektin hüdudlarında olanlar nəzərdə tutulur. Bu baxımdan dissertasiya işinin predmeti bütövlükdə birja işinin mahiyyəti ilə səciyyələnilir. Tədqiqat işinin obyekti kimi bütövlükdə birja fəaliyyətinin işləmə mexanizminin təkmilləşdirilməsi məsələsi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqatın informasiya bazası və işlənməsi metodları. Tədqiqatın informasiya bazasını araşdırılan mövzu üzrə yerli və xarici müəlliflərin elmi işləri, rəsmi və biblioqrafik mənbələr təşkil edirlər. Tədqiqatın alətlər bazası kimi daha çox nəticə verə bilən elmi dərketmə, araşdırmalar və təhlil metodlarından istifadə olunmuşdur. Elmi dərketmə metodları kimi empirik tədqiqatlar metodundan (müqayisəetmə və s.), həm empirik, həm də nəzəri tədqiqat səviyyəsində istifadə olunan metodlardan (təhlil, sintez və s.), həmçinin nəzəri tədqiqat metodundan istifadə olunmuşdur. Buraxılış işində beta-əmsalın qiymətli kağızalar bazarının təhlilində istifadə olunması istiqamətləri göstərilmişdir.

Tədqiqatın elmi yeniliyi. Tədqiqat işində aparılan araşdırmalar əvvəlki ümumi yanaşmalardan özünün kompleksliliyi ilə fərqlənir, kommersiya fəaliyyəti sahəsində birja ticarətinin yerinin müəyyən olunması və bu məsələdən irəli gələn xüsusiyyətlərin dərindən araşdırılması əsasında tədqiqat metodları tətbiq edilməklə maraqlı nəticələr əldə edilmişdir.

Tədqiqiatın praktiki əhəmiyyəti. Elmi tədqiqatın nəticələri kimi əldə olunan təkliflər praktiki əhəmiyyətliliyə malikdirlər və təcrübədə istifadə oluna bilər.

FƏSİL I. BAZAR MÜNASİBƏTLƏRİ ŞƏRAİTİNDƏ BİRJALARIN YERİ VƏ ROLU


§ 1.1. Birja satışinin mahiyyəti, əmtəə birjasının yaranması, növləri və onların

funksiyaları
Əmtəə bazarında birja topdansatış satışin müxtəlif formalarının təkamül prosesinin uzunmüddətli nəticəsi olub əmtəə bazarının təştilati növlərindən biri kimi fəaliyyət göstərir. Topdansatış satışinin yaranmasının ilkin forması karvan və səyyar satış hesab edilir. Karvan və səyyar satış forması özünün epizodikliyi, fəaliyyətinin qeyri-müntəzəm və ya ardıcd olmaması, həmçinin müəyyən satış yerinin və həyata keçirilmə qaydalarının məhdudluğu ilə fərqlənir.

Tarixi təkamül prosesilə əlaqədar karvan satışi yarmarka satışi ilə əvəz edilməyə başladı. Orta əsrlərdə həm kiçik və həm də iri yarmarkalar yaranmağa başladı. Həmin yarmarkaları fərqləndirən ən mühüm cəhət onlarm vaxtının və yerinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi idi. Bundan əlavə yarmarkaların vaxtı və yeri onun iştirakçdarına əvvəlcədən xəbərdarlıq edilərək bildirildi.

Müəyyən mərhələlərdə satışin təşkilinin yarmarka qaydası bu satış formasının, demək olar ki, bütün iştirakçılarını təmin edirdi. XVI əsrdə Amerikanın kəşf edilməsi və Avropada kapitalizmin sürətli inkişafı ilə əlaqədar satışin mövqeyi də getdikcə güclənməyə başladı. Artıq satış mərkəzləri bu və ya digər yerlərdə dövri olaraq deyil, daimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Bu da öz növbəsində topdansatış mağazalarının, başqa sözlə birjaların yaranmasına gətirib çıxarmışdı.

Birja terminin yaranma tarixi ilə bağlı bu və ya digər versiyalar mövcud olmuşdur. Birjanın yaranması Belçikanın paytaxtı Brüqqe şəhərinin adı ilə bağlıdır. Hansı ki, bu şəhər əksər Avropa satış yollarının kəsişdiyi yerlərdə yaranmışdır. Ona görə də xristian xalqının maklerləri bu yeri xüsusi sahə kimi seçmiş və alqı-satqı əməliyyatları üçün bura toplanardılar. Bu alqı-satqı meydançası Belçikanın Brüqqe şəhərində böyük mülkə malik iri makler kontorunun sahibkarı cənab Vande Bursanın adı ilə də burse adlandırılırdı. Firmanın gerbi (üç dəri pul çantasının təsviri göstərilmiş) binanın üstünə vurulmuşdur. Kontraktların sahibi öz evini tacirlərin toplandığı yer üçün vermiş və zaman keçdikcə bu proses satışin bir forması kimi təşəkkül tapmışdır.



Birja dedikdə sözün tam mənasında təşkilati cəhətdən xüsusi qaydada formalaşmış, müəyyən əmtəələrlə sövdələşmələr aparan bazar başa düşülür. Birja - əmtəələrin, xammalın, qiymətli kağızların satışı ilə məşğul olan vaxtaşırı fəaliyyət göstərən topdan bazardır. Onlar bazar iqtisadiyyatının iqtisadi aləti rolunu yerinə yetirir və əmtəələrin, xammalın, qiymətli kağızların alışı və satışında azad bazar münasibətlərini formalaşdırır.

Ümumiyyətlə isə ilkin olaraq təşəkkül tapmış birjalar üçün mehmanxanalar və çayxanalar xarakterik olmuşdur. Sonralar isə birjalar üçün daimi yer olaraq xüsusi binalar seçilmişdir.

Satışin təşkili ilə bağlı ərazinin sadəcə olaraq dəyişdirilməsi hələ heç nəyi həll etmir. Əsas ınəsələ satış prosesinin həyata keçirilmə qaydasında əhəmiyyətli dəyişikliklərin həyata keçirilməsidir. İstənilən satış əməliyyatında müəyyən əmtəə növü üzrə tələb və təklifin uyğunlaşdırılması və bu uyğunluqların həyata keçirilməsi funksiyaları yerinə yetirilir. Bunlar isə bazar münasibətlərinin inkişaf səviyyəsi ilə xarakterizə olunur.

Karvan və səyyari satışlə müşaiyət olunan alqı-satqı əməliyyatı bazarın yaradılması ilə bağlıdır. Bu zaman satış prosesləri elementar qaydalarla təşkil edilir. Belə ki, satıcı oturaq halda alıcı gözləyir. Bu satış prosesində tələb (alıcı) təklifı axtarır. Karvan satışinin epizodik qaydada həyata keçirilməsi uzunmüddətli bir prosesdir.

Satışin yarmarka tipi də mövcuddur. Bu zaman təklif tələbi duya bilir və ixtisaslaşmış satıcılar alıcıların axtarılmasnı sürətləndirir. Satış yarmarkalarınn özünəməxsus cəhətləri vardır. Burada satış əməliyyatlarının sürətlənməsinə cəhd göstərilir. Bu prosesdə yarmarka öz fəaliyyətini birjalara keçirməyə başlayır.

Birjalar aşağıdakı xüsusiyyətləri ilə fərqlənir:



  • Tələb və təklifin ani olaraq qarşılaşması;

  • Birja iştirakçılarının rolunun dəyişdirilməsi;

- Alqı-satqı əməliyyatlarının həcminin kəskin şəkildə artması;

Qeyd etdiyimiz kimi, birja təşkil olunmuş bazarın ən geniş yayılmış növlərindən biridir. Əmtəə bazarı adlanan müəyyən ərazilərdə təşkil edilir və satış əməliyyatlarnı həyata keçirmək üçün həmin əraziyə alıcılar və satıcılar toplanır. Bu prosesdə satış qaydalarına əməl olunur və alqı-satqı əməliyyatlarının təşkilinə xüsusi fıkir verilir. Bazar növləri aşağıdakı əlamətlər üzrə xarakterizə edilir:



  • Alqı-satqı əməliyyatlarının müəyyən edilmiş qaydalar əsasında həyata keçirilməsi;

  • Satış əməliyyatlarının həyata keçirilməsində aşkarlığın təmin edilməsi;

  • Müəyyən qurğularla, anbar və ofislərlə təchiz edilmiş satış meydançalarının mövcudluğu;

  • Rabitə və informasiya sisteminin mövcudluğu.

Bu cür təşkil edilmiş bazarın elementləri hələ qədim dövrlərdə müşahidə edilməyə başlamışdır. Qədim Romada satışçilərin toplantısı keçirilirdi və həmin yığıncaq “merkatorum kollegiyası” adlandırıldı. Alqı-satqı, yəni satış bazarının təşkil olunduğu həmin əraziyə vendaliya və ya zirvə forması da deyilirdi. Burada əmtəə bölgüsü deyilən mərkəz yerləşmişdi. Bu proses Roma imperiyasının son dövrlərinə qədər davam etmişdir. Əmtəələrin bölgü mərkəzləri barter əməliyyatları aparmaqla yanaşı dəyəri pulla ödənilən alqı-satqı müqavilələri də bağlayırdılar. Hesablaşmaların müddəti qurtardıqda yenidən müqavilələr bağlanılır və onun müddəti uzadılırdı. Bu praktikanı indiki birjaların təsərrüfat fəaliyyətində də müşahidə etmək olar.

Birjalar Avropada ilkin kapital yığımı və onun təmərküzləşməsi dövründə yaradılmışdır. Bir sıra məlumatlara görə ilkin birjalar İtaliyada (Venesiya, Genua, Florensiya) meydana gəlmişdir. Birjaların meydana gəlməsi iri manufakturaların yaradılması və beynəlxalq satışin inkişafı ilə əlaqədardır. 1531-ci ildə Antverpen birjaları fəaliyyət göstərmişdir. Müasir iqtisadçılar bu birjaları “nəhayətsiz-sonsuz yarmarkalar” adlandırırdılar. Antverpen birjasını ilk beynəlxalq birjalar sırasına aid edirlər. Həmin beynəlxalq birjaların satış əməliyyatlarında Avropanın əksər ölkələrinin tacirləri və əmtəə istehsalçıları iştirak edirlər. Bu birjalar xüsusi ərazilərə və məkanlara malik olur. Həmin birjaların giriş hissəsinə latın dilində aşağıdakı sözlər yazılmışdır: ”Bütün xalqların satış adamları üçün”.

Tarixə müraciət etsək, görərik ki, 1549-cu ildə Fransanın Lion və Tuluza şəhərlərində, sonralar isə 1556-cı ildə Londonda birjalar yaranmışdır. ABŞ-da ilk birjanın yaranması isə 1848-ci ildə Çikaqo birjalarının fəaliyyəti ilə bağlıdır. 1608-ci ildə yaranmış Amsterdam əmtəə birjasının mühüm əhəmiyyəti vardır. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, Amsterdam birjasında ilk dəfə olaraq əmtəələrin nümunələri üzrə satış həyata keçirilmişdir. Sonralar isə həmin birjanın fəaliyyətində əmtəələr üçün orta keyfıyyət norması da müəyyənləşdirilmişdir. Birjalarda ayrı-ayrı məhsulların iri partiyalarla nümayiş etdirilməsi satışin səmərəli həyata keçirilməsinə imkan verməmişdir.

Amsterdam birjaları qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatlar baxımından birinci birjalar hesab edilir. Bu birjalarda satış Hollandiyanın, İngiltərənin, Portuqaliyanın dövriyyə istiqrazları, Hollandiya və Britaniyanın Ost-İndiya və sonralar Vest-İndiya satış şirkətlərinin səhmləri ilə həyata keçirilirdi. Bu birjalarda 44 adda qiymətli kağızlardan istifadə edilirdi.

Təxminən 1917-1920-ci illərdən etibarən bu birjalarda qiymətli kağızların alqı-satqısı üzrə əməliyyatlar geniş yayılmağa başlamışdır. Sonralar bu fəaliyyət əmtəələrlə əməliyyatlar üzrə həyata keçirildi. XVIII əsrdə birjalar aşağı səviyyədə inkişaf etdirilirdi və səmərəsiz fəaliyyət göstərirdilər. Onlar əsasən dəniz kənarında yerləşdirilirdi və burada iri beynəlxalq satış əməliyyatları aprılırdı.

İlk dövrlərdə yaranmış birjalarda real əmtəələrə daha çox üstünlük verilirdi. Buna da real əmtəə birjaları deyilirdi. Həmin birjalar bilavasitə satışin tələbatına xidmət edirdi.

Birja satışinin iştirakçıları haqqında müxtəlif ölkələrdə müxtəlif cür yanaşmalar mövcud olmuşdur. Bu yanaşmada birjalar iki növ müxtəlifliyi ilə fərqləndirilirdi: açıq və qapalı birjalar.

Açıq birjalarda satış bilavasitə təsərrüfat münasibətlərinin iştirakçılarının özləri vasitəsilə həyata keçirilir. Bu zaman real əmtəələrin satıcıları və alıcıları bu və ya digər satış imkanlarına malik olurlar. Alqı-satqı əməliyyatlarının həcminin artırılması ilə əlaqədar ixtisaslaşdırılmış iştirakçıların cəlb edilməsinin zəruriliyi də meydana çıxır. Bu isə satıcılara və ahcılara əməliyyatların həyata keçirilməsi zamanı vaxt itkisinin qarşısını almağa imkan verir.

Keçid dövründə əksər hallarda qarışıq tipli açıq birjalar da fəaliyyət göstərirdilər. Qarışıq tipli açıq birjalarda satıcılar və alıcılarla yanaşı vasitəçilər də iştirak edirdilər. Vasitəçilərdən bir qrupu müştərilər üçün aparılan əməliyyatlar zamanı ixtisaslaşmışlar. Vasitəçilərdən digər qrupu isə öz hesabma əməliyyatlar aparmaqla ixtisaslaşmışlar.

Qapalı birjalarda satış yalnız ixtisaslaşmış iştirakçılar tərəfındən həyata keçirilir. Qalan şəxslərin isə birjaların fəaliyyət göstərdiyi əraziyə daxil olması qadağan edilir. Qapalı tipli birjaların meydana gəlməsi birja əməliyyatlarının təşkilində əhəmiyyətli dəyişikliklərin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Qapalı birjaların fəaliyyəti əməliyyatların həyata keçirilməsi ilə bağlı müştərilərdən alınan sifarişlərlə sıx əlaqədardar. Birjalar müştərilərlə alqı-satqı əməliyyatlarmı həyata keçirmək məqsədi ilə birjanın yerləşdiyi xüsusi binanın ərazisindo xüsusi xidmət strukturları yaradırlar. Açıq və qapalı tipli birjaların meydana gəlməsi birjaların təkcə müəyyən inkişaf mərhələsinə çatması məqsədini güdmür. Bu proses həm də dövriyyənin müddətinin sürətlənməsi ilə sıx əlaqədardır.



Birja - qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada marağı olan hüquqi və fıziki şəxslər tərəfındən könüllü pay əsasında yaradılmış təşkilatdır. Birjaların yaradılmasında dövlət orqanları, banklar, sığorta və investisiya şirkətləri və fondları, ictimai, dini və xeyriyyəçi təşkilatlar və qurumlar iştirak edə bilməzlər. Birjalar təsisçilərin iclasında qəbul edilmiş qərar əsasında yaradılır. Təsisçilər iclasda müəyyən edilmiş ölçüdə öz paylarını daxil edirlər. Daxil edilmiş pay ölçüsündə təsisçilər birjanın təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə görə əmlak məsuliyyəti daşıyırlar. Birja dövlət qeydiyyatından keçdiyi andan hüquqi ş'əxs statusunu əldə edir, birja satışi aparmaq üçün lisenziya əldə etdikdən sonra isə birja sövdələşmələri aparmaq hüququna malik olur.

Birjalar və birja satışi satış obyektlərində fəaliyyət göstərirlər. Burada nümunələr üzrə alqı-satqı əməliyyatları aparılır və birjalarda satılan əmtəələrə tələblər qoyulur. Bu tələblər alıcıların tələbatına uyğun yüksək keyfıyyətli əmtəələrlə təmin olunması ilə bağlıdır. Tələblər hər şeydən əvvəl daha çox kənd təsərrüfatı məhsullarına, xammal kimi satılan əmtəələrə aid edilir.

XIX əsrin ortalarına qədər əmtəə birjaları real əmtəə birjaları kimi fəaliyyət göstərirdilər. Bu isə iri topdänsatış satış kanallarının olması ilə bağlıdır. Real əmtəə birjaları aşağıdakı əlamətlərə malikdirlər:


  • satış əmtəələrin keyfiyyətinin müəyyənləşdirilməsi əsasında həyata keçirilir;

  • satışda əmtəə partiyaları standartlaşdırılır, eynicinsli və əvəz edilən xüsusiyyətlərə malik olur;

- birjalarda həyata keçirilən əməliyyatlar istehsal-istehlak xarakterinə malik olur, alqı-satqı prosesi baş verir;

  • satış satıcı və alıcüarın aktiv təsiri şəraitində, müəyyənləşdirilmiş birja qaydaları əsasında həyata kiçirilir;

Satılan əmtəələrin növlərindən asılı olaraq onların alqı-satqısı ilə məşğul olan birjalar da növlərə bölünür. Bunlar əmtəə, fond, valyuta, əmək birjalarıdır.

Əmtəə birjası - topdansatış alıcıların və satıcıların əvvəlcədən planlaşdırılmış əmtəə partiyalarının alqı-satqı proseslərinin həyata keçirilməsi üçün tərəflər arasında sövdələşmələrin yerinə yetirildiyi məkan hesab olunur. Əmtəə birjasında alqı-satqı əməliyyatları nümunələr və standartlar əsasında topdansatış formasında həyata keçirilir. Birjanın yerinə yetirdiyi əməliyyatlara satış sövdələşmələri bağlayanlar arasında vasitəçilik etmək, satılmağa təklif edilən əmtəələrin əvvəlcədən ekspertizasını keçirmək, alqı-satqı ilə bağlı əməliyyatları sürətləndirmək və sadələşdirmək, satış mübahisələrini həll etmək, istehsalın həcmi, məhsulun qiyməti, faydalı xüsusiyyətləri haqqında məlumatları yaymaq və s. daxildir. Əmtəə birjasında satış əməliyyatları onun ümumi yığıncağı tərəfindən təsdiq edilmiş satış qaydalarına uyğun aparılr. Birja öz fəaliyyətini birja satışi iştirakçılarının (brokerlərin, dilerlərin və s.) hüquq bərabərliyinin təmin edilməsi, bazar qiymətlərinin tətbiqi, birja satışinin aşkarlığı prinsipləri əsasında həyata keçirir. Əmtəə birjasının bütün üzvləri onun nizamnaməsinin tələblərinə, birja satışi qaydalarına, onun ali idarəetmə orqanı olan ümumi yığıncağın, habelə birja komitəsinin qərarlarına əməl etməli, birjanın nəzarət orqanlarına vaxtında və zəruri məlumatları verməlidirlər. Birjanın üzvləri həmçinin onun fəaliyyəti haqqında məxfı məlumatları və kommersiya sirrini yaymağa görə məsuliyyət daşıyırlar.

Əmtəə birjalarında müxtəlif məhsullar, əsasən xammal və kənd təsərrüfatı malları topdan satılır. Məhsulların alqı-satqısı haqqında sövdələşmələr gedir və müqavilələr bağlanır. Başqa bazar növlərindən fərqli olaraq, əmtəə birjalarında satılan məhsulların hamısı bazara daxil olmur, yalnız onun nümunələri əsasında alqı-satqı müqavilələri bağlanır. Bu bazar növünün bazarın başqa növlərindən bir fərqi də ondan ibarətdir ki, sövdələşmədən dərhal sonra əmtəə satıcının əlindən alıcının əlinə keçmir. Məsələn, fərz edək ki, may aymda əmtəə birjasında pambıq nümunələri üzrə alqı-satqının əməliyyatı gedir, halbuki pambıq yenicə əlcilib, onu alıcıya payız ayında vermək mümkün ola bilər. Buna görə də mövsümçülükdən asılı olaraq nümunələr üzrə kənd təsərrüfatı alqı-satqısı müddəti altı aydan iyirmi dörd aya kimi uzana bilər. Başqa sözlə, məhsul satıcıdan alıcıya dərhal deyil, müəyyən müddətdən sonra verilir.

XX əsrdə əmtəə birjalarının rolu heç də birmənalı olmamışdır. Əmtəə birjasının fəaliyyət mexanizmdə baş verən bu cür dəyişikliklər onun aşağıdakı aspektləri ilə izah edilir:


- alqı-satqı əməliyyatlarının növü;

  • satışin təşkili və birja əməliyyatlarının uçotu.

Birja əmtəələrinə birja vasitəsi ilə satılan, o cümlədən tam və qismən reallaşdırılan mallar daxil edilir. Birja satışinin obyektinə aşağıdakı xarakterik xüsusiyyətlərə malik əmtəələr daxil edilir:

  • eynicinsli;

  • qarşılıqlı əvəz edilə bilən;

  • keyfiyyət standartlarına malik olanlar.

Birja əmtəələrinin nomenklaturası iki əsas qrupdan ibarət olur:

  • birincisi, kənd təsərrüfatı məhsulları;

  • ikincisi, sənaye istehsalı üçün xammal.

Birjalarda kənd təsərrüfatı qruplarına daxil olan əmtəələrin sayı getdikcə azalır. Kənd təsərrüfatı qrupuna yağlı məhsullar, taxıl məhsulları, yeyinti məhsulları daxildir. Birjalarda toxuculuq qruplarına daxil olan məhsullar, natural kauçuk və polimateriallar da üstünlük təşkil edir. Sənaye xammalı və yarımfabrikatlar qrupuna enejidaşıyıcılar, qiymətli metallar daxildir.

Birja satışində alqı-satqı əməliyyatları bank faizləri, ipotekalar, valyutalar, dövlətin qiymətli kağızları vasitəsi ilə də həyata keçirilir. Bu əməliyyatlar əmtəə birjasında təxminən 70-ci illərdən etibarən tətbiq edilməyə başlamışdır.

Ümumiyyətlə, dünyada bir sıra iri əmtəə birjaları fəaliyyət göstərir. Dünyanın ən iri əmtəə birjalarından biri Amerikanın Çikaqo satış birjasıdır. Həmin birjada əsas etibarilə taxıl, yağ, qiymətli metallar, ABŞ-ın istiqrazları, bələdiyyə istiqrazları, səhm və istiqraz indeksi üzrə füçers və opsion əməliyyatları həyata keçirilir.

Dünyanın əmtəə birjaları içərisində həcminə görə ikinci yeri Çikaqo əmtəə birjası tutur. Lakin həmin birjalarda o qədər də əmtəələr satılmır. Bu birjalarda alqı-satqı əməliyyatlarının predmetinə əsas etibarı ilə iri buynuzlu mal-qara, donuzlar və polimateriallar daxidir.



Nyu-york əmtəə birjası bağlanan alqı-satqı əməliyyatlarınm sayına və həcminə görə beynəlxalq əmtəə birjalarında üçüncü yeri tutur. Həmin birjalarda alqı-satqı əmliyyatlarının predmetinə yanacaq və xam neft, benzin, həmçinin platin daxiidir.

Böyük Britaniyanın ən iri birjalarından olan Londarı beynəlxalq maliyyə füçers birjası bilavasitə maliyyə vasitələrinin satışini həyata keçirir.

Beynəlxalq əmtəə birjaları içərisində Yaponiyanın ən iri Tokio əmtəə birjası mühüm yer tutur. Burada aparılan alqı-satqı əməliyyatlarının əsas obyekti qiymətli metallar hesab edilir.

Dünya miqyasında Fransanın ən iri birjası MATİF Paris birjası hesab edilir. Bu birjada aparılan əməliyyatlar içərisində xüsusi çəkisi ən çox olan dövlət istiqrazları tutur. Əmtəələr üzrə aparılan alqı-satqı əməliyyatları çox az həcmə malik olur.

Əmtəə birjalarında kommersiya vasitəçiləri və onların satış əməliyyatlarını həyata keçirmək üçün istifadə etdikləri nümayəndələrin könüllü olaraq birləşməsidir. Əmtəə birjalarının əsas vəzifəsi azad rəqabətin idarə edilməsi mexanizmini yaratmaqdan və onun köməyilə tələb və təklifdə olan dəyişikliyi nəzərə almaqla real bazar qiymətini müəyyən etməkdən ibarətdir. Əmtəə birjası topdansatış bazarının müntəzəm olaraq fəaliyyət göstərən ən inkişaf etmiş formasıdır.

Əmtəə birjaları aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir:



  1. Satış sazişlərinin bağlanılmasına görə vasitəçilik xidmətlərinin göstərilməsi;

  2. Satış mübahisələrinin həll edilməsi və satış əməliyyatlarının tənzimlənməsi;

  3. Istehsalın vəziyyəti, qiymət və s. faktorlar, qiymətə təsir edən faktorlar haqqında məlumat toplamaq.

Hal-hazırda əmtəə birjalarının iki tipi fərqləndirilir:

  • universal əmtəə birjaları;

  • ixtisaslaşdırılmış xüsusi təyinatlı əmtəə birjaları.

Universal birjalara: Çikaqo satış birjası və Çikaqo əmtəə birjası (ABŞ), Tokio əmtəə birjası (Yaponiya), “Baltik eksçeync” (Böyük Britaniya), Sidney füçers birjası (Avstraliya), Sinqapur beynəlxalq valyuta birjası (bu birjalarda beynəlxalq valyutalar və səhm istiqrazları ilə yanaşı, dizel yanacağı, qızıl da alınıb satılır) və San-Paulo əmtəə birjası (aqrar məhsullar, qızıl, səhm indeksləri) aid edilir.

İxtisaslaşdırılmış xüsusi təyinatlı birjalar geniş və dar ixtisaslaşma baxımından fərqlənirlər. Geniş ixtisaslaşmış birjalara London və Nyu-york metal birjalarını, Nyu-York və London enerjidaşıyıcıları birjalarını, Parisin Matner birjasını, Londonun foks birjasını, Londonun Beynəlxalq neft birjasını və bir çox başqalarına aid etmək olar. Dar ixtisaslaşmış birjalara Kanzas Siti bordof treyd (ABŞ) taxıl birjasını, Yopaniyanın şəkər, kauçuk, toxuculuq xammal birjasını aid etmək olar. Adətən dar ixtisaslaşmış birjaların əhatə sferası az olduğundan əksər birjalar öz məhsullarının həcmini və növ müxtəlifliyini genişləndirməyə çalışır.

Əmtəənin özünəməxsus rolundan asılı olaraq birjalar aşağıdakı təyinatlar üzrə fərqlənirlər:



  • beynəlxalq təyinatlı birjalar;

  • regional təyinatlı birjalar;

- milli təyirıatlı birjalar.

Beynəlxalq əmtəə birjaları bir neçə kriteriyalar əsasında xarakterizə edilir. Əmtəə birjaları beynəlxalq xarakterə malik olmaqla dünya bazarının əmtəələrə olan tələbatının ödəməsi ilə xarakterizə olunur. Dünya bazarında qiymətin formalaşması tələb və təklifdən, beynəlxalq bazar konyukturundan asılıdır. Bu halda əmtəənin özü aktiv satışin predmetinə çevrilir. O birjalar beynəlxalq standartlara cavab verir ki, orada valyuta, satış və vergi rejimində məhdudiyyətlər nəzərdə tutulmasın. Bu isə xarici istirakçıların birja satışində fəaliyyət göstərməsinə, birja əməliyyatları zamanı əldə edilən məhsulların digər bazarlara sərbəst şəkildə ötürülməsinə imkan verir.

Regional birja iştirakçılarının məhdudluğu əməliyyatların miqyasının aşağı olmasından irəli gəlir. Regional birjalar bir neçə ölkələrin bazarlarına xidmət edir. Regional birjalara misal olaraq Avropa birjası çərçivəsində taxıl məhsulları üzrə satış əməliyyatlarını yerinə yetirən Londonun “Baltik eksçeync” birjasını, Sidney, Sinqapur birjasını göstərmək olar.

Milli birjalar Yapon, Braziliya birjaları və bir sıra amerikan birjaları hesab edilir. Həmin birjalar daha çox daxili bazara istiqamətlənmiş əməliyyatlar həyata keçirirlər. Ona görə də satış və valyuta rejimində məhdudiyyətlərə yol verilir. Bu isə aparılan əməliyyatlarda və arbitraj bağlaşmalarında xarici ölkələrin hüquqi şəxslərin iştirakına imkan vermir.

Cədvəl 1.1.

ABŞ-da keçirilən sövdələşmələrin həcmlərinin müqayisəsi


Bazar

Səhmlərin həcmi (milyon)

%

Dəyər (milyon)

%

1. New York Stock Exchange

39,665

46.6

$1,325,332

63.7

2. NASDAQ

33,380

39.2

$452,430

21.8

3. Regional birjalar

6,208

7.3

$178.139

8.5

4. American Stock Exchange

3,329

3.9

$37,715

1.8

5. Birjadankənar bazarda birja səhmləri

2,589

3.0

$86.494

4.2

Beləliklə, müasir dövrdə birjalarsız bazar infrastrukturunu təsəvvür etmək mümkün deyildir. Bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar, bazar münasibətlərinin formalaşması və yeni mexanizmlərin yaradılması əsas tələblərdən biridir.

Deməli, bazar infrastrukturu, bazarın müxtəlif formalarının fəaliyyəti üçün zəruri iqtisadi mühitin yaranmasına xidmət edir, nəticədə isə bütövlükdo bazar iqtisadi sisteminin normal fəaliyyət göstərməsini təmin etməkdən ibarətdir.

Cədvəl 1.2.

Qiymətli kağızların 10 ən iri daxili bazarının kapitallaşması

2011-ci ilin birinci yarımilliyi




Birjalar

USD, milyard

Artım %-i USD

Milli valyutada artım %-i

2011-ci ilin

I yarımilliyi



2010-cu ilin

I yarımilliyi



1 NYSE Euronext (US)

13 791

11 793

16.9

16.9

2 NASDAQ OMX (US)

4 068

3 165

28.5

28.5

3 London Stock Exchange Group

3 849

2 888

33.3

12.6

4 Tokyo Stock Exchange Group

3 655

3 277

11.5

1.8

5 NYSE Euronext (Europe)

3 248

2 295

41.5

19.6

6 Shanghai Stock Exchange

2 804

2 051

36.7

30.3

7 Hong Kong Exchanges

2 712

2 200

23.3

23.2

8 TMX Group

2 231

1 635

36.5

23.9

9 Deutsche Börse

1 622

1 106

46.6

23.9

10 BM&FBOVESPA

1 553

1 151

34.9

16.9

Mənbə: WFE Market highlights for first half-year 2011. http://www.world-exchanges.org/files/file/ stats%20and%20charts/1st%20half%20%202011%20WFE%20market%20highlights.pdf






Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə