«bazar münasiBƏTLƏRİNİn formalaşmasinda birjalarin rolu»


§ 2.1. Əmtəə bazarının təşkili qaydaları və onun idarəetmə strukturu



Yüklə 0,77 Mb.
səhifə3/8
tarix11.04.2018
ölçüsü0,77 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8
§ 2.1. Əmtəə bazarının təşkili qaydaları və onun idarəetmə strukturu
Birjanın məqsədi birja kontraktları üzrə satışi həyata keçirməkdən, onu formalaşdırmaqdan və satış əməliyyatlarını fəallaşdırmaqdan ibarətdir. Bir qayda olaraq birjalar birja satışinin təşkilini həyata keçirirlər. Birjalarm satış zalı çoxsaylı iştirakçıları əhatə edir. Bu zalda bütün dünya ölkələrində fəaliyyət göstərən minlərlə satıcı və alıcı nümayəndəliyi və onların kollektivi iştirak edir.

Hazırda birjalar satışin təşkili baxımından ərazi funksiyalarını yerinə yetirirlər. Həmin ərazidə satış iştirakçdarı adətən bu və ya digər kommersiya əməliyyatlarının bağlanması üçün toplaşırlar. Birjaların yarandığı dövrlərdə əməliyyatların bütün mərhələləri birjanın yerləşdiyi əsas binada həyata keçirilirdi.

Birjanın hazırda iki qrup işçi orqanı mövcuddur: qeyri mərkəzləşmiş və ya periferial və mərkəzləşmiş. Periferial və va qeyri-mərkəzləşmiş xidmətlər müəyyən ərazilərdə müştərilərin bu və va digər xidmətlərini həyata keçirirlər. Onlar müştərilərdən sifarişləri qəbul edir və onları birjaya icra edilməsi üçün göndərirlər. Qeyri-mərkəzləşmiş, yəni periferial xidmətlər broker firmalarının şöbə və fdiallarını özündə əks etdirir. Bu məqsədlə xüsusi müstəqil agentliklər də fəaliyyət göstərir.

Əməliyyat zalı. Birja əməliyyatları xüsusi əməliyyat zalında həyata keçirilir. Bəzən əməliyyat zalı xüsusiləşmiş, yəni ixtisaslaşmış seksiyalara (bölmələrə) bölünür. Həmin ixtisaslaşmış seksiyalarda müəyyən əmtəə və əmtəə qrupları üzrə alqı-satqı əməliyyatalrı bağlanılır. Adətən satışin həyata keçirildiyi əməliyyat zalı minimum dörd seksiyadan ibarət olur. Birjanın əməliyyat zalının bölündüyü seksiyaların sayı adətən əsas məhsulların nomenklaturasından asdı olaraq birja rəhbərliyi tərəfindən müəyyən edilir.

Broker firmasının baş oflsi bəzən birjanın baş binasında deyil, müstəqil binada yerləşdirilir. Birja müəyyən xidməti əraziyə malik olur. Burada broker fırmasının və komissiyon işçiləri fəaliyyət göstərirlər. Birjanın yerləşdiyi ərazi telefon, telefaks, rabitə və kompüter ilə təchiz olunur. İnformasiya məlumatlarının əldə olunması üçün şərait yaradılır. Birjalarda hər bir yerin öz nömrəsi vardır. Bu yerlərdə birja üzvləri fəaliyyət göstərirlər. Müəyyən müddətdə broker yerlərinin icarəyə götürülməsi imkanları da mövcudur.

Registrasiya (qeydiyyat) bürosunda bütün əməliyyatlar vaxtında qeydiyyatdan keçirilməli və informasiya tablosunda onlar haqqında informasiya verilməlidir. Əməliyyat zalının və ya ixtisaslaşmış seksiyaların yaxınlığında birjanın işçiləri olur.

Rabitə və informasiya vasitələri. Hər bir birja satış zalını satış infrastrukturu ilə təmin etməlidir. Birja üzvləri müştərilərdən sifarişləri cəld şəkildə əldə etmək imkanına malik olmalı və əməliyyatlarla bağlı cari informasiyaları təqdim etməlidir. Bunun üçün isə telefon, telefaks, displey, videomonitor və digər rabitə vasitələrinin olması zəruridir. Əməliyyat zalında informasiya tablosu adətən əməliyyat zalının mərkəzində yerləşdirilir. Bu zaman alqı-satqı məliyyatlarının hər bir iştirakçısı istənilən anda birjalarda gündəlik əməliyyatlar haqqında zəruri informasiyalar əldə edir və tabloda qeydiyyat bürosunun informasiyaları, informasiya xidmətinin və satış iştirakçılarının məlumatları göstərilir.

İxtisaslaşmış seksiyalarda satış birja sessiyası adlandırılan sərt şəkildə müəyyənləşdirilmiş vaxtlarda həyata keçirilir. Birja sessiyası gündəlik vaxtlar üzrə məhdudlaşdırılır, əməliyyatların başlanma və qurtarma vaxtı dəqiq müəyyənləşdirilir. Birja sessiyaları üçün müəyyənləşdirilmiş vaxta əməliyyatların təşkil müddəti deyilir. Birja sessiyası üçün müəyyənləşdirilmiş müddət mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, digər birjaların iş rejimi nəzərə alınmaqla birjalarda hər bir əmtəənin özünəməxsus cədvəli müəyyənləşdirilir. Birjalarda satış adətən gündə iki dəfə aparılır. Müəyyən müddət ərzində əvvəlcə nəzərdə tutulmuş saatların miqdarı satış saatları və ya birja sessiyası adlanır. Birja sessiyası 30-40 dəqiqəlik vaxta bölünür və həmin müddət arasında 5-10 dəqiqəlik fasilələr mövcud olur.



Birja seksiyalarında satış qaydaları. Birjaların ixtisaslaşmış seksiyasında satış əməliyyatları həyata keçirilərkən tələb və təklifın qanuni fəaliyyəti müşahidə olunur. Burada cari şəraitə uyğun. olaraq qiymətlər formalaşır. Məhsulun alqı-satqı prosesində brokerlər cari şəraiti qiymətləndirirlər. Birja satışinin həyata keçirilməsinin iki metodu mövcuddur:

- Rəsmi eları olunmaqla. Bu zaman əməliyyatların aparılması əməliyyat zalında səsgücləndiricilər vasitəsi ilə həyata keçirilir;

- Zəif şəkildə hiss ediləcək xəbərlərlə vəya qeyri-rəsmi elan olunmaqla.

Birja praktikasında rəsmi satış əsas etibarı ilə ikili auksion prinsipinə əsaslanır. İkili auksion prinsipi aşağıdakı prosesləri nəzərdə tutur. Bu zaman alıcıların artmaqda olan təklifı satıcıların təklifınin aşağı düşməsi ilə qarşılaşır. Birjaların əməliyyat zalında satıcıların və alıcıların təklifı. və onların adları səsləndirilməklə qeyd edilir. Satış yekun nəticədə qiymətlərin yaxşılaşdırılmasını, daha doğrusu, satıcıların və alıcıların təklif etdiyi qiymətlərin balanslaşdırılmasını nəzərdə tutur. Hər bir birjada satışin həyata keçirilməsinə real şərait yaratmaq üçün qiymətlərin səviyyəsinin dəyişilməsinin minimum həcmi müəyyənləşdirilir. Satışin gedişində satıcılar qiymətlərin səviyyəsini daha yüksək şəkildə müəyyənləşdirirlər. Alıcılar isə qiymətlərin səviyyəsini daha aşağı təklif edirlər.

Birja satışinin hər bir iştirakçısı müştərilər və klirinq fırması qarşısında məsuliyyət daşıyır. Ona görə də birja qaydalarına tezliklə əməl edilir. Bütün əməliyyatlar üzrə birja satışi başa çatdıqdan sonra tərəflər onu qısa müddət ərzində (15-20 dəq.) dəqiqləşdirirlər. Yol verilən nöqsanlar və səhvlər aradan qaldırılır. Əgər bu hal mümkün deyildirsə, iş arbitraj komitəsinə verilir. Müasir birjanın əksəriyyətində əməliyyatların registrasiyası üçün böyük gücə malik xüsusi kompüterlər sistemindən istifadə edilir. Həmin kompüterlər sistemi yüzdən çox əməliyyatı bir dəqiqə ərzində qeydiyyatdan keçirməyə imkan verir.

Birja satışinin təşkili öz spesifık xüsusiyyətləri ilə fəaliyyət göstərməklə bir növ iqtisadi həyatın, siyasi ehtirasların və ambissiyaların barometri olmuşdur.

Birja satışinin təşkilində əsas prinsiplər bunlardır:



  • Birja satışi iştirakçılarının hüquq bərabərliyinin təmin edilməsi;

  • Sərbəst (bazar) qiymətinin tətbiqi;

  • Birja satışinin aşkarlığı.

Birja qarşıya qoyduğu vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün effektiv təşkilata malik olmalıdır. Birjalar əsasən təsisçilərin könüllü qərarı ilə yaranır. Aşağıdakılar birja təsisçiləri ola bilməzlər ;

  • Ali və yerli dövlət hakimiyyəti və idarəetmə orqanları;

  • Banklar və kredit təşkilatları (bank lisenziyası olmayan);

  • Siyasi partiyalar, həmkarlar ittifaqları, ictimai birliklər, dini və xeyriyyə təşkilatları və həmçinin fondlar;

  • Fond birjalarının təsisçiləri yalnız qiymətli kağızlar bazarının peşəkar iştirakçıları ola bilərlər.

Satışin təşkil olunması üçün birja satış qaydalarını hazırlamağı və satış qaydalarına, normalarına, hərrac iştirakçılarının zalda davranış qaydalarına ciddi riayət etməsinə əməl etməlidir. Birja əməliyyatları bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir ki, bununda birja satışinə təsiri vardır. Bunlar aşağıdakılardır:

  • xüsusi yerlərdə keçirilmə;

  • birja əmtəələri üzrə standart miqdarla (partiyalar, lotlar, dəstlər) keçirilmə;

  • əmtəənin özü birjada olmadıqda onun təsviri üzrə keçirilmə;

  • daimi keçirilmə;

  • aşkar keçirilmə;

  • qiymətqoymanın sərbəst olması;

  • dövlət tərəfindən birbaşa tənzimlənməməsi;

  • vasitəçilər tərəfindən keçirilməsi;

  • qanunlarda və birjanın nizamnaməsində göstərilmiş vahid qaydalarla keçirilməsi;

  • əmtəənin keyfiyyəti nəzərə alınmaqla keçirilməsi;

  • ixtisaslaşmaya məruz qalması.

Əmtəə birjası - müstəqil ixtisaslaşmış institut olub hüquqi şəxs sayılır. Əmtəə birjası kommersiya vasitəçilərinin könüllü birliyinin məcmusunu ifadə edir. Əmtəə birjası həm də müvafıq qaydalara əməl edilməklə xüsusi yerlərdə satış əməliyyatlarının həyata keçirilməsi üçün xidmət strukturlarının maraqlarını özündə birləşdirir.

Bütün ölkələrin əmtəə birjası hüquqi formalarda yaradılan rəsmi olaraq qeydiyyatdan keçirilmiş birliklər hesab edilir. Burada məhdud məsuliyyətli yoldaşlıq formasından, səhmdar cəmiyyətlərindən, digər məhdud məsuliyyəli cəmiyyətlər formasından istifadə edilir.

Birjanın mülkiyyəti (hüquqi şəxs kimi) aşağıdakdardan ibarətdir:


  • əmlak və əmanətlər. Nizamnamə kapitalı miqdarında birja üzvləri tərəfindən verilir;

  • birjaların fəaliyy.ət miiddətində birja üzvləri tərəfindən yaradılan məhsul

xidmətlər;

  • birja üzvlərinin üzvlük haqqları, əməliyyatdan toplanan gəlirlər, xidmətlərin göstərilməsinə görə haqqlar, qaydaların pozulmasına görə cərimələr;

  • öz hesabına əldə olunan sair əmlak.

Birjanm idarəedilməsində səlahiyyət baxımından 3 əsas səviyyə nəzərə çarpır:

  • Uzvlərin ümumi yığıncağı;

  • Direktorlar şurası;

  • İcraedici komitələr.

Birjanın rəhbər orqanları. Birjanın əksəriyyəti öz üzvləri vasitəsi ilə idarə olunan korporasiyadan ibarətdir. Birja rəhbərliyi inzibati idarəetmə sistemini həyata keçirir.

Yuxarı ali orqan - birja üzvlərini ümumi yığıncağı qanunverici orqan hesab edilir.

Direktorlar şurası daha çox icra funksiyasını yerinə yetirirlər. Birjanın direktorlar şurası xidmət göstərənlərin fəaliyyətinə nəzarət etmək hüququna malikdir. Şura birjanın fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini hazırlayır, birja satışi qaydalarının korrektirovka edilməsini həyata keçirir. Direktorlar şurası füçers birjasının üzvlərindən seçilir. Direktorlar şurası əksər hallarda xarici direktorlardan və xüsusi ekspertlərdən ibarətdir. Direktorlar şurasının üzvləri dörd kateqoriyanı özündə əks etdirir:



  • Real əmtəənin satışçiləri;

  • Birjanın ixtisaslaşmış seksiyasında brokerlər;

  • Komissiyon evləri;

  • Mətbuatla əlaqə.

Birjanın direktorlar şurasının sədri müstəqil olaraq seçilir. Birja siyasətini direktorlar şurası tərəfindən yaradılan birja komitəsi həyata keçirir. Birja komitəsi tövsiyələr verir, direktorlar şurasına kömək edir, həmçinin birjanın forınalaşınası üçün konkret vəzifələr yerinə yetirirlər.

Birjalarda cari idarə etmə orqanlarının vəzifələrini icraiyyə komitəsi həyata keçirir. Birjaların İcraiyyə Komitəsinə prezident rəhbərlik edir. Prezident direktorlar şurası tərəfindən təyin edilir.

İdarəetmə heyətindən əlavə hər bir birja öz işçi ştatına malikdir. Birjanın muzdlu heyəti heç bir satış və səsvermə hüququna malik deyildir. Heyətin say tərkibi və onun vəzifələri direktorlar şurası tərəfındən müəyyənləşdirilir.

Birjanın normal fəaliyyəti üçün komitələrin fəaliyyəti mühüm əhəmiyyətə malikdir. Həmin komitələrin say tərkibi 8-dən 40-a qədər dəyişir. Birja komitələri müxtəlif adlara malik olurlar. Əsas birja komitəsinə aşağıdakılar aid edilir:



  • Yeni üzvlərin qəbul edilməsi üzrə komitə;

  • Arbitraj komitəsi;

  • İşgüzar etika komitəsi;

  • Müşahidəçi komitə;

  • Nəzarət komitəsi;

  • Yeni məhsullar üzrə fəaliyyət göstərən komitə;

  • Rinq komitəsi;

  • Kontrakt komitəsi;

  • Baldnslaşdırma komitəsi.

Yeni üzvlərin qəbul edilməsi üzrə komitə birja üzvlərinin müraciətini nəzərdən keçirirlər. Birja üzvlüyünə namizədlərlə görüşürlər və onlarm birjanın maliyyə tələbatına cavab verə biləcəkləri öyrənilir. Komitənin rəyi direktorlar şurasına təqdim edilir və burada namizədlərin birja üzvlüyünə qəbul edilməsi ilə bağlı məsələlər həll edilir.

Arbitraj komitəsi iştirakçılar arasında mübahisəli məsələlərin həll edilməsi üçün arbitrajlar təyin edir. Həmçinin birja üzvü olmayan müştərilərlə birja üzvləri arasında mübahisələrin yarandığı zaman müraciət olunduğu hallarda fəaliyyət göstərirlər. Məhsulların keyfıyyəti, müştərilərin sifarişlərinin icra müddəti, məhsulların göndərilmə müddəti, ödənişlər və s.-lə bağlı münaqişələrə diqqət yetirjlir. Komitəyə konfliktdə olan tərəflərin barəsindo qanunsuz qərarların verilməsinə hüquq verilməmişdir. Tərəfləri qane etməyən qərarlar verilərsə, iş məhkəmə instansiyalarına göndərilir.

İşgüzar etika komitəsi birjadaxili intizam məsələləri ilə bağlı münsivlər heyəti funksiyasını yerinə yetirir. Əgər birja üzvləri tərəfindən daxili intizam qaydaları pozularsa, onda bu məsələyə həmin komitədə baxılmalıdır. Daxili intizam qaydalarının pozulması ilə əlaqədar edilən müraciətlər komitə tərəfindən əsaslandırılır və bu barədə qərarlar qəbul edilir. Əgər komitə hesab edirsə, müraciət yerində edilmir, əsassızdır, onda birjanın işçi heyətinin nümayəndəsinə göstəriş verilir ki, şikayəti birja üzvlərinə təqdim etsinlər. Etika komitəsi qərarı qəbul etmək üçün müşahidə komitəsi qarşısında məsələ qaldırır. Əgər brokerlər satış zalında müştərilərin sifarişlərinin icra edilməsinə biganəlik göstərirlərsə, bu zaman məsələ birjanın xidmətçilərinin nəzərinə çatdırılır. Sonra bu məsələ etika komitəsində müzakirə edilir.

Müşahidə komitəsi mübahisələri nəzərdən keçirir və bütünlükdə intizam məsələləri ilə bağlı qərarlar qəbul edir. Müşahidə komitəsinin qəbul etdiyi qərarların obyekti olan məsələlər işgüzar etika komissiyası tərəfindən göndərilir. Müşahidə komitəsi birjanın işçi heyətinin göstərişlərini və zərərçəkənin iddiasını dinləyir, əgər qayda pozuntusu müşahidə olunarsa, onda cəza tətbiq edilir.

Nəzarət komitəsi birjanın işgüzar fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirir. Nəzarət komitəsi məhsulun daşmması müddətində kontraktların icra edilməsinə, birja kontraktı üzrə real məhsulun daşınmasının gedişinə, birja kontraktlarının bir-birilə uyğunlaşmasına nəzarəti həyata keçirir.

Yeni məhsullar üzrə fəaliyyət göstərən komitə birjalarda yeni məhsullar üzrə satışin potensial imkanlarını öyrənir. Birjanın işçi heyəti ilə birlikdə yeni kontraktların tətbiqinin səmərəliyinin qiymətləndirilməsi həyata keçirilir. Yeni məhsullar üzrə komitə həm də yeni məhsullar üzrə satışin həyata keçirilməsini, onun əsaslandırılmasını və iqtisadi tədqiqatların hazırlanmasını müşahidə edir.

Rinq və kontrakt komitələri birjanın ixtisaslaşmış seksiyasında brokerlər tərəfındən bağlanan alqı-satqı əməliyyatlarını müşahidə edirlər. Komitə birjanın əməliyyat zalında və ixtisaslaşmış seksiyasında davranış qaydalarını pozduğuna görə birja üzvlərini cəzalandırmaq hüququna malikdir.

Balanslaşdırma komitəsi birjanın son dərəcədə mühüm əhəmiyyət kəsb edən xidmət strukturlarından biridir. Bu komitənin vəzifəsi alqı-satqı müqaviləsinin bağlanması zamanı qiymətlərin müxtəlif növlərinin uçotunu təşkil etməkdən ibarətdir. Komitə qiymətin balanslaşdırılmasını müəyyən edir və qiymətlərin balanslaşdırılması birja bülletenləri adlandırılan yaddaş kitabçalarında göstərilir. Qiymətin balanslaşdırılmasım tərtib etmək üçün bağlanmış əməliyyatlar üzrə məlumatlar toplanmalı, onlar sistemləşdirilməli, balanslaşdırma metodikası hazırlanmalıdır. Eyni zamanda hesabat balanslarının qaydaları da hazırlanır. Balanslaşma komitəsi informasiya məlumat şöbələrinə satışin yekunları və bazar tendensiyaları haqqında məlumat göndərirlər.

Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda adları çəkilən bu və ya digər komitələr birjanın idarəetmə strukturunu təşkil edir. Lakin birjanın üzvləri komitədəki fəaliyyətinə görə heç bir kompensasiya əldə etmirlər. Direktorlar şurası və komitələr qulluqçu ştatına malikdirlər. Onlar birjanın idarə edilməsini həyata keçirirlər. Birja qulluqçuları birjanın üzvü hesab edilmir, komitədə və direktorlar şurasında həll edilən məsələlərlə bağlı səsvermə hüququna malik deyillər.



§ 2.2. Fond birjalarının təkamülü və formalaşması istiqamətləri
İnsan cəmiyyətinin meydana gəlməsindən başlayaraq, mübadilə də mövcuddur. Bu prosesin inkişafı pulun və ticarətin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Sonralardan yarmarkalar, karvan yolları, yeni təbəqələr – tacirlər sinfi yaranmağa başlamışdır. Sərmayə (investisiya), fond birjaları, möhtəkirlik və möhtəkirlər kimi anlayışlar da meydana çıxmağa başlamışdır. Lazımi xəbərlərlə mübadilə etmək və sövdələşmələr bağlamaq üçün tacirlər və investorlar traktirlərdə, şəhər meydanlarında və ya hətta məbədlərdə də görüşməli olurdular.  Beləliklə də, ilk birja yığıncaqları yaranmağa başladı.

«Birja» ifadəsinin yaranmasını Hollandiyanın Brugge şəhəri ilə bağlayırlar. Burada çov varlı Van der Burgser ailəsi yaşayırdı. Ailə mehmanxana işlədirdi və bura Venesiyadan gələn tacirlərin çox sevimli sığınacaq yeri idi. «Burgserin yanına getmək» ifadəsi sonradan müasir birja sözünə, qiymətli kağızlarla ticarət isə -fond birjasına çevrilmişdir.

Sövdələşmələrin bağlanılması üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi bina – birja, ilk dəfə 1531-ci ildə Flamand şəhəri Antverpendə açılmış və sonradan o, ən iri Avropa fond birjasına çevrilmişdir. Onun timsalında Lion birjası (1545), London Kral birjası (1566) və digər birjalar yaranmışdır ki, onlar da əsasən əmtəə birjaları idilər. Onların topdansatış ticarətindən fərqi ondan ibarət idi ki, malın bütün partiyasını birjaya gətirmədən onu alıb-satmaq, həmçinin hələ istehsal olunmamış malın göndərilməsi üzrə dəsövdələşmə bağlamaq mümkün idi. Sonradan icra olunma müddətinə malik olan sövdələşmələrin yaranması qiymətin qalxıb-enməsindən mənfəət əldə etməyə imkan verdi, və bu da birjanı möhtəkirlər üçün əsl sığınacaq yerinə çevirdi. Bu vaxtdan etibarən birja ilə hamı maraqlanmağa başladı, çünki onlar başa düşdülər ki, özünün əqli əməyindən və ağlından istifadə etməklə kapitallarının qorunub saxlanılması və onun artırılması üçün o, ən gözəl alətlərdən biridir.

Lakin bu cür birjalarda iştirak etmək ancaq iri kapital sahiblərinə mümkün idi. Hər tacirdə 10000 kisə taxılı və yaxud şərq ədvaları ilə olan karvanı almaq üçün vəsait yox idi. Bu məsələnin effektiv həlli üçün fond birjaları meydana gəlməyə başladı. Fond birjalarının kütləviliyinə ehtiyac var idi, çünki, onlar həmişə bu cür olmamışlar.

Hətta ən iri var-dövlət o qədər də dayanıqlı olmur, çünki onun sahibi daha çox mənfəət əldə etmək üçün bütün pullarını müəssisəyə sərmayə kimi qoymaq istəyir, ehtiyatın olmaması isə hətta varlını belə dəyişən şəraitin (qiymətlərin qalxması, tərəf-müqabillər qarşısında öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi, malın daşındığı gəminin qəzaya uğraması və s.) qurbanı edə bilər. Məhz bu zaman xırda payçılara müraciət etmək lazım çəldi: onların xırda kapitalları yekunda «mərkəzi» kapitala əhəmiyyətli əlavə verə bilirdi. Səhmlər buraxmaq lazım gəldi ki, onlar hər bir səhm sahibinə firmanın işində iştirak etmək hüququnu və öz payından asılı olaraq mənfəətin bir hissəsini əldə etmək imkanını verirdi. Qiymətli kağızlar bazarı yarandı ki, burada hər bir kəs onun inam bəslədiyi şirkətlərin səhmlərini və yaxud sadəcə bahalaşan səhmləri almaq imkanına malik oldu. Beləcə fond birjaları yarandılar ki, burada mal, əmtəə ilə deyil, kağız öhdəlikləri ilə alver aparılırdı.



Son orta əsrlərdən başlayaraq, istənilən bir Avropa ölkəsinin dövlət aparatı topladığı vergilərdən çox pul xərcləyirdi. Demək olar ki, həmişə kralllığın xəzinəzi mənfi balansa malik olurdu. Dövlət «borc kağızlarını» buraxmağa məcbur olurdu və bu zaman yüksək faizlər vəd edirdi. Bu cür kağızların tanınması fond birjalarının dövlətin iqtisadi həyatındakı rolunu daha gücləndirdi. Əhali də öz növbəsində tədricən maliyyə intizamına, maliyyə ehtiyatkarlığına və dövlət üzərində maliyyə nəzarətinə öyrədilirdi.

Beləliklə, istehsalçılara öz işlərinin genişləndirilməsi üçün həmişə vəsait lazım gəlirdi, dövlətdə isə vergilərin yığılması ilə bu vəsaitlərin xərclənməsi arasında vaxt fərqi yaranırdı. Bunun əksinə olaraq əhalidə əhəmiyyətli miqdarda əmanət formasında pul vəsaitləri toplanırdı. Dövlət istiqrazlar buraxırdı ki, bunlar da öz mahiyyətinə görə borc öhdlikləri idi, şirkətlər isə bütün arzu edənləri səhmləri almaq yolu ilə onların bərabərhüquqlu sahiblərinə çevrilməyə dəvət edirdilər. Вirinci halda istiqrazın sahibi zəmanətli faiz alırdı, ikinci halda isə - şirkətin illik mənfəətinin bir hissəsini dividend formasında əldə edirdi. Fond birjası bu cür qiymətli kağızaların təşkilatçısı kimi çıxış edir.


Fond birjası əmtəə birjasından ticarət alətlərinə varis olaraq, çox qısa bir zamanda çatıb onu keçə bildi. XIX əsrin ikinci yarısında başlamış biznesin bütün formalarının səhmdar formasına olan kütləvi keçid, bütün birja dünyasında ona birincilik statusunu qazandırdı. Bu andan etibarən birja ölkənin iqtisadi artımında əsas rollardan birini oynamağa başladı.

Fond birjalarının sonrakı inkişafı özünün təsir dairəsinin genişləndirilməsi yolu ilə getməyə başladı. Tədricən ilk plana iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin birjaları ilk plana keçməyə başladı.   Bu birjalarda o şirkətlərin səhmləri möhkəmlənib qala bildilər ki, onlar özlərinin maliyyə əməliyyatlarını ümummilli səviyyəyə çatdıra bilmişdilər.

Fond birjalarının möhkəmlənməsi ilə yanaşı birja mexanizmi də dəyişməyə başladı. İlk əvvəllər sövdələşmə bağlamaq üçün iki tacirin görüş yeri olan birja, bu cür sövdələşmələrin bağlanılması üçün şəratinin yaradılmasından başqa heç bir funksiyanı yerinə yetirmirdi.


Sövdələşmələrin sayının artması ilə birja artıq fiziki cəhətdən bütün mal və ya qiymətlikağızları alıb-satanları özündə yerləşdirə bilmirdi. Öz üzərinə birja əməliyyatlarını keçirməyi öhdəsinə götürənlər vasitəçiyə (intermediary) çevrilirdilər. Ayrıca götürülmüş fond sövdələşməsində artıq üç tərəf çıxış edirdi: satıcı, alıcı və vasitəçi. İlkin mərhələdə model çox sadə idi – bir vasitəçi satıcını alıcı ilə uzlaşdırırdı. Fond əməliyyatlarının miqyasının artımı zamanı model bir qədər mürəkkəbləşir: вurada vasitəçilərin sayı artıq ikidir. Alıcı onlardan birinə müraciət edir, satıcı isə - ikinciyə, özü də onların eyni olma ehtimalı çox az idi. Fond əməliyyatlarının intensivliyinin daha da artması ilə hələ XIX əsrdə tanınan model yaranmışdı: artıq vasitəçilərin özlərinin köməyə ehtiyacı vardır, və onların arasında daha birisi də meydana çıxır. Onu «mərkəzi», onun tərəf-müqabillərini isə - «sağ-sol kənar» vasitəçi adlandıraq. XX əsrdə birjalar daha da məşhur olmağa başladılar, məsələn, o zaman ABŞ-ın əhalisinin 50 %-dən çoxu sövdələşmələrdə iştirak edirdilər. Fond birjası artıq şaxələmiş sövdələşmələrə xidmət şəbəkəsinə malik idi ki, artıq burada çox da böyük olmayan kapitalla sövdələşməni həyata keçirmək xeyli sadə prosedura çevrilmişdi, baxmayaraq ki, bu cür sövdələşmələr vasitəçilərin çoxsaylı olması səbəbindən hələ də baha başa gəlirdilər.

 Ciddi rəqabət və İnternet-texnologiyaların inkişafı sövdələşmələrin texniki və hüquqi tərəflərini xeyli sadələşdirdi. Artıq baş vermiş kompüter inqilabının arxasınca birja işinin inqilabı qədəm qoydu.

Burada həmçinin mərkəzi informasiya həlqəsi səpələnərək cəmləşmişdi. Artıq iştirakçılar sövdələşmələrə daha böyük müstəqilliklə daxil olur, bu zaman ölkələrin, iqtisadi ittifaqların və əvvəllər çox nüfuzlu olan birjaların sərhədlərini vurub keçirlər. Artıq birjanın hollunun anfiladaları arasında çoxsaatlı dayanmalara, sadə klerk qarşısında yaltaqlanmağa və ona yalvarmağa, çoxlu sayda razılıqların əldə olunmasına, «gözü yumulu» satış etməyə ehtijac qalmamışdır. İnvestor öz brokerinə əmr verərkən əvvəllər olduğu kimi ən yaxşı halda NEW YORK WALL STREET JOURNAL qəzetinin məlumatlarından, ən pis halda isə şaiyələrdən istifadə etmir. Bütün bunları İnternet, sağlam rəqabət, yeni texnologiyalar və elm dəyişdirdi. Bazar, ən iri birja oyunçularının egoistik maraqlarını dəf edərək özü-özünü sazlayır. Hamının istifadə edə bildiyi bu virtual birja, əvvəllər ayrı-ayrı ölkədə və yaxud hətta kontinentlərdə böhran yaratmaq qadirində olan istənilən hər hansı bir maliyyə akulasından da güclü olur. Çoxmilyonlu səhm sahiblərinin məcmu əqli məhz orta, ağıl cəhətdən daha fəal olan təbəqənin rifah halını təmin eləyir.

XX əsrin təxminən 50-60-cı illərində əvvəl həvəskarlar, sonralar isə birja ittifaqının mütərəqqi hissəsi ona diqqət yetirməyə başladı ki, bu və digər maliyyə aktivinə olan qiymət xaotik olaraq deyil,  müəyyən qanunauyğunluqlara əsasən dəyişir. Demək olar ki, hər yerdə treyderlər qiymətləri koordinat xətlərinin üzərinə keçirməyə başladılar və alınan qrafikləri təhlil etməyə cəhd göstərdilər. Beləliklə, birja ticarətində Yeni Era – Texniki Təhlil Erası başlandı.

Техniki təhlil пonu nəzərdə tutur ki, bazar haqqında və onun gələcək dəyişkənlikləri üzrə bütün informasiya qiymətdə artıq mövcuddur.

Qiymətə təsir göstərən istinilən amil - iqtisadi, siyasi və ya psixoloji – artıq bazar tərəfindən nəzərə alınmışdır və qiymətə daxil edilmişdir. Texniki təhlil üçün ilkin rəqəmlər – birja qiymətləridir (müəyyən vaxt dövrü ərzində yuxarı və aşağı qiymət, açılış və bağlanış qiyməti və əməliyyatların həcmləri). Texniki təhlilin aləti qrafikdir, onun dili isə - statistika. Demək olar ki, texniki təhlil - əvvəlki kotirovkaların (qiymətləndirmələrin) riyazi-statistik təhlili nəticəsində sonrakı qiymətlərin proqnozlaşdırılmasıdır. 

Birja işinə bu cür yanaşma yeni və cəlbedici idi. Demək olar ki, bir neçə il ərzində texniki təhlil «ekzotik alətdən» elmi metoda kimi bir yol keçmişdir. İndi, yəqin ki, birjanı qiymətlərin dəyişməsi qrafikisiz, texniki təhlili  Support və Resistance xəttlərisiz təsəvvür etmək çox çətindir.  

Maliyyə aktivlərinin idarəedən və yaxud sadəcə treyder peşəsi artıq adi bir sənət deyildir. Satışın nəticələri birja sövdələşməsi iştirakçılarının maliyyə potensialından deyil, daha çox hadisələri düzgün şərh etmək bacarığından asılıdır. Fərdililik, analitik ağıl, cəld münasibət göstərmə bacarığı və s. daha böyük rol oynamağa başlamışdır.  

Cədvəl 2.1.

Avropanın və Yaponiyanın ən iri birjaları


Показатель

Лондон

Франкфурт

Амстердам

Милан

Париж

Токио

Bazar kapitallaşması (trilyon $)

2.06

1.05

0.545

0.496

0.937

2.01

Satış edən firmaların sayı

2991

1763

651

206

982

1805

Orta gündəlik dövriyyə (milyard $)

6.56

9.94

2.15

2.23

2.01

3.17

 

Fond Birjasının təkamülünün sonrakı mərhələsi – ümumi praktikaya marjinal ticarət prinsiplərinin tətbiqi mərhələsi olmuşdur ki, bu da özünü birjalarda CFD kоntraklarında (contract for difference – qiymət fərqlərində kontraktlar) daha parlaq göstərmişdir. CFD – törəmə maliyyə alətidir və tərəflər arasında açılış qiyməti ilə kontraktın başa çatma günündə bağlanış qiyməti üzrə kontraktın dəyərindəki fərqin mübadiləsi barədə bağlanılmış sazişdir və bu da investora daha yüksək gəlirlilik əldə etməyə imkan verir; fərqə görə bağlanılmış kontrakt marjinal ticarətin məhsuludur və investora təqdim olunan kredit çiyini hesabına daha yüksək gəlirlilik əldə etməyə imkan yaradır. İnvestor müvafiq maliyyə alətlərinin alışı üçün tam məbləğə malik olmasa belə, CFD əldə edə bilər; məsələn, $10,000 məbləğində Microsoft səhmlərini almaq üçün müştəriyə ancaq $1,000 məbləğində depozit lazlmdır; əgər müvafiq səhmlər satılsaydılar, $1,000 ölçüsündə mənfəət 10% gəlirlilik verə bilərdi, lakin CFD istifadə edilməsi nəticəsində 100% gəlirlilik verir; zərərlər bərabər dərəcədə vurulurlar; fərgə görə kontrakt şərti olaraq kredit hesabına maliyyə alətinin alınması kimi nəzərdn keçirilə bilər; əgər söhbət səhmlərdən gedirsə, CFD alıcısı müvafiq səhmin bütün üstünlüklərini əldə edir (onun qiymətinin artmasını və dividendin hesablanmasını da daxil etməklə), lakin buna görə satıcıya kreditləşdirmə üzrə xərcləri ödəyir; bu, hansı mənadasa, səhmlərin alınması üçün bankdan borc götürülməsi kimi bir işdir; investor səhmlərə sahib olmaqdan üstünlük əldə edir, bank isə öz faizini alır; CFD bu prosesi bir sövdələşməyə kombinə edir; fərqə görə kontraktların sahibləri şirkətlərin səhmlərinin sahiblərindən fərqli olaraq dividend əldə etmirlər; CFD ilə satış zamanı dividendə görə düzəliş nəzərə alınır (dividend adjustment); dəqiqləşdirmə reyestrin qeydiyyat gününə açıq mövqelərin mövcudluğu zamanı həyata keçirilir (ex-dividend date): açıq uzun mövqe zamanı («alınmışdır») – dəqiqləşdirmə məbləği hesablanır, qısada isə («satılmışdır») - silinir; dəqiqləşdirmənin hesablanması üçün bazis bir səhmə düşən dividendin ölçüsünə, füçers kontraktlarına və Foreksə (Forex) uyğundur. Marjinal ticarətin mahiyyəti, müştərinin vəsaitlərini bir neçə dəfə bağlaya bilən məbləğdə möhtəkirlik sövdələşmələrinin həyata keçirilməsi üçün kreditin təqdim olunmasından ibarətdir. Kreditin məbləğinin müştərinin borc vəsaitlərinin məbləğinə olan nisbəti Leverage adlandırılır. Hazırki zamanda bu nisbət 1:100 və ondan çox təşkil edir. 

Bu servisə görə dünya maliyyə bazarlarının daha çox hissəsi adı investora da əlçatan olmuşdur. Hazırki vaxtda 5000-10000 USD səhm sahibləri aydındır ki, bazarı «tərsinə çevirə» bilməzlər, lakin edə bilər ki, buna heç milyonçü şirkətlərin gücü də çatmaz. O, bazarın şıltaqlığından, transmilli şirkətlərin və birja toqquşmalarından, kolliziyalarından asılı olmayaraq gəlir əldə edə bilirər. Treyderi narahat edən yeganə şey, texniki və fundamental təhlil metodları ilə bazar vəziyyətinin təhlili və qiymətin dəyişməsinin proqnozlaşdırılmasıdır.  Qiymətin dəyişməsinin proqnozlaşdırılması, doğrudan da, çox da asan məsələ deyildir.

Azərbaycanda bazar infrastrukturunun formalaşması müasir dövrdə son dərəcə vacib və aktual bir problemdir. Lakin həmin problemin işlənməməsinə görə, onun mahiyyəti və məzmunu bir mənalı qəbul olunmur. Bu da təsərrüfat praktikasında bir çox problemlər yaradır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan keçmiş İttifaq respublikalarından fərqli olaraq islahatların aparılmasında və bununla bağlı bazar infrastrukturunun formalaşmasında bir qədər geri qalmışdır. Respublikada son illərə qədər həmin problem üzrə heç bir elmi iş dərc olunmamışdır. Səbəbi də ondan ibarətdir ki, bu problem çox mürəkkəbdir və az öyrənilmişdir. Respublikada bazar iqtisadiyyatına keçid şəraitində sərbəst bazarların işə düşməsinə imkan verən bazar infrastrukturu tədricən formalaşır.

Azərbaycanda istər istehsal, istər sosial və istərsə bazar infrastrukturları bu və ya digər tərkibdə mövcuddur. İndi onların bəzi sahələri nisbətən güclü, bəzi sahələri zəif şəkildə fəaliyyət göstərir. Bəziləri isə, məsələn, bazar infrastrukturlarının bir çox komponentləri indi meydana gəlməyə başlamışdır.

Azərbaycanda indi keçid dövründə infrastrukturların durumunu başlıca olaraq onun siyasi müstəqilliyi ilə, yeni iqtisadi sistemə keçidi ilə, bazar iqtisadiyyatının bərqərar olması ilə və müharibə vəziyyətində olması ilə, ərazimizin 20 faizinin erməni qəsbkarlarının işğalı altında olması ilə xarakterizə etmək olar.

90-cı illərin əvvəlində Azərbaycanın siyasi müstəqillik əldə etməsi ilə infrastrukturların vəziyyətinin əsaslı surətdə dəyişməsi zərurətini meydana çıxarır. Bu hər şeydən əvvəl, sosial-iqtisadi sistemin dəyişməsi, yeni mahiyyətli və təbiətli quruluşun yaradılması və bunun tərkibində müasir bazar iqtisadiyyatının təşəkkül täpması ilə izah edilir. Makroiqtisadiyyat səviyyəsində belə əsaslı dəyişikliklərin aparılması həm mövcud infrastrukturlara və həm də yeni sosial-iqtisadi şəraitə uyğun gələn infrastrukturların yaranmasına və təşəkkülünə də şamil edilir.

Yeni iqtisadi münasibətlər şəraitində bir çox özəklər artıq özəl mülkiyyət formasında fəaliyyət göstərirlər. Məsələn, şəhər daxili sərnişin nəqliyyatında, mənzil istifadəsi sahəsində özəl kütləvilik artır. Özəl təhsil və özəl səhiyyə ocaqları yaranmış və fəaliyyət göstərirlər.

Əmtəə və xidmətlər bazarı onunla xarakterizə olunur ki, burada istehlakçılarla istehsalçılar arasında istehlak təyinatlı əmtəə və xidmətlərin alqı-satqısı, baş verir. İstehlak bazarında maddi-əşya formasında olan əmtəələrin alqı-satqısı üçün razılaşmaların bağlanması üzrə satış əməliyyatlarının aparılmasında əsas rol ixtisaslaşmış sərbəst qeyri-dövlət təsisatları olan əmtəə birjalarına məxsusdur.

Əmtəə birjalarının əsas təyinatı öz əksini razılaşmaların bağlanmasında, xidmətlərin göstərilməsində, əmtəə satıcıları və alıcıları arasında satış prosesinin tənzimlənməsində, qiymət haqqında məlumatların yığılması və dərc olunmasında tapır.

Bundan başqa xidmət bazarı əhaliyə pullu məişət xidmətini (camaşırxana, kimyəvi təmizləmə, bərbərxana, hamam, rabitə və nəqliyyat xidməti), kommunal xidməti və digər xidmətləri əhatə edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, əvvəllər Respublikada əsasən iki struktur - Dövlət Təchizat Komitəsi və Satış Nazirliyi mərkəzləşdirilmiş qaydada alıcılarla satıcılar arasında əmtəələrin bölgüsü ilə məşğul olurdular. Lakin respublika müstəqillik qazandıqdan və bazar iqtisadiyyatına keçid başlayandan sonra həmin strukturların əvvəlki qaydada fəaliyyət göstərmələri mümkün olmadı. Buna görədə yeni strukturlar, o cümlədən birjalar yaranmağa başladı.

Azərbaycanda ilk yaranan birjalar - Xalq Birjası, Aqrar-Sənaye Birjası, Xammal-Əmtəə Birjası, Respublika Əmtəə Birjasıdır. Sonralar onlardan bir çoxu öz fəaliyyətini dayandırdı və yalnız Respublika Əmtəə Birjası hələlik sabit fəaliyyət göstərir.

Birjanın formalaşması Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 19 №-li qərarına uyğun olaraq 16 yanvar 1991-ci ildə başlandı. Əvvəlcə o, Bakı birjası adlanırdı və məhdud məsuliyyətli cəmiyyət kimi təsis edilmişdi. Sonra Nazirlər Kabinetinin 226 №-li 27 iyul 1991-ci il tarixli qərarına əsasən Bakı birjasının adı dəyişdirildi və Respublika Əmtəə Birjası adlandırıldı. Birjanın fəaliyyəti 25 may 1994-cü ilə qədər Respublika Prezidentinin 337 №-li 12 sentyabr 1991-ci il tarixli Fərmanı ilə təsdiq olunmuş “Birja fəaliyyəti haqqında” müvəqqəti Əsasnamə ilə tənzimlənirdi.

25 may 1994-cü ildə “Əmtəə Birjası haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun qəbulundan sonra Respublika Əmtəə Birjasının fəaliyyəti bu qanuna uyğun olaraq tənzimlənir.

Həmin qanuna əsasən birja öz fəaliyyətini təsisçilərin ümumi iclasında təsdiq olunmuş Nizamnamə əsasında həyata keçirir. Birja satışinin qaydaları birja əməliyyatlarının həyata keçirilməsi və onunla əlaqədar mübahisəli məsələlərin həll edilməsi üçün əsas sənəddir. Birja satışi iki yolla həyata keçirilir - broker və diller fəaliyyəti vasitəsilə.

Cədvəl 2.1.-də Azərbaycanda birjaların fəaliyyəti haqqında məlumat verilmişdir.

Cədvəl 2.2.



Azərbaycan Respublikasında birja fəaliyyəti





2003

2004

2005

2006

2007

Fəaliyyətdə olan birjaların sayı

3

4

6

6

5

İşçilərin siyahı üzrə sayı

34

59

81

91

73

Broker kantorlarının sayı

194

177

174

205

200

Keçirilən hərracların sayı

458

416

540

922

791

Bağlanan

razılaşmaların sayı



2827

2812

1886

4216

4998

Birjaların

dövriyyəsi,

mlrd.manat


993.3

1152.5

1065.4

3745.2

5563.5

o cümlədən istehlak malları üzrə

1.3

0.2

0.6

0.9

-

İstehsal təyinatlı texniki məhsullar üzrə

.2.8

4.3

1.7

0.7

1.5

Qiymətli kağızlar üzrə

-

0.5

568.2 '

596.5

417.4

Valyuta

əməliyyatları üzrə



835.8

994.8

576.0

3014.0

4898.4

Digərləri

153.4

152.9

118.9

133.1

246.2

Cədvəl 2.1.-dən göründüyü kimi verilən illər ərzində olan göstəricilər həm artır, həm də azalır. Bağlanan razılaşmaların sayı, birjaların dövriyyəsi, valyuta əməliyyatları 2002-ci ilə qədər azalmışdırsa, artıq 2003-cü ildən sürətli inkişaf etməyə başlamışdır. Yerdə qalan göstəricilər isə nisbətən az fərqlə artmışlar.

Birja satışinin içtirakçıları birja hərraclarında aşağıdakı razılaşmaları bağlaya bilərlər:

əmtəə alqı-satqısı üzrə razılaşmalar, forvard razılaşmalar, füçers razılaşmalar, opsiorı razılaşmaları.

Respublika Əmtəə Birjası öz maddi bazasının yaradılması və xərclərin ödənilməsi üçün büdcə vəsaitlərinin və ya kredit resurslarının cəlb olunmaması strategiyasına əsasən hərəkət edir. Yalnız öz mənfəəti, eləcə də sponsor və xeyriyyəçi köməyi hesabma əsas vəsaitlər alınır, öz təsisçilərinə və üzvlərinə dividendlər ayırırlar.

Hazırda Respublika Əmtəə Birjası 9 təsisçinin və 16 üzvün, eləcə də 70-dən artıq broker fırmasının qeydə alındığı sərbəst təşkilat kimi fəaliyyət göstərir. Onun yaxın xarici ölkələrin 100-dən artıq birjaları ilə birjalararası müqavilələri vardır. Respublika Əmtəə Birjasmm mövcud olduğu müddət ərzində hər həftə 1500-dən artıq kontraktın qeydə alındığı birja hərracları keçirilir. Birja hərraclarında müxtəlif vaxtlarda onlarla müəssisə və təşkilat iştirak etmişdir.

Respublika Əmtəə Birjası öz fəaliyyətində sistematik olaraq Respublikaya gətirilən və çıxarılan məhsulların həcmini təhlil edir. Eyni zamanda Respublika Əmtəə Birjası hərracların keçirildiyi məhsulların çeşidini məhdudlaşdırmır. Məsələn, müxtəlif illərdə birja hərraclarında satılan əsas məhsullar bunlardır: xalq istehlakı malları, tikinti materialları, cihazlar və elektrik malları, maşın və avadanlıqlar, ərzaq məhsulları, aqrar-sənaye məhsulları, maşınqayırma məhsulları, elektrik avadanlıqları.

Bundan başqa, Respublika Əmtəə Birjasmda dövlətin kreditlər hesabına Türkiyədən aldığı mini çörək zavodlarının və müflisləşmiş xeyriyyə cəmiyyətlərinin əmlakının satışı üzrə müxtəlif auksionlar da keçirilmişdir.

Özəlləşdirmənin ilkin mərhələsində Respublika Əmtəə Birjası Dövlət Əmlak Komitəsi ilə birgə yanacaqdoldurma stansiyalarının özəlləşdirilməsi üzrə hərraclar keçirilmişdir və satışa yatıb qalmış və tələbat olmayan hazır məhsullar çıxarmışdır.

Gələcəkdə də əmtəə birjasının rolunu yüksəltmək və mal dövriyyəsini sürətləndirmək üçün, bizim fıkrimizcə, bir sıra tədbirləri həyata keçirmək lazımdır:


  1. Strateji əhəmiyyətli məhsulların satışına nəzarət etmək üçün aşağıdakı məhsulları birja məhsulları hesab etmək zəruridir:

- ət və ət məhsulları;

  • taxıl;

  • neft və neft məhsulları;

  • tütün;

  • pambıq;

  • yun;

  • qara metallar;

  • əlvan metallar;

  • balıq və balıq məhsulları;

- konyak-şərab məhsulları.

Birja təsisçilərinin və üzvlərinin ümumi iclası


Arbitraj komissiyası


Təftiş komissiyası


Birja komitəsi (Şurası)



İdarə Heyəti (direktorluğu)





Komitələr (palatalar)



Makleriat (satış sahəsi)

Məzənnə təyin eləyən komissiya

Broker idarələri

Sxem 2.1. Respublika Əmtəə Birjasının təşkilati strukturu




  1. Müəssisə və təşkilatların anbarlarında yığılıb qalan hazır məhsulların, eləcə də istehsalda istifadə olunmayan ehtiyat hissələrin və dəstləşdirici məmulatların birjada satışını təşkil etmək;

  2. Müflisləşmiş müəssisə və təşkilatların əmlakının birjada satışını təşkil etmək;

  3. Gömrük komitəsi və hüquq-mühafızə orqanları tərəfindən müsadirə olunmuş məhsulların birjada satışım təşkil etmək.

Bütün bu tədbirlər Respublika Əmtəə Birjasında işləri canlandmnağa və bir sıra təşkilatları onlara aid olmayan işlərdən azad etməyə imkan verəcəkdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, müasir birjaların, xüsusən əmtəə birjasının ən klassik formaları yarmarkalar və auksionlar şəklində mövcud olmuşdur. Bununla belə qeyd etmək lazımdır ki, satışin göstəriciləri - klassik formaları bu gün də bazarın infrastrukturunda özünəməxsus əhəmiyyət kəsb edir.



Yarmarka sözünün alman dilində hərfı tərcüməsi “hər il keçirilən bazar” deməkdir. Öz mahiyyətinə görə topdansatış satışi forması olan yarmarkaların, göründüyü kimi, əsas fərqləndirici xüsusiyyəti onların müəyyən dövrdən bir, həftədə və yaxud ildə bir neçə dəfə keçirilməsidir. Birjadan fərqli olaraq, yarmarkada alqı-satqı əməliyyatında alıcılar və satıcılar ya bilavasitə özləri iştirak edirlər, ya da ki, bura öz səlahiyyətli nümayəndələrini - agentlərini göndərirlər.

Yarmakalarda bağlanılan satış sövdələşmələrinin həcmi heç də kiçik olmur. Müasir dövrdə ölkə daxilində baş verən satış əməliyyatlarında yarmarkaların rolu xeyli azalsa da, beynəlxalq münasibətlərdə onlar hələ öz əhəmiyyətlərini müəyyən dərəcədə qoruyub saxlaya bilmişlər. Beynəlxalq yarmarkaların işini daha yaxşı təşkil etmək və ölkələrarası əmtəə mübadiləsini inkişaf etdirmək məqsədi ilə 1925-ci ildə Parisdə Beynəlxalq Yarmarkalar İttifaqı yaradılmışdır.



Auksion dedikdə, əvvəlcədən müəyyən edilmiş dövrdə və yerdə bir sıra əmtəələrin ayrı-ayrı hissələrlə, şifahi satış yolu ilə ümumi aşkarlıq şəraitində satılması başa düşülür. Auksionda satılmaq üçün nəzərdə tutulan əmtəələr və yaxud onların ayrıca nümunəsi əvvəlcədən tanışlıq üçün ortaya çıxarılır, həm də bu zaman əmtəənin satışınm ümumi qaydaları satıcı tərəfındən müəyyən edilir. Auksionda təklif edilən əmtəə üçün ən yüksək qiyməti verən şəxs onu almaq hüququ əldə edir.

Auksionun 2 növü var: könüllü və məcburi. Könüllü auksion öz əmtəəsini daha sərfəli satmaq istəyən şəxslər tərəfindən təşkil edilir. Məcburi auksionlar isə məhkəmə və dövlət orqanları tərəfindən borclarını verə bilməyənlərin və ya vermək istəməyənlərin əmlakını, müsadirə edilmiş əmtəələri və yükləri, girov qoyulub vaxtında geri götürülməyən mülkiyyəti, haqqı vaxtında ödənilməyən əmtəələri və s. satmaq məqsədi ilə təşkil olunur.

Qeyd etmək lazımdır ki, alqı-satqının auksion növü beynəlxalq satışdə daha geniş yayılmışdır. Beynəlxalq auksion satışi ildə bir neçə dəfə, bir qayda olaraq iri satış mərkəzləri olan liman şəhərlərində təşkil olunur.

Elmi-texniki tərəqqi, elektron hesablama texnikasının inkişafı, yeni rabitə vasitələri birja satışini dünyanın bütün ölkələri ilə vahid bir sistemə salır, bütün sutka ərzində fəaliyyət göstərir. İndi əmtəə birjaları alver üzərində nəzarəti də həyata keçirir. O, bazarda tələblə təklif əsasında qiymətlərin kotirovkası (qoyulması) ilə də məşğul olur, birja əmtəələrini çəki, həcm, keyfıyyət üzrə standartlar müəyyən edir. Birja üzvləri üçün tipik müqavilələr, satış etmə qaydalarını işləyir. Satılan əmtəələrin kotirovkası ilə informasiya bülletenləri buraxır, müxtəlif xidmətlər üzrə müştərilərə kömək göstərir və s.





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə