«bazar münasiBƏTLƏRİNİn formalaşmasinda birjalarin rolu»



Yüklə 0,77 Mb.
səhifə6/8
tarix11.04.2018
ölçüsü0,77 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Risk Grade [15]





FƏSİL III. Bazarın fundamental təhlili və texniki təhlil mexanizmlərinin

təkmilləşdirilməsi
§ 3.1. Səhmlər bazarının kompleks təhlilində beta-əmsaldan istifadə

olunmasının bəzi xüsusiyyətləri

Səhmlərin kursunun hərəkəti ilə səhmlər bazarının bütövlükdə hərəkəti arasında kəmiyyətcə münasibəti əks etdirən bir ölçü vahidi – Beta (β) əmsal mövcuddur.

Beta-əmsal (ingiliscə beta coefficient) – investisiya portfelinə və yaxud konkret qiymətli kağızalara risk dərəcəsini göstərən göstəricidir; mövcud səhmlərin kursunun yerdə qalan fond bazarı ilə müqayisədə dayanıqlıq dərəcəsini əks etdirir; mövcud səhmin qiymətinin qalxıb-enməsi ilə bütövlükdə bazardakı qiymət dinamikası arasında münasibəti müəyyən edir. Əgər bu əmsal 1-dən çoxdursa, deməli, səhm dayanıqsızdır; 1-dən aşağı olan beta-əmsalda 1 – daha dayanıqlıdır; məhz buna görə də konservativ investorlar bu əmsalla maraqlanırlar və onun aşağı səviyyəsi olan səhmlərə daha çox üstünlük verirlər.

İlk dəfə olaraq beta-əmsalı daimi olaraq riskin ölçülməsi üçün istifadə olunmasını G.Markoviç təklif etmişdir və və onları diversifikasiya olunmayan (şaxələnməyən) indekslər adlandırmışdır. Onların hesablanması konkret aktivin (investisiya obyektinin) gəlirliliyi ilə bu aktivin fəaliyyət göstərdiyi bazardakı orta bazar gəlirliliyi arasında xətti asılılıq düsturuna əsaslanır. Məsələn, hər hansı bir şirkətin səhmlərinin gəlirliliyi ilə bu səhmlərin qiymətləndirildiyi fond birjasının bütövlükdə orta gəlirliliyi arasında, müəssisənin və ya sənaye sahəsinin gəlirliliyi ilə sənayenin bütövlükdə gəlirliliyi arasında və s.

Bu zaman əgər hər hansı bir aktivin beta-əmsalı 1 bərabərdirsə, bu o deməkdir ki, bu aktivin diversifikasiya olunmayan riski ümumbazar riskinə bərabərdir, əgər beta-əmsal 0 bərabərdirsə, bu o deməkdir ki, bu aktiv diversifikasiya olunmayan risk hissəsində risksiz aktivdir. Nəyi, beta-əmsalın göstəricisi nə qədər yuxarıdırsa, investisiya obyekti o qədər risklidir. Bu metod riskin diversifikasiya olunan hissəsini həm makro-, həm də mikrosəviyyədə təhlil etməyə imkan verir ki, bu da onun əsas üstünlüklərindən biridir.

Buna baxmayaraq, bir sıra hallarda investor, riskin ümumi ölçüsünü bilməlidir və investisiya qərarlarının qəbul olunması üçün təkcə beta-əmsallardan istifadə olunması kifayət etmir. Bu cür hallar o zaman yaranır ki, diversifikasiya üçün vəsait və imkanlar olmasın, bu da istehsaı investisiyasında daha çox müşahidə olunur. Вir sıra hallarda qərar qəbul olunması üçün müxtəlif bazarlarda fəaliyyət göstərən investisiya qoyulan obyektlər üçün müqayisəli risk qiymətləndirilməsinə malik olmaq lazımdır, çünki beta-əmsallar bu və ya digər aktivin konkret bazardakı riskinin qiymətini verir. Məsələn, onların köməyi ilə zavodun tikintisinin investisiya riski ilə səhmlərə qoyuluş riskinin müqayisə etmək olmaz.

Müxtəlif cür halları nəzərdən keçirək.

Hər hansı bir А səhminin beta-əmsalının ölçüsü = -1,7. Bu o deməkdir ki, portfel səhmlərinin gəlirliliklərinin dəyişmələrində və bazar portfelinin gəlirliyindəki dəyişmələrdə əks meyllər üstünlük təşkil edirlər, özü də А səhmlərinin gəlirlilikləri bazardakı ümumi risklə müqayisədə daha az risklidir.

Beta-əmsal – qiymətli kağızalar və yaxud qiymətli kağızların portfeli üçün hesablanan göstəricidir. Bazar riskinin ölçüsüdür, qiymətli kağızın (portfelin) gəlirliliyinin portfelin (bazar) orta gəlirliliyinə olan nisbətinin dəyişkənliyini əks etdirir.

Əgər beta-əmsalın ölçüsü 1-dən yuxarıdırsa, bu o deməkdir ki, konkret səhmə olan investisiyanın gəlirliliyi bazar portfelinə və yaxud hər hansı bir fond indeksinə olan gəlirliliyindən çoxdur. Belə səhmləri «təcavüz edən» səhmlər adlandırırlar.

Əgər beta-əmsalın göstəricisi 0 və 1 arasında formalaşırsa, bu o deməkdir ki, konkret səhmə olan investisiyanın gəlirliliyi bazar portfelinə və yaxud hər hansı bir fond indeksinə olan gəlirliliyindən aşağıdır. Belə səhmləri «müdafiəedən» səhmlər adlandırırlar.

Əgər beta-əmsalın göstəricisi 0-a bərabərdirsə, bu o deməkdir ki, konkret səhmə olan investisiyanın gəlirliliyi bazar portfelinə və yaxud hər hansı bir fond indeksinə olan gəlirliliyindən demək olar ki, asılı deyildir.

Beta-əmsalın 0-dan az göstəricisi müqayisə olunan obyektlər arasında mənfi korrelyasiyanı əks etdirir. Məsələn, səhmin artımıfond indeksinin aşağı düşməsi ilə müşayiət olunacaqdır və yaxud əksinə. Beta-əmsalın konkret göstəricilərinin təfsiri yuxarıda göstərilən kimidir (mənfi korrelyasiya istisna edilməklə).

Beləliklə, əgər beta-əmsalın ölçüsü = -1,7-dirsə, bu, aşağıdakıları ifadə edəcəkdir:



  • portfel səhmlərinin gəlirliliyinin və bazar portfelinin gəlirliliyinin dəyişkənliyində əks meyllər üstünlük təşkil edirlər;

  • formalaşdırılmış portfel bütövlükdə bazara nisbətən risklidir, çünki portfelin dəyərinin qalxıb-enməsi bazarın qalxıb-enmələrindən çoxdur.

Beta-əmsal qiymətli kağızın riskinin bütün fond bazarının riskinə nisbətən risk ölçüsünü ifadə edir. Beta - əsas göstəricilərdən biri sayılır (qiymətin mənfəətə olan nisbəti, səhmdar kapital, borc və xüsusi vəsaitlərin nisbəti və s. göstəricilərlə birlikdə) və investisiya portfelləri üçün qiymətli kağızalar seçən zaman fondun təhlilçiləri bunları nəzərdən keçirilirlər.

Betanın hesablanması. Sadə düstur.
1. İlk əvvəl risksizlik dərəcəsini müəyyən etmək lazımdır. Bu, investorun təhlükəsiz səhmlərə investisiya edə bildiyi gəlirlilik səviyyəsidir ki, buraya ABŞ Xəzinədarlığının veksellərini və yaxud Almaniya hökumətinin veksellərini aid etmək olar. Bu rəqəm adətən faizlə ifadə olunur.

2. Sonra isə qiymətli kağızın və bazarın və yaxud indeksin müvafiq gəlirliyini müəyyən etmək lazımdır.  Bu rəqəmlər də faizlə ifadə olunurlar. Bir qayda olaraq, gəlirlilik bir neçə ay ərzindəki müddətə görə hesablanır.

  • Bu ölçülərdən biri və yaxud bunların hər ikisi mənfi ola bilərlər; bu o deməkdir ki, qiymətli kağızlara və yaxd bazara qoyulan investisiyalar bütövlükdə itkilərə gətirib çıxaracaqdır. Əgər göstəricilərin ikisindən biri mənfidirsə, beta da mənfi olacaqdır.

3. Risksizlik dərəcəsini qiymətli kağızın gəlirliliyindən çıxmaq lazımdır. Əgər qiymətli kağızın gəlirliliyi 7%, risksizlik dərəcəsi 2%-ə bərabərdirsə, fərq 5% təşkil edəcəkdir.

4. Risksizlik dərəcəsini bazarın gəlirliliyindən (və ya indeksdən) çıxmaq lazımdır. Əgər bazarın gəlirliliyi 8% və risksizlik dərəcəsi yenə də 2%-ə bərabərdirsə, fərq 6% təşkil edəəcəkdir.

5. Birinci fərqin ölçüsünü ikinci fərqin ölçüsünə bölmək lazımdır. Bu da məhz həmin betadır ki, o da onluq kəsr şəklində ifadə olunur. Yuxarıda göstərilən misal üçün beta = 5/6=0,833.

  • Bazar (indeks) betası susma rejimində 1-ə bərabər qəbul olunur, çünki bazar özü ilə bərabərləşir və 0-dan fərqli olan və özünə bölünən rəqəm 1-ə bərabərdir. 1-dən az olan beta onu ifadə edir ki, qiymətli kağız bazara nisbətən az volatildir (dəyişkəndir), eyni zamanda 1-dən çox olan beta o deməkdir ki, qiymətli kağız bütövlükdə bazara nisbətən daha çox volatildir. Beta 0-dan az ola bilər; вu halda investor bu qiymətli kağızda ya pullarını itirir, eyni zamanda isə bazarda bütövlükdə qazanc əldə edə bilir (və bu da daha çox ehtimal oluna bilir); və yaxud investor bu qiymətli kağızda qazanc əldə edir, lakin bütövlekdə bazarda puııarını itirir (bu da az ehtimal olunur).

  • Betanın hesablanması zamanı adətən qiymətli kağızın satıldığı bazarın indeksindən istifadə olunması məsləhət görünür (lakin bu o qədər də məcburi deyildir). Amerikanın qiymətli kağızları üçün adətən S&P500 indeksindən istifadə olunur, lakin sənaye qiymətli kağızlarının təhlili üçün Dow Jones Industrial Average indeksindən istifadə olunması daha məqsəduyğun olardı. Beynəlxalq bazarda satılan qiymətli kağızlar üçün daha əlverişlisi MSCI EAFE indeksidir (bu indeks Avropanı, Avstraliyanı və Uzaq Şərqi təmsil edir).

Qiymətli kağızın gəlirliliyinin müəyyən olunması üçün betadan istifadə olunması.

Risksizlik dərəcəsinin tapılması. Məsələn, yuxarıda ölçünü – 2% götürmək olar.

Bazarın və yaxud indeksin gəlirliliyinin müəyyən olunması. Əvvəlki kimi 8%-də istifadə edək.

Betanı bazar gəlirliyi ilə risksizlik dərəcəsinin ölçülərini fərqinə vurmaq lazımdır. Вetanın əvvə alınmış ölçüsündən (1,5) istifadə etməklə hesablayırıq: (8 – 2)*1,5 = 9%.

Alınmış nəticə ilə risksizlik dərəcəsini toplayırıq. 9+2=11% - bu da qiymətli kağızın gözlənilən gəlirliliyidir.

  • Qiymətli kağız üçün betanın ölçüsü nə qədər yüksəkdirsə, onun gözlənilən gəlirlilik səviyyəsi də bir o qədər yuxarı olacaqdır. Lakin, gözlənilən gəlirlilik nə qədər yüksəkdirsə, risklilik dərəcəsi də bir o qədər yüksəkdir; buna görə də, investisiya barədə qərar qəbul etməzdən əvvəl qiymətli kağızların digər vacib göstəricilərini təhlil etmək lazımdır.


Excel qrafiklərindən betanın hesablanmasında istifadə olunması


Excel-də rəqəmlərdən ibarət üç sütun yaratmaq lazımdır. Вirinci sütunsa dövr əks olunmalıdır (məsələn: iki il aylar üzrə). İkincidə – indeksin (bazarın) qiyməti öz əksini tapmalıdır. Üçüncü sütunda isə – betanın hesablanmasının tələb olunduğu qiymətli kağızın qiyməti göstərilməlidir.


Rəqəmlərin cədvələ daxil edilməsi. Bir aylıq intervaldan başlamaq lazımdır. Tarixi seçmək lazımdır - məsələn, ayın əvvəlində və yaxud sonunda - və fond bazarı indeksinin (məsələn, S&P500) qiymətlərini, sonradan isə nəzərdən keçirilən qiymətli kağızın qiymətlərini cədvələ daxil edtmək lazımdır. 15 və yaxud 30 dövr üçün göstəricilərin daxil edilməsi və bunun sonradan bir və ya iki il əvvələ davam etdirilməsi məqsəduyğundur.

  • Vaxt ölçüsü nə qədər çoxdursa, betanın hesablanması bir o qədər dəqiq olacaqdır.



Qiymət sütunlardan sağda və solda iki yeni sütun yaratmaq lazımdır. Оnlardan biri indeksin gəlirliliyi üçün, digəri isə - qiymətli kağızın gəlirliliyi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Əvvəlcə fond indeksinin gəlirliliyini hesablayaq. Gəlirlilik sütunun ikinci xanasında "=" (bərabərlik işarəsini) vurmaq lazımdır. Sonra isə mötərizə açaraq indeksin qiymətləri olan sütunun ikinci xanasını klik etmək, sonra "-" (minus) yazaraq qiymət indeksinin birinci göstəricisini klik etmək, mötərizəni bağlayaraq, "/" (bölmə işarəsini yazmaq), dahа sonra yenidən qiymət indeksinin birinci xanasını klik etmək lazımdır. Bundan sonra "Return" və yaxud "Enter" düymələrini basmaq lazımdır.

  • Birinci xanada heç nə hesablanmır, çünki gəlirliliyin hesablanması üçün minimum olaraq iki göstərici tələb olunur və buna görə də iknici xanadan başlamaq lazımdır.

  • Gəlirliliyin hesablanması üçün köhnə qiyməti yeni qiymətdən çıxmaq və alınan nəticəni köhnə qiymətə bölmək lazımdır. Bu, qiymətin müəyyən dövr ərzində artmasını və yaxud azalmasını (%-lə) göstərir.

  • Gəlirlilik sütununda düstur bu cür olacaqdır = (B3 -B2 )/B2



Bu düsturu gəlirliliyin indeksinin bütün digər xanalarına çoxaltmaq lazımdır.  Bunun üçün düsturun olduğu xananın sağ küncündəki işarəni sütunun sonuna kimi dartıb aparmaq lazımdır. Bu yolla Excel həmin düsturu yeni müvafiq göstəricilər üçün hesablayacaqdır.

Eyni yolla nəzərdən keçirilən qiymətli kağızın bazar gəlirliyi üzrə hesablamalar aparılmalıdır. Hesablamalar başa çatdırıldıqdan sonra fond indeksi və qiymətli kağızın gəlirliliyi üçün iki sütunda göstəricilər əldə olunacaqdır.


Qrafikin qurulması. Gəlirlilik sütunlarında olan bütün göstəriciləri qeyd edərək Excel-dəki diaqram nişanına basmaqla nöqtəli diaqram seçərək, həmin göstəricilərdən ibarət nöqtəli diaqram qurmaq lazımdır. Х xəttini istifadə olunan indeks kimi (məsələn, S&P500), Y xəttini isə - nəzərdən keçirilən qiymətli kağız kimi qəbul etmək olar.


Nöqtəli diaqrama trend xəttini əlavə etmək lazımdır. Вunu Trenin Maket-Xəttini seçməklə və yaxud mausun sağ düyməsini basmaqla Trend Xəttini Əlavə etməni seçməklə yerinə yetirmək olar. Ona əmin olmaq lazımdır ki, xətti trendin düsturu və R2 ölçüsü qrafikdə öz əksini tapmışdır.

  • Ona əmin olmaq lazımdır ki, sürüşkən orta, polinomial deyil, həqiqətən xətti trend seçilmişdir.




Trend xəttinin düsturunda "х"-in əmsalı ilə hesablanma. Trend düsturu: у = βx + а formasındadır. х-n göstəricisinə uyğun hesablanmış əmsal axtarılan beta-əmsal olacaqdır.

  • R2 ölçüsü qiymətli kağızın gəlirliliyinin dispersiyasının bütövlükdə bazarın (indeksin) gəlirlilik dispersiyasına olan nisbətidir. Onun böyük ölçüsü (məsələn, 0,869) güclü qarşılıqlı dispersiyanın olmasını göstərir. Kiçik ölçüisə (məsələn, 0,253) zəif qarşılıqlı dispersiyanın olmasını göstərir.

Betanın mahiyyəti

Beta, qiymətli kağızın riskliliyini (bütövlükdə fond bazarına olan nisbətlə) xarakterizə edir. Beta, qiymətli kağızın sahib olan investorun öz üzərinə götürdüyü riski xarakterizə edir. Вuna görə də bir qiymətli kağızın gəlirliliyi etalon kimi sayılan indeksin gəlirliliyi ilə müqayisə etmək lazımdır. İndeksin riskliliyi susma rejimində 1-ə bərabərdir. Betanın 1-dən aşağı olan ölçüsü o deməkdir ki, qiymətli kağız onun müqayisə olunduğu indekslə müqayisədə az risklilidir. Beta 1-dən çoxdursa, bu, o deməkdir ki, qiymətli kağız onun müqayisə olunduğu indekslə müqayisədə daha çox risklilidir.

  • Məsələn, DJİN şirkətinin betası = 0,5. S&P500 (etalon) ilə müqayisədə DJİN-nin qiymətli kağızı az risklidir. Əgər S&P 10% aşağı düşürsə, DJİN-nin kağızının qiyməti ancaq 5% aşağı düşmə meylinə malik olacaqdır.

  • Digər misal kimi, FRANK şirkətinin betası 1,5 (S&P ilə müqayisədə) bərabərdir. Əgər S&P 10% aşağı düşürsə, FRANK kağızının qiymətinın aşağı düşməsi 15% səviyyəsində gözlənilir (S&P-dən bir dəfə yarım çox).

Risk gəlirliliklə əlaqəlidir. Yüksək risk – yüksək gəlirlilikdir və əksinə. Betasının ölçüsü az olan kağızlar enmə zamanı S&P kimi çox itirmirlər, lakin belə kağızlar artım zamanı S&P kimi yüksək gəlir gətirməyəcəklər. Digər tərəfdən, betası 1-dən yuxarı olanlar S&P aşağı düşəndə daha çox itirirlər, lakin S&P artımı zamanı daha çox qazanırlar.

  • Məsələn, BENОM şirkətinin betası = 0,5. Fond bazarı 30% artan zaman, ВЕNОМ kağızları ancaq 15% artırlar. Lakin fond bazarı 30% aşağı düşəndə, BENОM kağızları ancaq 15% aşağı düşürlər.

Betası =1 olan kağızlar bazara tam uyğun olaraq hərəkət edəcəklər. Əgər hesablamalar zamanı beta =1alınıbsa, bu zaman kağızlar, etalon kimi seçilmiş indekslə müqayisədə o qədər də riskli olmayacaqlar və bazar 2% artırsa kağızlar da 2% artacaqlar; bazar 8% aşağı düşürsə, kağızlar da 8% aşağı düşəcəklər.

İnvestisiya portfelində adekvat diversifikasiya (şaxələnmə) üçün betasının ölçüsü həm yüksək olan, həm də aşağı olan kağızları saxlamaq lazımdır. Yuxarı və aşağı betası olan kağızların əlverişli nisbəti bazarın güclü qalxıb-enmələrini yaşamağa imkan verir. Lakin betası az olan kağızlar adətən fond bazarından artım zamanı geri qalırlar, buna görə də müxtəlif betası olan kağızların əlverişli nisbəti bazarın maksimal artımı zamanı maksimal gəlir əldə etməyə imkan yaradacaqdır.

Maliyyə təhlilinin və proqnozlaşdırılmasının digər alətləri kimi, beta da bazardakı gələcək dövrə olan vəziyyəti tam olaraq qabaqcadan görməyə imkan vermir. Faktiki olaraq, beta, qiymətli kağızın keçmişdəki volatilliyini xarakterizə edir. Bunun əsasında gələcək volatilliyi proqnozlaşdırırıq, lakin nəticə həmişə dəqiq olmur. Qiymətli kağızın betası ildən ilə kəskin surətdə dəyişə bilər. Buna görə də keçmiş dövrə betanın ölçüləri – volatilliyi qabaqcadan bildirmək üçün o qədər dəqiq alət deyildir.

  • Beta, qiymətli kağızın volatilliyini, müəyyən dövr ərzində bazarın artımda və ya azalmada olmasını nəzərə almadan təhlil edir. Keçmiş nəticələrin təhlilinə əsaslanan digər göstəricilər kimi, beta, kağızların gələcəkdəki hərəkətini proqnozlaşdıra bilmir.

  • Təkcə bir beta-əmsalla hər hansı bir iki kağızadan hansının riskli olduğunu müəyyən etmək mümükn deyildir və xüsusilə o zaman ki, yüksək volatilliyə malik olan kağızın gəlirliliyin korrelyasiyası bazarın gəlirliliyindən aşağıdırsa və ya da ki, aşağı volatilliyə malik olan kağızın gəlirliliyin korrelyasiyası bazarın gəlirliliyindən yuxarıdırsa.

Beta-əmsal – aktivə olan qiymətin dəyişilməsi ilə bazarın ümumi dəyişkənliyi arasında olan qarşılıqlı münasibətləri təsvir edən bir rəqəmdir. Yüksək beta onu göstərir ki, bazar yuxarı doğru artdıqca, aktivə olan qiymət də güclü artır və bazar aşağı doğru hərəkət etdikcə, qiymət də güclü aşağı düşür. Aşağı beta onu göstərir ki, aktivin dəyişmələri ümumi bazarın qalxıb-enmələrindən asılı olmayaraq baş verir. 
Belə ki, beta ümumi bazara görə hesablanır, ümumi bazarı əks etdirən bençmark lazımdır. Вir çox hallarda Amerika bazarından söhbət gedəndə S&P 500 indeksindən istifadə olunur, baxmayarq ki, beta bölmə üçün spesifik olan indekslərə qarşı da hesablana bilər. Betanın hesablanması üçün dəqiq metodlar bir-birindən fərqlənə bilərlər. 
Yüksək beta və aşağı beta nəyi izah edirlər? 
Bita, birgə işləyən iki amildən asılıdır: 
1. Aktivin dəyişməsinin nisbi volatilliyinin bazarın volatilliyinə nisbətindən.
2. Aktivin dəyişməsinin bazarın dəyişməsi ilə korrelyasiyasından. 
Betanın bir neçə düzgün olmayan izahı vardır ki, onlardan əsasları aşağıdakılardan ibarətdir: 
- “Beta aktivin qiymətinin nisbi volatilliyini bazarın qiyməti ilə müqayisədə ölçür”. Beta elə bir ölçüdür ki, o, qiymətlərin özlərini deyil, onların dəyişmələrini müqayisə edir, bazar artan zaman müsbət beta ilə aktiv qiymətdə aşağı düşə bilər. Вeta üçün vacib deyil ki, aktivin qiymətinin orta dəyişməsi necədir, o, müsbətdir, ya mənfi. 
- “Beta aktivin qiymətinin dəyişməsinin nisbi volatilliyini bazarın dəyişməsi ilə müqayisədə ölçür”. Betanın iki tərkib hissəsi vardır: qiymətlərin dəyişməsinin nisbi volatilliyi və dəyişmələrin korrelyasiyası. Əgər korrelyasiya +1.0 və yaxud -1.0 bərabərdirsə, beta dəyişmələrin nisbi volatilliyini ölçmür.
- “Müsbət beta o deməkdir ki, aktivin qiymətinin dəyişməsi və bazarın dəyişməsi birlikdə müsbət və yaxud mənfi olmağa çalışırlar, mənfi beta o deməkdir ki, bazarın dəyişmələri müsbət olanda aktivin qiymətinin dəyişməsi mənfi olmağa çalışırlar və əksinə”. Вetanın hesablanması bazarın və aktivin onların müvafiq orta dəyişmələrinə nisbətən dəyişmələrin kənarlaşmalarını özündə əks etdirir. Mənfi orta dəyişmə ilə aktiv müsbət betaya malik ola bilər, müsbət orta dəyişmə ilə aktiv mənfi betaya malik ola bilər. 
- “1.0-ə malik olan beta onu göstərir ki, aktivin volatilliyi bazardakı kimidir”. Bu belə ola bilər, və yaxud dəyişmələrin korrelyasiya əmsalı +0.5-ə bərabər olanda aktivin dəyişmələri iki dəfə çox volatilliyə malik ola вilərlər. Beta özlüyündə volatillik münasibətlərini təsvir etmir. 
Belə ki, beta nisbi volatilliyin və qiymət dəyişmələrinin korrelyasiyalarının məhsulu olmaqla, o, bir neçə faydalı nəticələr etməyə imkan verir: 
- Beta 1.0-ə bərabər onu göstərir ki, aktivin volatilliyi bazardakı olduğu kimidir və onların qiymət dəyişmələrinin korrelyasiyası +1.0-dir, və yaxud volatilliyin nisbəti 2.0, korrelyasiya +0.5 olanda, və ya volatilliyin nisbəti 5.0, korrelyasiya +0.5 olanda. Böyük əminliklə demək olar ki, aktivin volatilliyi bazarın volatilliyi kimi yüksəkdir, aktivin və bazarın dəyişmə korrelyasiyası müsbətdir. 
- Beta 1.0-dən yüksək olarsa, bu onu göstərir ki, aktivin volatilliyi bazarın volatilliyindən yüksəkdir və dəyişmələrin korrelyasiyası müsbətdir. Məsələn, beta 2.0 o deməkdir ki, aktivin dəyişmələri heç olmazsa iki dəfədən çox (bəlkə də bundan çox) volatilliyə malikdirlər. Betanın göstəricisi aktivin və bazarın nisbətinin aşağı hüdudunu verir. 
- Beta 1.0-dən az olduqda bu onu göstərir ki, aktivin volatilliyi bazarın volatilliyindən aşağıdır və ya sadəcə olaraq, aktivin və bazarın dəyişmə korrelyasiyası aşağıdır. 
- Beta 0.0 оnu gğstərir ki, aktiv və bazar korrelyasiya olunmamışlar, yəni bir-birindən müstəqil olaraq hərəkət etməyə can atırlar. 
- Mənfi beta onu göstərir ki, bazara nisbətən aktiv əks istiqamətdə hərəkət etməyə can atır, yəni onların dəyişmə korrelyasiyası mənfidir. Betanın mütləq ölçüsü aktivin və bazarın nisbətinin aşağı hüdudunu verir. 



§ 3.2. Beta-əmsalın hesablanması üsulları və ondan tətbiqinin

praktiki əhəmiyyəti


Betadan fondun idarəedilməsi aləti kimi çox geniş istifadə olunur. Beta, fondun nəticələrinin ümumi bazarın hərəkətlərinin nəticələrində olan payını, hansı payının isə idarəedicinin bazar qarşısında uzun müddətə olan üstünlüyü ilə yaradıldığını əks etdirir. Məsələn, idarəedici tərəfindən S&P500 ilə müqayisədə iki dəfə çox artan və S&P aşağı düşəndə iki dəfə tez aşağı düşən fond yaratmaq nisbətən asandır, lakin bu cür fond bir betaya malik olacaqdır və alfaya malik olmayacaqdır. Alfaya malik olan idarəedən S&P500 elə yaxşı və yaxud pis vaxtda da ötüb keçə bilərdi. 
Beta, həmçinin səhmlərin bazar dəyişmələrinə nisbətən göslənilən dəyişmələrinin qiymətləndirilməsi üçün də istifadə oluna bilər. Bir neçə misalı nəzərdən keçirək: 
- ABC şirkəti, texnoloji səhmlər, 1.8 betaya malikdir. İl ərzində NASDAQ indeksi 17% artmışdır. Ehtimal olunsa ki, beta dəyişmədən qalmışdır, ABC qiyməti bu dövr ərzində 30.1% (17 х 1.8) artmalıdır. 
- XYZ şirkəti, orta kapitallaşmaya malik olan neftşirkəti, 1.0 betaya malikdir. İl ərzində S&P500 8% aşağı düşüb. XYZ də bu dövr ərzində 8% aşağı düşməlidir. 
- LMN şirkəti, qızılçıxardan şirkət, beta -1.4. İl ərzində S&P500 11% artmışdır. LMN bu dövr ərzində 15.4% (-1.4 х 11%) aşağı düşməlidir. 
Betanı necə qiymətləndirmək olar

Ayrı-ayrı şirkətlər üçün beta, səhmlər bazarı indeksinə nisbətilə reqressiya təhlili (ən yaxşı yaxınlaşma xətti ilə) vasitəsilə qiymətləndirilə bilər. Ayrıca bir aktiv üçün betanı hesablamaq üçün hər hansı bir dövrə aktivin qiymətinin dəyişmələri götürülür, bu dövr ərzində bençmarkın dəyişmələrinə nisbət əsasında qrafik qurulur, ən kiçik kvadratlar metodu ilə rəqəmlər nöqtələrindən düz xətt keçirilir. Bu xəttin mailliyi axtarılan beta olcaqdır. 
Beta-əmsalın hesablanması üçün aşağıdakı düsturdan da istifadə etmək olar:
 


 

burada, ra – qiymətləndirilən səhmin qiymət dəyişməsi, rb – bençmarkın qiymət dəyişmələri, Cov – qiymətləndirilən səhmin və bençmarkın qiymət dəyişməsinin kovariasiyası, Var – bençmarkın dispersiyasıdır. 
Aktivlər portfeli üçün beta hər bir aktiv üzrə orta çəki olacaqdır. Hər bir aktivin çəkisi – bu aktivə investisiya olunmuş kapitalın payından ibarətdir.
 
Beta-əmsalın ölçüləri hesablama üsulundan asılı olaraq bir-birindən fərqlənə bilərlər. Fərqlənmələrdə olan əsas hissələr aşağıdakılardan ibarətdir:
 
- Müxtrəlif
 zaman üfiqləri : betanın hesablamalarının aparıldığı dövrün nə qədər böyük zaman ərzində olması nəticəsində əmsallar da müxtəlif alınır Məsələn, 12 aylıq və 60 aylıq sürüşkən pəncərə ilə aparılmış hesablamalardan alınan əmsallar bir-birlərindən fərqlənəcəklər. 
- Müxtəlif taymfreymlər: məsələn, aylıq qiymət dəyişmələri ilə hesablanmış nəticələr qiymətlərin həftəlik və gündəlik hesablamalrın nəticələrindən fərqlənəcəklər.
 
- Müxtəlif indekslər: вazarın bütövlükdə qiymətləndirilməsi üçün bençmark kimi hansı indeksin götürüldüyündən asılı olaraq nəticələr də müxtəlif olurlar.
 
- Dividendlərin nəzərə alınması və yaxud nəzərə alınmaması.

Portfel nəzəriyyəsində beta-əmsal (ingiliscə: Beta, β) ayrı-ayrı səhm tərəfindən bazar portfelinə gətirilən riski xarakterizə edən göstəricidir. Onun ölçüsünü hesablamaq üçün aşağıdakı düsturdan istifadə etmək lazımdır:



burada, Cov (ki, p) – i-qiymətlı kağızının  (ki) və portfelin (p) gəlirlilik kovariasiyasıdır.



Var (p) – portfelin (p) gəlirlilik variasiyasıdır.

Geniş şəkildə beta-əmsalın hesablanması üçün düsturu aşağıdakı kimi yazmaq olar:



burada,  ki – qiymətli kağızın i-dövründə gəlirliliyidir;



 - qiymətli kağızın gözlənilən (orta) gəlirliliyi;

pi – portfelin i-dövründə gəlirliliyi;

 - portfelin gözlənilən (orta) gəlirliliyi;

n – müşahidələrin sayıdır.

Beta-əmsalın şərhi


β < 0 – səhmin gəlirliliyi portfelin və yaxud bazar indeksinin gəlirliliyi ilə müxtəlif istiqamətdə hərəkəti nümayiş etdirir, şərh mütləq ölçü ilə həyata keçirilir.

β = 0 – səhmin gəlirliliyi ilə portfelin gəlirliliyi və yaxud bazarın indeksi korrelyasiya mövcud deyildir.

0 < β < 1 – səhmin və portfelin gəlirliliyi (bazarın indeksi) bir istiqamətdə hərəkəti nümayiş etdirir, lakin səhmlərin gəlirliliyinin volatilliyi portfelin gəlirliliyinin volatilliyindən aşağıdır.

β = 1 – səhmin və portfelin gəlirliliyi (bazarın indeksi) bir istiqamətdə hərəkəti nümayiş etdirir, lakin səhmlərin gəlirliliyinin volatilliyi portfelin gəlirliliyinin volatilliyindən aşağıdır.

β > 1 – səhmin və portfelin gəlirliliyi (bazarın indeksi) bir istiqamətdə hərəkəti nümayiş etdirir, bu zaman səhmlərin gəlirlilik volatilliyi portfelin gəlirlilik volatilliyindən yüksəkdir.

Hesablama nümunəsi


A şirkətinin və B şirkətinin səhmlərinin gəlirliliyinin dinamikası, həmçinin portfelin gəlirliliyinin dinamikası cədvəldə göstərildiyi kimidir:




1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

A şirkətinin gəlirliliyi, %-lə

5.93

5.85

5.21

5.37

4.99

4.87

4.70

4.75

4.33

3.86

B şirkətinin gəlirliliyi, %-lə

4.25

4.47

4.68

4.71

4.77

5.25

5.45

5.33

5.55

5.85

Portfelın gəlirliliyi,

%-lə


2.27

2.39

3.47

3.21

2.95

2.97

3.32

3.65

3.97

3.81

A şirkətinin gözlənilən gəlirliliyi - 4,986%, B şirkətininki - 5,031%, portfelinki isə 3,201% təşkil etmişdir.



А = (5,93+5,85+5,21+5,37+4,99+4,87+4,70+4,75+4,33+3,86)/10 = 4,986%

B = (4,25+4,47+4,68+4,71+4,77+5,25+5,45+5,33+5,55+5,85)/10 = 5,031%

 = (2,27+2,39+3,47+3,21+2,95+2,97+3,32+3,65+3,97+3,81)/10 = 3,201%

Alınan rəqəmləri beta-əmsalın hesablanması düsturunda istifadə etsək:



βА = ((5,93-4,986)(2,27-3,201) + (5,85-4,986)(2,39-3,201) + (5,21-4,986)(3,47-3,201) + (5,37-4,986)(3,21-3,201) + (4,99-4,986)(2,95-3,201) + (4,87-4,986)(2,97-3,201) + (4,70-4,986)(3,32-3,201) + (4,75-4,986)(3,65-3,201) + (4,33-4,986)(3,97-3,201) + (3,86-4,986)(3,81-3,201)) / ((2,27-3,201)2 + (2,39-3,201)2 + (3,47-3,201)2 + (3,21-3,201)2 + (2,95-3,201)2+ (2,97-3,201)2 + (3,32-3,201)2 + (3,65-3,201)2 + (3,97-3,201)2 + (3,81-3,201)2) = -0,975

βB = ((4,25-5,031)(2,27-3,201) + (4,47-5,031)(2,39-3,201) + (4,68-5,031)(3,47-3,201) + (4,71-5,031)(3,21-3,201) + (4,77-5,031)(2,95-3,201) + (5,25-5,031)(2,97-3,201) + (5,45-5,031)(3,32-3,201) + (5,33-5,031)(3,65-3,201) + (5,55-5,031)(3,97-3,201) + (5,85-5,031)(3,81-3,201)) / ((2,27-3,201)2 + (2,39-3,201)2 + (3,47-3,201)2 + (3,21-3,201)2 + (2,95-3,201)2+ (2,97-3,201)2 + (3,32-3,201)2 + (3,65-3,201)2 + (3,97-3,201)2 + (3,81-3,201)2) = 0,755

Beləliklə, А şirkətinin səhmlərinin gəlirliliyi bazar portfelinin gəlirliliyi ilə müxtəlif istiqamətdə hərəkəti nümayiş etdirirlər və bunu beta-əmsalın ölçüsü -0,975 sübut edir. Bu zaman onun mütləq ölçüsü (modul ilə) onu göstərir ki, bu qiymətli kağızlara investisiya qoyma riski demək olar ki, bazar riskinə bərabərdir (β = 1 olanda).

B şirkətinin səhmləri, əksinə, bazar portfelinin gəlirliliyi ilə bir istiqamətdə hərəkəti nümayiş etdirirlər və bunu beta-əmsalın müsbət ölçüsü təsdiq edir. Bu zaman bu qiymətli kağızlara investisiya qoyma riski bazar riskindən aşağıdır.

Ucuz səhmlər almaq və yaxud trendə uyğun hərəkət etmək? Bir-birinə təzadlı olan (və bəzən əks olan) strategiyalar bazarın tarixində yaxşı işləyiblər. İmpuls (momentum), bir neçə illər ərzində dayanmadan yaxşı işləyə bilər. Ancaq o, işləməyəndə, bazarda çox pis hallara gətirib çıxara bilər. Qiymətləndirməmə (value) daha dayanıqlı idi, lakin o da əhəmiyyətli dərəcədə geridə qalmalara məruz qalır. 





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə