Bəxtiyar Tuncay Idil bulqarlarının maddi mədəniyyəti Giriş


İdil Bulqar dövlətində sənətkarlıq



Yüklə 213,88 Kb.
səhifə2/3
tarix23.08.2018
ölçüsü213,88 Kb.
1   2   3

3. İdil Bulqar dövlətində sənətkarlıq

İdil Bulqar dövlətinin ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində bulqarlar arasında sənətkarlığın, xüsusən də metallurgiya sənətinin çox yüksək səviyyədə inkişaf etmiş olduğu üzə çıxmışdır. Bulqar şəhərlərindən metal əritmək üçün çox sayda kürə və sobaya, müxtəlif məmulatlar hazırlamaq üçün tökmə qəliblərə, eləcə də dəmirçixanalara rast gəlinmişdir. Dekorativ üslubda hazırlanmız saysız-hesabsız tətbiqi incəsənət nümunələri, o cümlədən məişət əşyaları, zərgərlik məmulatları aşkar edilmişdir (Valeyeva-Suleymanova Q. F., Şaqeyeva R. U., 1990, s. 7).

Arxeoloqlar İdil Bulqar dövlətində əlvan və qara metallurgiya sahəsində inanılmaz nailiyyətlərə imza atıldığını bildirirlər. Onların sözlərinə görə, İdil-Kama bölgəsindən tapılmış dəmir, polad, tunc, mis, gümüş və qızıldan düzəldilmiş əşyalar dövrün ən yüksək səviyyəsində hazırlanmışlar (Sabirov R. М., 1976, s. 6). Avropada ilk dəfə çuğun istehsalına İdil Bulqar dövlətinin ərazisində başlanmış və bulqarlar bu sahədə Avropalıları 200 il geridə qoymuşlar (Karimullin А. Q., 1992, s. 16).

F. Ş. Xuzinin yazdığına görə, bütün bulqar məskənlərində, ilk növbədə də böyük şəhərlərdə dəmir və mis əridən emalatxanaların və dəmirçixanaların izlərinə rast gəlinməkdədir (Хuzin F. Ş., 2006, s. 214). Özü də bu halda söhbət dövlətin mövcud olduğu bütün dövrləri əhatə edən zəngin tapıntılardan gedir (Na stıke kontinentov.., 1996, s. 346). Maraqlıdır ki, bulqar ustalarının əl işləri ölkə ixracatının önəmli hissəini təşkil edirdi. Təsadefi deyil ki, arxeoloqlar bulqar sənətkarlarının əl işlərinə İdil-Ural bölgəsindən çox-çox uzaqlarda da rast gəlirlər. Bunlar əsasən mis, tunc, dəmir, gümüş və qızıldan düzəldilmiş müxtəlif təyinatlı məmulatlardır (Mejdunarodnıye svyazi.., 1998, s. 169).

Arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilmiş müxtəlif təyinatlı metal əşyaları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1. At və araba nəsnələri: yüyənlər, üzəngilər, nallar, nallamada istifadə edilən mismarlar, araba və qoşqunun metal hissələri və s.

2. Əmək alətləri: çəkic və balta başlıqları, mişarlar, iskənələr, linglər, bellər, kətmənlər, kotanın metal hissəsi, biçaqlar, bizlər, metal qaşovlar, mismarlar və s.

3 Məişət əşyaları: qab-qacaq, məcməyi və sinilər, çəngəl-bıçaq, qaşıqlar və s.

4. Zərgərlik məmulatı: sırğalar, sinəbəndlər, boyunbağılar, muncuqlar, qolbağlar, üzüklər və s.

Idil Bulqar sənətkarlarının əl işi olan bədii metal nümunələri içərisində həm Altın Orda öncəsinə, həm də Altın Orda dönəminə aid olan sənət əsərlərinə rast gəlinməkdədir. Onlar alimlərin diqqətini çoxdan çəkməkdədirlər. Təsadüfi deyil ki, bu sahədə qələmə alınmış ilk elmi əsərlər 1890-cı illərdə işıq üzü görmüş və elm adamları XX əsrdə də bu mövzunun üzərinə təkrar-təkrar qayıtmışlar. 1980-1990-cı illərdə isə bir neçə sanballı araşdırma əsri yazılmışdır ki, onların müəllifləri içərisində F. Valeyev, Q. Valeyeva-Süleymanova və Q. Fyodorov-Davıdov kimi alimlərin adlarının xüsusi çəkmək lazımdır (Valeyev F. X., Valeyeva-Suleymanova Q. F., 2002; Valeyeva D. K., 1983; 2003; Fyodorov-Davıdov Q. A., 1976).

2000-ci illərin başlarında bulqar sənətkarlarının hazırladıqları bədii metal nümunələrinin tədqiqi daha da genişlənmiş və buna da səbəb arxeoloji qazıntılar nəticəsində yeni-yeni sənət nümunələrinin aşkarlanması olmuşdur. Əldə olan materialları sistemləşdirən B. Marşak erkən bulqar dövrünə aid sənət əsərlərini müəyyən etmiş (Маrşак B. İ, 2006, s. 76-77), N. Fyodorova isə XI-XIV əsrlərə aid nümunələrin siyahısını hazırlamış, onları dövrlərə görə qruplaşdırmışdır (Fyodorova N. V., 2005, s. 20-21).

Bu sırada Altın Orda dövrü əsərlərini incələyən M. Kramovkiy (Kramarovkiy M. Q., 2001), diqqətini VI-XIII əsrlərə aid zərgərlik nümunələri üzərində cəmləşdirən A. Belavin (Belavin A. M., 2000), S. Perevozçikova (Perevozchikova S. A., 2009), K. Rudenko (Rudenko K., 2010; 2011; 2013) və G. Sazak (Gözde Sazak, 2014) və s. kimi elm adamlarının əməyini də xüsusi qiymətləndirmək lazımdır.

Hər yeni arxeoloji qazıntıdan sonra aşkar edilən yeni-yeni maddi-mədəniyyət nümunələri, o cümlədən bədii metal sənəti əsərləri məsələyə daim yenidən baxmağı vacib edir. Xüsusən də XI-XIV əsrlərə aid sənət nümunələrini yenidən gözdən keçirməyə, Altın Ordaya qədərki əsərlərlə Altın Orda dönəmi əsərlər arsındakı sələf-xələf əlaqələrini, ənənələrin varisliyi məsələsini dərindən incələməyə ehtiyac var. İlk baxışdan onlar arasında müəyyən fərqlər olduğu gözə çarpır. Bununla belə, gümüş və qızıldan düzəldilmiş asma bəzəklərin, xüsusən də sırğaların, eləcə də müxtəlif üzük, qolbaq, sinəbənd, boyunbağı və muncuqların əskilərindən az şeylə fərqləndiyi də nəzərdən qaçmır. Bu özünü daha çox naxışlarda göstərir. Yəni bu halda qırılmayan ənənə varisliyinin şahidi oluruq.

K. Rudenko yazır ki, XIV əsrin əvvəllərindən etibarən bulqar sənətkarlığı üçün xarakterik olan qızıl bəzək əşyaları bütünlüklə sıradan çıxır, onların yerini Altın Ordanın bütün bölgələrində hakim olan estetik zövqə uyğun şəkildə hazırlanmış gümüş və qızıl bəzək əşyaları tutmağa başlayır. Faktiki olaraq əski ənənələri yeni ənənələr əvəz edir (Rudenko K., 2013, s. 35).

Bulqar sənətkarlarının əl işi olan bədii metal nümunələri, əlbəttə ki, təkcə bəzək əşyaları ilə sınırlı deyildi. Mətbəx əşyaları içərisində də yüksək zövqlə, əsasən gümüşdən hazırlanmış əşyalara da rast gəlinir. Bunlardan ən maraqlıları gümüş qablar, daha doğrusu boşqablardır. Əvvəllər onların irandillillər tərəfindən hazırlandığı və İran incəsənətinə aid olduğu güman edilirdi, lakin sonralar bu incəsənət əsərlərinin irandillilərə heç bir aidiyyatı olmadığı, Türk sənət nümunələri olduğu isbatlandı (Emel Esin, 1973; Gözde Sazak, 2014, s. 182). Bu tip qablara Şərqi Türküstandan Azərbaycana qədər bütün türk ərazilərində rastlanmaqdadır.

Hazırda St. Peterburqun Ermitaj muzeyində, 68 və 69-cu sərgi salonlarında bulqarlara aid olduğu təsbit edilən üç belə qab nümayiş etdirilməkdədir. Ümumilikdə isə bu muzeydə İdil bulqarlarına aid çox sayda bədii metal nümunəsi qorunmaqdadır. G. Sazak bildirir ki, Ermitaj Dövlət Müzeyində "İdil bulqarları" adı altında sərgilənən metaldan hazırlanmış əsərlər rus elm adamları tərəfindən kataloqa daxil edilmiş və fərqli məqalələrdə "Ob xəzinələri", "Ural bədii metal sənəti", "Kama gümüşləri" başlıqları altında incələnmişdir. Ermitajda "Ob xəzinəsi" adı altında sərgilənən metal əsərlərin bir bölümü Salexarddaki Yamal-Nenents Müzeyindən gətirilmişdir. XIX əsrə qədər Kama ve Ob bölgəsindən əldə edilmiş metal əsərlərin ən önəmliləri Ermitajda ikən, son illərdə Batı Sibir və Uralda çox qiymətli yeni əsərlər aşkar edilmişdir (Gözde Sazak, 2014, s. 184).

Sözügedən muzeydə qorunan üç bədii qabdan birinin üzərində qabartma yolu ilə bir maralıın bir vəhşi heyvan tərəfindən ovlanması səhnəsi əks olunmuşdur. 1975-ci ildə Surqut bölgəsindən tapılmış bu qızıl üzlüklü gümüş qab "İnv. № ZO-743" şifrəsi altında qorunmaqdadır. XIII əsrə aid olduğu bildirilir.

X əsrə aid qızılla üzlənmiş ikinci gümüş qabın üzərində isə bir nəfər adam, bir maral və bir də yırtıcı quş (qartal) təsviri yer almaqdadır. Bu sənət əsəri Tomsk bölgəsindən tapılıb. Sibirdən tapılan və eyni texnologiya ilə hazırlanan üçüncü qab da X əsrə aid edilir və burada da maral təsvirinin şahidi oluruq. Təsvirdə qurd başlı əjdahanın marala hücuma keçdiyi müşahidə edilir. Maralın alt tərəfində ayrıca bir qurd təsviri də diqqət çəkir (Gözde Sazak, 2014, s. 184, 189, 192).

Orta əsrlərdə "kömeşçe" (gümüşçü) adlandırılan gümüş ustalarının müxtəlif daş qaşdan istifadə edərək hazırladıqları dekorativ sənət nümunələrinin onlara dünya şöhrəti gətirdiyi bilinməkdədir (Valeyeva-Suleymanova Q. F., Şaqeyeva R. U., 1990, s. 77).

Dövrümüzədək bulqar zərgərlərinin ustalıq səviyyəsindən xəbər verən çox maraqlı bir məlumat yetişib. Həmin məlumata görə, rus hökmdarı II Yekaterina Urala səfəri zamanı yerli bəylər ona gözəllikdə misli-bərabəri olmayan bir üzük bağışlamışdılar. Həmin üzükdən sadəcə bir ədəd olduğu üçün Yekaterina Perm ustalarına onun bir neçə surətini hazırlamağı əmr verir, fəqət ustalar bu işin öhdəsindən gələ bilmirlər (Çervonnaya S. М., 1983).

Hazırda bulqar ustalarının əl işi olan çox sayda əsər məlumdur ki, onlar "Kazan tatarlarının dekorativ-tətbiqi sənəti" (Valeyeva-Suleymanova Q. F., Şaqeyeva R. U., 1990), "Tatarıstanın xalq dekorativ sənəti" (Valeyev F. X., 1984) və s. adlı albom və kataloqlara daxil edilmişlər.

İdil Bulqar ustaları metaldan müxtəlif ölçülü məftillərin, eləcə də gümüş və qızıl sapların hazırlanması texnologiyasına sahib idilər və onlardan müxtəlif əl işlərində geniş istifadə edilməkdə idi (Qafarov İ. A., 2012, s. 58).

Bulqar ustalarının 1378-ci ildə toplar tökdükləri, onları qala divarlarına yerləşdirdikləri barədə də maraqlı məlumatlar var (Buşkov А., 2001, s. 272).

Х-ХIII əsrlərdə İdil-Ural bölgəsində dulusçuluq və keramika sənətinin də yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdığını söyləyə bilərik. Yerli ustalar buna sobada bişirmə texnologiyalarını təkmilləşdirməklə nail olmuşdular. Onlar müxtəlif istilik dərəcələrindən istifadə etməklə keramik məmulatların üst qatında tünd qəhvəyidən zil qaraya, qırmızımtıldan boza qədər çeşidli rəng qammalarının əldə edilməsinə nail olurdular. Şirləmədən, müxtəlif naxışların vurulmasından geniş istifadə edilirdi (Valeyeva-Suleymanova Q. F., Şaqeyeva R. U., 1990, s. 13).

Idil-Kama bölgəsinin zəngin təbiəti tarixən burada keramika sənətinin təşəkkülünə də imkan vermişdir. Çoxsaylı məişət tələbatları və ölkənin müxtəlif guşələrində gilin bolluğu dulusçuluq sənətinin geniş inkişafına səbəb olmuşdur. Sadə qabların, kərpic və su borusunun hazırlandığı ilkin mərhələ sonrakı dövrlərdə texniki və estetik rəngarəngliklə əvəzlənmişdir. Bu da bulqar ustalara daha funksional əşyaların - küpə, küp, dolça, fincan, çıraq, kasa və s. bu kimi əşyaların hazırlanmasına imkan vermişdir.

Əgər ilkin dövrlərdə əşyaların zahiri bəzəyi sadəliyi ilə seçilirdisə, X-XI əsrlərdən başlayaraq, onun bədii tərtibatında şirədən daha çox istifadə edilməyə başlanılıb. Ustalar həm çiy gili anqobla (ağ yağlı gilin tərkibinə zəy, un, şorotu qatılan maddə) bəzəyib üstünü şirlə örtür, həm də gilin şirələnmiş üzərini anqobla örtdükdən sonra boyalarla bəzəyib xüsusi sobada bişirirdilər.

Bilər, Bulqar, Suvar Oşel və s. şəhərlərdən tapılan və hazırda muzeylərdə nümayiş olunan keramika nümunələri bunu əyani şəkildə görməyə imkan verir. Sonrakı əsrlərdə də əhalinin saxsı qablara olan tələbatının artması keramikanın bədii-texniki imkanlarının zənginləşməsinə təsir edib (Qafarov İ. A., 2012, s. 56-57).

Əgər şirsiz qabların bəzədilməsində cızma üsulu ilə həkk edilmiş həndəsi və nəbati naxışlar, heyvan, quş, insan təsvirləri əsas yer tuturdusa, daha davamlı olan şirli saxsı məmulatların bəzədilməsində anqoblardan da geniş istifadə edilirdi.

Saxsı məmulatların bəzədilməsində əsasən şirüstü və şiraltı boya texnikalarına müraciət olunub. Şiraltı boya (daha çox yaşıl, göy, qara, bənövşəyi) ilk olaraq gıl qabın üzərinə çəkilir, sonra isə şirə batırılaraq odda qızdırılırdı.

XIII-XIV əsrlərdə el sənətinin bütün növləri kimi, keramika da özünün yeni və maraqlı inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdu. Həmin dövrdə İdil Bulqarın bütün iri şəhərlərində istehsal olunan keramika məmulatları qonşu olkələrə də ixrac edilirdi. Bulqar ustalarının əl işləri qonşu ölkələrdə yüksək qiymətləndirilirdi. Onlara bu səviyyədə yüksək tələbatın səbəbi saxsı və kaşı məmulatlarının yüksək texniki-bədii məziyyətləri idi. O dövrün kaşılarında rast gəlinən gül-çiçək, quş və heyvan təsvirləri diqqət çəkməkdədir (Qafarov İ. A., 2012, s. 57).

İdil-Bulqar ərazisindəki 43 şəhərində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı məlum olmuşdur ki, bu şəhərlərin hamısında dulusçuluq mərkəzləri m[vcud olmu. və yüksək keyfiyyətli keramika məmulatı istehsal edilmişdir. Təkcə Kama çayının qollarından olan Obva sahillərində yerləşən şəhər xarabalağından arxeoloqlar dulusda hazırlanmış 10 mindən artıq qab fraqmentinə rast gəlmişlər. Bundan başqa, 3 mindən artıq əl yapımı keramika fraqmenti də aşkar edilmişdir. Şəhərdə üç dulusçuluq mərkəzinin olduğu məlum olmuşdur (Mejdunarodnıye svyazi.., 1998, c. 164).

Perm və Ural bölgələrində yerləşən iki məzarlıqdan da çox sayda keramik qab tapılmışdır.

XIII-XIV əsrlərdə Bulqar Ulusunun mərkəsi olmuş Moxşi şəhərinin ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı çox sayda dulusçuluq mərkəzi və keramika istehsalında istifadə edilən kürə və soba aşkar edilmişdir. Hazırda həmin şəhərin yerində Rusiyanın Penza vilayətinə daxil olan Norovçata kəndi yerləşir. Qazıntılar da həmin kəndin ətraflarında aparılıb (Аliхоvа А. Ye., 1959; 1960; 1961; 1962; 1963).

Arxeoloji işlərin aparıldığı ərazidən tapılan keramika nümunələrinin, demək olar ki, hamısı dulus çarxında tərkibinə qum qatılmış gildən çox səliqə ilə hazırlanmış və səthləri hamarlanmışdır. Keramika nümunələrinin xarici səthləri əsasən qəhvəyi, qırmızı, kərpic rəngi və sarı rənglərdədir (İkonnikov D. S., 2007, s 78).

XIII-XIV əsrlərdə bu şəhərdə inkişaf etmiş dulusçuluq və keramika sənətkarlığının mövcudluqunu arxeoloqların aşkar etdikləri dulus kürələri sübut etməkdədir.

Bunlardan 1 №-li kürə 1956-cı illərdə kənddə aparılmış tikinti işləri zamanı dağıdılmışdı. Yalnız 1959-cu ildə aşkar edilən bu qədim kürə materikdən 2 m dərinlikdə qazılmışdı, diametri 2 m olan girdə formaya malik idi. Kürənin alt və üst olmaqla, iki kamerası vardı. Üst kamera altdakı kameradakı sütunla saxlanılırdı. Həm sütun, həm də aşağı kameranın divarları çiy kərpicdən hörülmüşdü. Kərpiclər 22 x 22 cm ölçülərinə və 5-7 sm qalınlığa sahib idilər.

Kürə dağılmış olduğundan aşağı kameraya hansı yolla daxil olunduğu anlaşılmır. A. Alixova güman edir ki, ora enmək üçün yan tərəfdə yardımçı pilləkan olmuşdur (Аliхоvа А. Ye., 1959, s. 5-6).

2 №-li kürə də 1959-cu ildə üzə çıxarılmışdır və 1 №-li kürənin yaxınlığında yerləşirdi. Aşağı kameranın hündürlüyü 1 m-ə çatırdı və trapesiya formasında inşa edilmişdi. Soba üçün quraşdırılmış xüsusi dəlik 55 х 30 sм ölçüsündə idi. O, dibə doğru genişlənən formaya və 65 sm hündürlüyə sahib idi. Soba bişmiş kərpicdən, kürə divarları isə çiy kərpicdən quraşdırılmışdı (Аliхоvа А. Ye., 1959, s. 4).

1991-ci ildə Yu. Zeleneyev və Q. Rumyantseva birlikdə qələmə aldıqları ortaq əsərlərində həmin şəhərdən tapılmış daha bir kürə barədə məlumat verməkdədirlər (Zeleneyev Yu. А., Rumyantsev Q. Q., 1994).

Bulqar, Bilər və Suvar kimi şəhərlərin memarlığını həmin dövrün Ön və Orta Asiya memarlığı ilə müqayisə edən mütəxəssilərin üzə çıxardıqları ortaq xüsusiyyətlərdən biri də həmin dövrdə bütün bu bölgələrin şəhərlərində gipsdən hazırlanmış kəsmə və qabartma dekorativ elementlərdən istifadə edilməsidir. Bu metoddan İdil Bulqar dövləti ərazisindəki binaların bəzədilməsində çox geniş istifadə edilmişdir (Qafarov İ. A., 2012, s. 57).

Eyni zamanda evlərin divarlarında freskalara da rast gəlinməkdədir ki, bu da həmin dövrdə monumental divar rəssamlığının geniş yayıldığını sübut edir (Rıçkov P. İ., 1767, s. 20).

S. Çervonnayanın yazdığına görə, XIII-XVI əsrlərdə monumental divar rəssamlığı özünün ən yüksək nöqtəsinə çatmışdı. Bulqar şəhərlərində daşyonma sənəti, xüsusən də qəbir daşlarının hazırlanması, bədii metal, güzgüçülük sənətləri də inkişaf etmişdi (Çervonnaya S. М., 1983, s. 5-6).

Bulqarların ixracatında xəz və dərilər, eləcə də xəz-dəri məmulatları önəmli yerə sahib idi (Qafarov İ. A., 2012, s. 58). Təsadifi deyil ki, bu barədə N. Karamzinin əsərlərində də geniş məlumatlara rast gəlməkdəyik. Onun yazdığına görə, Orta Asiya və Türkiyəyə ixrac edilən xəz-dəri məmulatı bu ölkələrdə "bulaqr malları" adı ilə məşhur idi (Karamzin N. М., 1991, s. 469).

X-XI əsrlərdə Bulqar dövlətindən yüksək keyfiyyətlə aşılanmış dəri məmulatları ixrac edilməkdəydi və həmin məmulatlar xarici ölkələrdə "bulqari" dərilər adlandırılırdı. Bu kəlməyə XVI əsrin özbək şairi Hakim Şəhrisəbzinin şerlərindən birində də rast gəlinməkdədir. Şair yırtıcı quşla ov zamanı ələ taxılan dəri əlcəkldən "buxari əlcək" deyə bəhs etməkdədir.

XVII əsrin ensiklopediyaçı alimlərindən hesab edilən Mahmud ibn Vali özündən əvvəlki tarixi mənbələrə istinadən yuftanı bulqar malı kimi dəyərləndirməkdə, onun Bulqar şəhərində istehsal edildiyini söyləməkdədir. O yazır ki, Bulqar şəhəri o qədər böyükdür ki, orada 700 yufta emalatxanası fəaliyyət göstərir.

XIV əsrdə İtaliyada qələmə alınmış "Böyük Ensiklopedik Sözlük"də "bulqaro" adlı dəri növündən bəhs edilir və onun Bulqar şahlığında istehsal edildiyi vurğulanılır (Davletşin Q. М., Xuzin F. Ş., 2011, s. 64).

Dolanışığını kürklərin tikilməsi və satışı ilə təmin etmiş məşhur şair və tarixçi Əs-Sələbi (961-1038) yazır ki, Bulqar şəhəri özünün samur və tülkü dəriləri ilə çox məşhurdur (Mejdunarodnıye svyazi.., 1998, s. 155-156).

Əldə olan maraqlı məlumatlardan biri də Xivə xanı Kadışın göndərdiyi elçinin Kazanda dələ dərisindən hazırlanmış 40 kürk, 200 yufta, eləcə də mum və bal alması barədə çox dəyərli məlumatdır (Mejdunarodnıye svyazi.., 1998, s. s. 159).

Tarixi qaynaqlarda bulqarların dərindən hazırladıqları uzunboğaz çəkmələr barədə də məlumatlara rast gəlmək mümkündür (Solovyov S., 1988, s. 180).

4. İdil bulqarlarında əkinçilk və maldarlıq mədəniyyəti

Idil-Bulqar dövlətinin yerləşdiyi ərazinin iqlim baxımından Ön və Osta Asiyaya nisbətən qeyri münasib olmasına baxmayaraq, bu ölkədə yüksək əkinçilik mədəniyyətinin olduğunu söyləyə bilərik. Təsadüfi deyil ki, sözügedən ölkə "çörəyi bol olan ölkə kimi tanınmış və dəfələrlə aclıq keçirən qonşu Suzdal və Novqorod kimi rus bəyliklərinə buğda və un yardımı etmişdir (Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya, 1927, s. 774-775).

Eyni mövzuya "rus tarixşünaslığının atası" hesab edilən N. Karamzin də toxunmaqda, rusların aclıq keçirdikləri zamanlarda dəfələrlə Kazan bulqarlarına müraciət etdiyini, Kazandan onlara gəmilərlə un və buğda göndərildiyini yazmaqdadır (Karamzin N. М., 1991, s. 17).

Əldə olan məlumatlara görə, bulqarlar artıq X əsrdə əkinçilikdə buxar sistemindən istifadə edirdilər (Faxrutdinov R. Q., 1984, s. 35). Rusların yaşadıqları ərazi ilə bulqarların ölkəsi eyni iqlim qurşağında yerləşsə də, bulqalarda kənd təsərrüfatı mədəniyyəti, eləcə də əkin-biçində istifadə edilən alətlər ruslara nicəbətən çox yüksək səviyyədə idi.

Ruslardan fərqli olaraq bulqarların daha çox məhsul əldə etməsinin bir səbəbi də bulqar əkinçilərinin rus kəndlilərindən fərqli olaraq, azad olmaları və torpaq sahibkarı olmaları idi. Hələ İbn Fədlan yazırdı ki, orada hər kəs özü üçün səpir və məhsulu da özü üçün yığır. Hökmdarın onların məhsullarını əllərindən almaq hüququ yoxdur (Puteşestviye İbn Fadlana.., 1992, s. 37).

İdil Bulqar dövlətinin şəhərlərində də hər evin öz həyətyanı sahəsi vardı və yerli sakinlər orada bostançılıq va bağçılıqla məşğul olardılar. Onlar daha çox xiyar, xaşxaş, çətənə, alma, gilas, qarağat və s. yetişdirirdilər (Qafarov İ. A., 2012, s. 59). Burada gördüyü fındıq bağından heyrətə gələn İbn Fəglanın yazdığına görə, onun uzunluğu 40 fərsənf idi, eni də təqribən o qədər olardı (Puteşestviye İbn Fadlana.., 1992, s. 36).

Bulqarlar əkinçiliklə yanaşı yüksək heyvandarlıq mədəniyyətinə də sahib idilər. Onlar at, dəvə, iribuynuzlu heyvan, keçi, qoyun, eləcə də toyuq, qaz və ördək kimi ev quşlarını bəsləyib çoxaltmaqla məşğul idilər (Qafarov İ. A., 2012, s. 59).

5. İdil bulqarlarında yazı mədəniyyəti

İdil bulqarlarının üç müxtəlif yazı sistemindən istifadə etdikləri məlumdur. Bunlardan birincisi türk runik əlfbasına əsaslanan yazı sistemidir ki, onun izlərinə Mayatsk və Sarkel şəhərlərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı rast gəlinmişdir. Hazırda Novoçerkassk Muzeyində nümüyiş etdirilən bir çox arxeoloji materialların üzərində bu yazının izlərini görməkdəyik.

İkinci yazı sistemi 922-ci ildə İslamiyyətə keçişlə əlaqədar qəbul edilən ərəb qrafikalı yazıdır ki, onun ilk nümunələrinə IX-X əsrlərə aid bulqar sikkələri üzərində rast gəlməkdəyik. Lakin ərəb qrsfikası bulqarlara İslamdan öncə də tanış idi. Bunu VIII-IX əsrlərə aid bəzi sikkələrin üzərində rast gəlinən yazılar sübut etməkdədir.

Bulqar torpaqları Çingizoğullarının hakimiyyəti altına keçdikdən sonra bir müddət uyğur yazısından da istifadə edilmişdir. Və bu Mühəmməd Özbəyin (1312-1340) İslamı qəbul etməsinə qədər beləcə davam etmiş, onun dövründən sonra uyğur əlifbası da yerini ərəb qrafikasına buraxmışdır (Muxamedşin А., 2012).

Əlimizdə Bulqar xanı Almuşun hələ İslamı qəbul etməmişdən öncə yazışmalar apardığı barədə məlumatlar var. Eyni zamanda onun Bağdada məktub yazaraq xəlifədən İslamı təbliğ etmək üçün bir heyət göndərdməsini xahiş etdiyini bilməkdəyik. Bu məktubların hansı əlifba ilə qələmə alındığı məlum olmasa da, bulqarların artıq o dövrdə zəngin yazı mədəniyyətinə sahib olduğunu, rəsmi yazışmalar apardığını tam əminliklə söyləyə bilərik.

İdil bulqarlarının istifadə etdikləri yazı sistemlərindən ən yazşı tədqiq edilmiş olanı ərəb qrafikalı yazı sistemidir. Ərəb əlifbası ilə və bulqar türkcəsində qələmə alınmış mətnlər barədə hələlik yalnız qəbirüstü abidələrin üzərindəki kitabələr əsasında fikir söyləmək mümkündür. Onlardan ən qədimi 1271-ci ilə aiddir və əski Bulqar şəhərinin qəbristanlığından tapılmışdır. Həmin məzarlıqdan XIII-XIV əsrlərə aid çox sayda belə abidə tapılmış və hazırda müxtəlif muzeylərdə nümüyiş etdirilir. Bunlardan sonuncusu 1356-cı ilə aiddir (Xakimzyanov F. S., 1987, s. 5-15).

Ərəb qrafikalı, bulqardilli məzar abidələrinin ümumi sayı 250-dən artıqdır (Yusupov Q. V., 1960, s. 15). Bulqar dilinin öyrənilməsi baxımından əvəzedilməz qaynaq olan bu epiqrafik nümunələr daha çox Tatarisıtan, Çuvaşıstan, Başqırdıstan, Udmurtiya və s. bölgələrdən əldə edilmişdir (Tekin, 1988, s. 10). Onların dili həm fonetik, həm də morfoloji özəlliklərinə görə çağdaş tatar dilinə yaxınlığı ilə seçilsə də, bəzi abidələrin dilində Altın Orda dövrünün qıpçaq dili özəllikləri də müşahidə edilməkdədir (Tekin, 1988, s. 7).

Yazıların çoxunda ərəb dilində söz və hətta cümlələrə də rast gəlinməkdədir.

Əski Bulqardan tapılan və D. Müxəmetşin və F. Hakimzyanov tərəfindən "Bulqar şəhərinin epiqrafik abidələri" adlı kitabda (Muxametşin D. Q., 1987) təqdim edilmiş olan yazılardan bir neçəsini gözdən keçirək. Bunlardan 1309-cu ilə aid olan bir məzar daşının üzərində ərəb hərfləri ilə belə yazılıb:
1) һuvә-л-хәyyi-л-lәdzi lə yәмutu,

2) vә кüllü хәyyin sәyәmutu.

3) Оurаz оulı urum Аli

4) bәlükü. Rәхmәtü-l-lаһi qelıyһi

5) rәhmәtәn vаğəvasiqətәn. Dönyаrаn

6) sәfәr tоnrı: tаrixа

7) cеti cür tоxır col,

8) rәcәp аyxı onım kün

9) əti. Əl-məütü babun

10) vә küllü-n-nəsi

11) saxülüxü.
Tərcüməsi:
1) О diridir və ölmür,

2) amma bütün yaşayanlar öləcək.

3) Ouraz oğlu urum Əlinin,

4) məzarüstü bəlgəsi. Allahın ona rəhməti olsun

5) Geniş rəhməti. Dünyadan

6) getdi: tarixi

7) yeddi yüz doqquz il,

8) rəcəb ayının onuncu günü

9) idi. Ölüm - qapıdır

10) və bütün insanlar

11) ora daxil olacaqlar.
1320 ilə aid başaqa bir mətnsə belədir:
1. Əl-hökmu li-l-ləhi-l-qəliyi-l-kəbiri.

2. Əlbər oulı Xəluc ze-

3. rati kü. Vəfat boltı:

4. tarix ceti cür

5. cermişi col, mühərrəm ayxı.
Mətnin tərcüməsi:
1. Hər şeydən uca, böyük Allahın hökmü

2. Əlbər oğlu Xəlucun, məzar

3. yeridir bu. Vəfat etdi:

4. tarixi: yeddi yüz

5. iyirminci il, mühərrəm ayı.
1356-cı ilə aid daha bir qəbir daşında bunları oxuyuruq:
1. Əl-hökmu li-l-ləhi

2. l-qəliyi-l-kəbiri.

3. İsmaqil oulı

4. Xəsən oulu Mu-

5. sa oulu Möxəmməd

6. bəlkü. Tarix ce-

7. ti cür əllü səker

8. col əti.


Mətnin tərcüməsi:
1. Allahın hökmü

2. uca və böyükdür.

3. İsmayıl oğlu

4. Həsən oğlu Mu-

5. sa oğlu Mühəmmədin

6. məzarüstü bəlgəsidir. Tarix: yeddi

7. yüz əlli səkkiz

8. il idi.


6. İdil bulqarlarında kurqan mədəniyyəti

Bulqarların Orta İdilə hansı tarixdə köç etdikləri məsələsi bugünün özündə də həll edilməmiş qalmaqda və qızğın diskussiyalar mövzusu olmaqdadır. Arxeoloqlar Novinkovsk kurqanlarına əsaslanaraq bu hadisənin Qubrat Xanın Büyük Bulqar dövlətinin dağılması ilə əlaqələndirirlər (Vasileva İ. N., 1997, s. 226-227).

Eyni kurqanlara istinad edən Q. İ. Matveyeva bulqar boylarının bir qisminin Asparux dönəmində Dunay istiqamətində köç etdiyi dövrdə digər bir qisminin də Orta İdilə köçdüyünü söyləməkdə və Novinkovsk kurqanlarını onlara aid etməkdədir (Matveeva G. İ., 1997, s. 42).

Novinkovsk II kurqanından tapılan skeletin kəllə quruluşunu tədqiq edən N. M. Rud da sözügedən kurqanları İdil-Don bölgəsinin bulqar əhalisinə aid olduğunu təsdiq etmişdir (Rud N. M., 1987, s. 141). Eyni fikri İ. Qazimzyanova və A. Xoxlov da təsdiqləməkdədirlər (Dinçer Koç, 2010, s. 41).

Novinkovsk kurqanlarının tarixləndirilməsi məsələsindən söz açan R. Baqutdinov yazır ki, Avrasiyanın orta əsrlərə aid arxeoloji tapıntılarından məlum olan kəmər-qayışları araşdıran A. Bogaçyev sözügedən kurqandan tapılmış eyni tipli əşyaları digərləri ilə müqayisə edərək, elm aləmində "Pereştepinsk-Şilovsk səviyyəsi" adı ilə tanınan mədəniyyəti ayırmış və onu VII əsrin II yarısına aid etmişdir.

Alimin sözlərinə görə, numizmatik məlumatlar da eyni tarixi təsdiqləməkdədir. Belə ki, Şilovsk kurqanlarında iki ədəd qızıl Bizans sikkəsi aşkar edilmişdir ki, onlardan birinin üzərində Bizans imparatoru Herakleios (610-641) və oğlu Herakleios–Konstansın (641-668) təsvirləri əks olunmuşdu. İkincisi də Bizans sikkəsiydi. Fəqət kimə aid olduğu müəyyən edilə bilinməmişdir (Baqautdinov R., Xuzin F., 2006, s. 41, 108-109; Dinçer Koç, 2010, s. 41).

Beləliklə, bulqarların İslamdan öncə öz ölülərini digər Türk xalqları kimi kurqanlarda dəfn edildiyi məlum olur. Eyni dövrə aid xəzər kurqanları da məlumdur. Lakin xəzər kurqanlarını digər Türk soy və boylarının, o cümlədən bulqarların kurqanlarından fərqləndirən bəzi incə detallar var ki, onları üzərində qısaca durmağa ehtiyac hiss edirik.

Sırf xəzərlərə aid kurqanların müəyyənləşdirilməsində, digər kurqanlardan fərqləndirilməsində M. Artamonovun rolu çox böyükdür və onun haqqında məlumat verdiyi Saltov kurqanı qazılmış ilk xəzər kurqanlarından biri hesab edilir. Ümumilikdə isə Saltov mədəniyyəti, o cümlədən eyni dövrə aid yaşayış məskəni xəzərələrə (VIII-X əsrlər) aid edilir.

Aşağı Don hövzəsinin xəndəkli kurqanlarının tədqiqində və onların xəzərlərə aid olduğunun təsbit edilməsində A. Semyonovun xidmətlərini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu kurqanlar VII-IX əsrlərə aid edilir.

Xəzər kurqanlarını digər kurqanlardan fərqləndirən əsas cəhətlər bunlardır:

- Sözügedən kurqanların qəbir kameralarının ətrafında kvadrat formasında xəndək qazılıb;

- Bu kurqanlarda ölülər tək dəfn edilib;

- Onların paralellərinə Orta Asiyada aşkar edilmiş türk kurqanlarında da rast gəlinib (Pletnyova S. D., 1999).

Beləliklə, orta əsrlərə aid xəndəkli kurqanlar xəzərlərə aid edilir.

Arxeoloqlar VII əsrin II yarısı ilə VIII əsrin III çəyərəyi arasındaki zaman diliminə aid Novinkovsk tipli kurqanların Orta İdildə bulqarlardan qalma abidələr olduğunu söyləyirlər. Onlara istinad edən D. Koç yazır ki, son 30 il boyunca Samara ve Ulyanovsk bölgələrində incələnən təqribən 300 bulqar kurqanı üç qrupa ayrılmışdır:

1) Daş-torpaq örtükili kurqanlar

2) Torpaq örtükili kurqanlar

3) Örtüksüz məzarlar.

Bunlardan ən yayğın olanı daş-turpaq qarışığı örtüklü məzarlardır (Dinçer Koç, 2010, s. 41-42).

R. Q. Faxrutdinovun yazdığına görə, üzəri çınqılllarla örtülü olan torpaq örtüklü kurqanların, demək olar ki, hamısı Samara vilayətində aşkar edilib və onların qəbir kameraları oval şəkllindədir. Ölçüləri 3-15 m arasında dəyişir (Faxrutdinov R. Q., 1975, s. 43). Maraqlıdır ki, bu kurqanların həm örtüklərində, həm də ayrıca qazılmış qəbir kameralarının içində, başqa sözlə, materikdə qazılmış xüsusi çuxurlarda at skeletlərinə rast gəlinməkdədir (Bogaçyov A. V., 2000, s. 158).

Eyni ənənə orta əsrlərə qədər oğuzlar arasında davam etmişdir. Həmin ənənəni öz gözləri ilə müşahidə etmiş İbn Fədlan bununla bağlı belə yazmışdır: "Aralarında biri ölürsə, onun üçün evəbənzər böyük çuxur qazır, sonra paltarını geyindirib, kuşağını bağlayır, yayını taxıb önünə taxta qabda çaxır qoyurlar. Əlinə də kasada çaxır verib onu bu otağa oxşayan çuxura qoyub şəxsi əşyalarını da gətirib bura yığırlar. Çuxurun üstünü tavanla örtüb üzərində çamurdan qübbə yapırlar. Bundan sonra ölənin heyvanlarının sayına görə, birdən yüzə, iki yüzəcən qurban kəsirlər. Ətlərini yeyib, başlarını, ayaqlarını, dərilərini və quyruqlarını ayırır, bunları kəsilmiş ağaclar üzərində qəbrin başına asıb, bunlar ölənin cənnətə gedərkən minəcəyi heyvanlardır - deyirlər" (İbn Fazlan, 1975, s. 36).

Bulqar kurqanları xəzər kurqanları ilə bəzi oxşar cəhətlərə malik olsa da, xəzər kurqanlarından fərqli olaraq bulqar kurqanlarının örtüklərinin altında 1-dən 12-yə qədər məzara rast gəlinir. Qəbir kameralarının formaları əsasən düzbucaqlı formadadır (Dinçer Koç, 2010, s. 43).

Sümüklərin çoxu anatomik düzənə sahibdir. Lakin məzarlardan 10-da sümklər qırıqdır və bir yerə toplanmışdır, 10 məzarda isə sümüklər ətrafa səpələnmiş vəziyyətdədir. Novinkovsk II məzarlığındakı kurqanlardan dördü salamat qalmış, qalanları isə qarətçilər tərəfindən dağıdılmışdır (Baqautdinov R., Xuzin F., 2006, 23).

Brusyansk III məzarlığındakı qəbir çuxurlarının 80%-i düzbucaqlı, 20%-i isə oval formalıdır. Bu kurqanların torpaqdan olan örtükləri yuvarlaq şəklə və 18-40 m diametrə sahibdirlər.Hündürlükləri 0,25-3,0 m arasındadır. Bəzi kurqanların torpaq örtüklərində taxta parçaları və sütunlara rast gəlinməkdədir. Bütün düzbucaqlı kameralar quzey-güney yönlüdür. Çuxurların köşələri at dişləri ve kəllələri də daxil olmaqla, müxtəlif heyvan sümükləri ve keramika parçalarıyla doldurulmuşdur (Dinçer Koç, 2010, s. 44).

Ya. F. Fedorov və Q. O. Fedorovun yazdıqlarından anlaşıldığı kimi, Orta İdil ərazisindən tapılmış bulqar kurqanlarının bənzərlərinə Quzey Qafqazda da rast gəlinməkdədir. Bunlardan 12-si 1969-cu ildə M. Q. Maqomedov tərəfindən Dağıstanın güneyində aşkarlanaraq tədqiq edilmişdir (Fedorov Ya. F., Fedorov Q. O., 1978, s.100).




Dostları ilə paylaş:
1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə