Bir görünüm sağlanmıştır



Yüklə 0,99 Mb.
səhifə14/24
tarix17.11.2018
ölçüsü0,99 Mb.
#80356
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24

EĞRİBOZ

Yunanistan'ın doğusunda eski btr Osmanlı sancağı ve bu sancağın merkezi olan şehir.

Bugün Khalkis adını taşımakta olup Yunan anakarasının doğusunda, kıyıya paralel olarak uzanan Eğriboz (£woia) adasında Euboea ilinin merkezidir. Ana­kara ile ada arasında bulunan Euripos (Evrıpos) adlı boğazın en dar yerinde ku­rulmuştur. Şehrin bulunduğu noktada ada anakaraya oldukça yaklaşır. Boğazdaki gelgit akıntıları sürekli yön değiş­tirerek eşine az rastlanır bir tabiat ola­yı meydana getirir. Tarih boyunca bura­yı anakaraya bağlayan birçok köprü ya­pılarak irtibat sağlanmıştır. Osmanlı hâ­kimiyeti döneminde (1470-1831) önemli bir deniz üssü olan şehir, Teselya'nm gü­neyinde kalan bölgenin kalabalık müs-lüman nüfusa, birçok dinî binaya sahip önde gelen İslâmî ve idarî bir merkezi olarak dikkati çeker.

Euboia adasındaki bir yanmadanın üzerinde bulunan şehrin kuruluşu Bizans devrinin ilk yıllarına rastlar. O dönemde Euripos Boğazı kıyısında, eski Khalkis şehrinin batısında küçük müstahkem bir yerleşim merkezi olarak kuruldu. Bura­ya Grekçe Egripos denildi; bu ad Vene­dik hâkimiyeti sırasında Negroponte'ye, Osmanlı idaresi sırasında da aslına uy­gun bir şekilde Eğriboz'a çevrildi. XVI. yüzyıl başlarında burayı gören Pîrî Reis adanın ve şehrin adını Iğribos olarak kaydeder266. Fetihten hemen sonrasına ait tahrir def-teriyle XV. yüzyıl Osmanlı kaynakların­dan Umur Bey'in gazalarını anlatan En-verî, Âşıkpaşazâde ve Neşri gibi tarih­çilerin eserlerinde bu ad Ağriboz, Ağri-bos şeklinde yazılıdır. Daha sonraki Osmanlı kaynaklan ve res­mî belgelerinde Ağriboz imlâ­sı yerleşmiştir. Şehrin adının burayı ku­ran Ayagriboz'dan geldiğini belirten Evliya Çelebi, halkın burayı Eğ­riboz şeklinde andığını, ancak resmî kayıtlarda Ağriboz ola­rak geçtiğini belirtir.267 Antik dönemde oldukça gelişmiş bir şehir olan ve Aristo'nun öldüğü yer olarak bilinen Khalkis şehri ise bu Bi-zans-Venedik şehrinin doğusunda bu­lunmaktadır.

Eğriboz, Bizans İmparatorluğu'nun 1204'te bölünmesinden sonra Venedik-liler'in kontrolü altına girdi. Venedikliler 1304te burayı müstahkem hale getir­diler ve 1470'e kadar Ege'deki en geliş­miş deniz üssü olarak kullandılar. Ve­nedikliler zamanında 1800 m. uzunlu­ğunda surlarla çevrilen Eğriboz 10 hek­tarlık bir sahayı içine alıyordu. Dar so­kakları ve 1200-1500 kadar yüksekçe evleri bulunmakta olup nüfusu yaklaşık 5-6000 civarındaydı. Bu haliyle Selânik'in güneyindeki en büyük şehir özelliği ta­şımaktaydı. Türkler'in Eğriboz'a ilk gelişleri, Aydinoğlu Umur Bey'in 1333teki akınları sırasında gerçekleşti. Umur Bey'in buraya yönelik akınları daha son­ra da devam etti268. 1415-1417 yıllarında Venedikliler savaş­larda ele geçirdikleri Türk esirleri de kullanarak şehir surlarını geniş ve derin bir hendekle çevirip tahkim ettiler.

1458'de Mora seferi dönüşünde Fâtih Sultan Mehmed Venediklilerin misafiri olarak Eğriboz'a geldi. Mora'nın Osmanlı topraklarına dahil edilmesinden sonra kara ve deniz ulaşımını tehdit eder bir özellik kazanan Eğriboz'un önemi arttı. 1463 ile 1479 yıllan arasında devam eden Osmanli-Venedik savaşı sırasında Fâtih bizzat başında bulunduğu büyük bir orduyla şehri kuşattı (1470), kaptan­lığını Mahmud Paşa'nm yaptığı deniz gü­cü de bu kuşatmaya destek verdi. Şehir uzun bir muhasaradan ve şiddetli sokak çatışmalarından sonra ele geçirildi. Sa­vaş esnasında ve sonrasında 5000 kişi­nin Öldürüldüğü ve 2500 kişinin de İs­tanbul'a sürülerek yerleştirildiği belirti­lir. Âşıkpaşazâde, Neşrî, Dursun Bey ve Kemalpaşazâde gibi Osmanlı müellifle­rinin eserlerinde şiddetli çatışmalardan, garnizonun yok edilişinden, kiliselerin camiye çevrilişinden ve hayatta kalan sivillerin269 sürgüne gön­derilişinden bahsedilir. Âşıkpaşazâde bu bilgilere, gönüllü olarak Eğriboz'a gelen müslümanların boşalan hıristiyan ev­lerine yerleştiklerini de ekler.270 Osmanlılar'ın ele geçirdiği esirler­den biri olan Gian-Maria Angiolello İs­tanbul'a sürülenlerin karşılaştıkları güç­lükleri kaydetmiştir.

Osmanlı idaresinin ilk yıllarında şehir sadece askerî öneme sahipti. Fâtih Sul­tan Mehmed'in emriyle St. Mary Kilisesi buradaki askerlerin ibadetine ayrılarak camiye çevrildi, yakınına da bir hamam yaptırıldı. Caminin harcamalarına bu ha­mamın ve ayrıca altmış iki dükkânın kira gelirleri vakfedildi. Camiye çevrilen ki­lise, muhtemelen İmparator Justinyen tarafından VI. yüzyılda yaptırılmıştı ve 1204'e kadar Ortodoks kilisesi, bu tarih­ten 1479'a kadar da Katolik katedrali olarak kullanılmıştı.

Eğriboz'da yapılan 1474 tarihli ilk Os­manlı tahririne göre şehirde otuz iki rnüs-lüman ve altı hıristiyan evi vardı ve bun­ların tamamı vergiden muaf olan esnaf­tı271. Şehirde 350 ka­dar da kale muhafızı bulunuyordu. Bu rakamlara göre şehrin nüfusu en çok 1500 civarındaydı. Aynca defterdeki ka­yıtlardan Eğriboz'un müslüman nüfu­sunun Yenişehir. Serez, Üsküp, Karaman ve Bergama gibi yerlerden geldiği anla­şılmaktadır. Fetihten az sonra Tırhala sancağının güney kısımları Eğriboz ada­sına bağlanarak Eğriboz sancağı kurul­muştu. 1506'da şehrin nüfusunda artış oldu; müslüman hâne sayısı 287'ye, hı-ristiyan hâne sayısı 127'ye yükseldi. Hı­ristiyanlar şehri çevreleyen surun dışın­da yaşamakta ve kiliseleri de burada bu­lunmaktaydı.272

1506 tarihli Tahrir Defteri Eğriboz'da İslâmî hayatın bir hayli geliştiğini göster­mektedir. Şehirde müslümanlann otur­duğu sekiz mahalle (Câmi-i Atîk, Câmi-i Dâvüd Bey, Çavuş, Dizdar, Koçi Bey, Deb-bâğ Ahmed, Kethüda Mûsâ, Mescid-i Top­çu Hızır), Fâtih Sultan Mehmed ve Dâ-vud Bey camileri ve hamamlarının yanı sıra beşi dizdar, kethüda, topçubaşı gi­bi askeri zümre mensupları, biri de bir esnaf (Debbâğ Ahmed) tarafından yap­tırılan altı mescid vardı. İkinci camii yap­tıran Dâvud Bey, büyük İhtimalle Evre-nosoğullan'na mensup Umur Bey'in oğ­ludur. Dâvud Bey 1506'da hayattaydı ve Teselyaya bağlı Alasonya'da bir zaviye­si bulunuyordu. Umur Bey de Teselya'-ya bağlı Fenar'da bir cami yaptırmıştı. Umur Bey'in babası Barak Bey, 1388-1389'da babası Gazi Evrenos Bey tarafın­dan fethedilen Yenişehir'de (Larissa) ilk İslâmî binaların banisi idi. Evrenosoğul-lan, Eğriboz sancağına bağlı Badracık ve İzdin'de de (Lamia) önemli vakıflara sa­hiptiler.

Eğriboz hıristiyanları ise papazlarının adıyla bilinen beş mahallede oturuyor­lardı. 1506 tarihli Tahrir De/ferinde kırk iki müsiüman meslek erbabının adı geçmektedir. Bunlann on ikisi debbâğ, yedisi kasap, dördü papuççu, dördü kun­duracı, ikisi tüccar, ikisi kuyumcu, biri marangoz, biri taş kesiciydi. Bu arada dört Halveti dervişi de kaydedilmişti. Ay­rıca bu son tarihte küçük bir yahudi top­luluğu da (27 hâne) buraya yerleşmişti. 1539-1540 tarihli Tahrir Defteri, bazı yeni mescidlerin yanı sıra iki yeni med­rese ve iki zaviyeden de bahsetmektedir. Kasabanın doğu ucunda yer alan Velî Baba Zaviyesi 1506'da mevcuttu; bura­sı 1470 kuşatmasına katılan dervişler­den biri tarafından yapılmış olmalıdır. 1540 tarihli Tahrir Defteri adlarını ve­rerek beş kiliseden bahsetmektedir. XVII. yüzyılın başlarına kadar Eğriboz küçük bir kasaba olarak kaldı.

Tabloda yer alan rakamlara göre, nü­fusun XVI. yüzyıl başlarından ikinci yan­sının son çeyreğine kadar 4000-4300 do­layında seyretmesi içme suyunun yeter­sizliği sebebine dayanır. Eğriboz sık sık kaptanpaşaların ikametgâhı olarak kul­lanıldığından bunlardan biri olan Kayse­rili Halil Paşa 1033'te (1623-24) 25 km. uzaktan içme suyu getirdi. Şehrin güne­yindeki dağlarda bulunan Ano Kambia köyünden getirilen bu su birçok çeşme­ye dağıtıldı. Evliya Çelebi bu çeşmeleri tarif etmektedir. Kalede Emîrzâde Ca-mii'nin önünde bulunan alandaki çeş­menin Arapça kitabesi günümüze kadar ulaşmıştır. Halil Paşa'nın inşa ettirdiği su kanallarının kalıntılarına bugün de rastlanmakta olup bunlann tanıtımı Bak-huizen tarafından yapılmıştır. Bazı kay­naklarda su kanallannın Venedikliler ta­rafından yapıldığı yazılmaktaysa da Ve­nedik kaynaklarında bu hususta bilgi yoktur. İçme suyunun getirilişinden sonra Eğriboz hızlı bir gelişmeye sahne oldu. Hem Evliya Çelebi (1668) hem de Spon ve VVheler (1676) Eğriboz'da yaklaşık 15.000 kişinin yaşadığını yazmaktadırlar.

Osmanlılar en az üç defa Eğriboz sur­larını tamir ve tahkim ettiler. 1470'te meydana gelen tahribatın giderilmesi dışında ilk ciddi tamir Kanunî Sultan Sü­leyman'ın emriyle. Haçlı donanmasının 1535-1536'da denizden gerçekleştirdi­ği saldından hemen sonra 943"te (1536-37) yapılmış olmalıdır. Özellikle Eğriboz'-daki kale ve burayı anakaraya bağlayan köprü sağlamlaştınlmaya çalışılmış, ka­ledeki top sayısı ve topçular iki katına çıkarılmıştır. Söz konusu saldırı sebebiy­le adanın güney ucunda bulunan Kızılhi-sar (Castel Rosso-Karystos) nahiyesi köylerindeki hıristiyanlar avânz, cizye ve dev­şirme yükümlülüklerinden muaf tutul­muş ve düşman saldırılarına karşı Kızıl-hisar'daki küçük müslüman askerî gar­nizonuna yardımcı olmalan istenmişti.

İkinci önemli tahkimat Girit Savaşı sı­rasında Şevval 1067'de273 Kenan Paşa tarafından gerçekleştirilmiş­tir. Bu tamirata ait olup şimdi mevcut bu­lunmayan kitabeyi Evliya Çelebi kaydet­miştir. Bu defa kalenin kara tarafına ge­niş ve derin iki hendek kazılmıştır. Hen­deklerin kalıntıları şehir merkezinde son­radan yapılan arkeolojik kazılarla orta­ya çıkmıştır. Hendekler İngiliz bahriye­sinin 1861 tarihli haritasında da görül­mektedir.

Üçüncü önemli tahkim faaliyeti ise 1687-1688 kışında Mora kaybedildikten sonra ve Venedikliler'in Atina'yı muha­sara altına almaları esnasında gerçek­leştirildi. Varoş kısmının etrafında çok kısa bir süre içerisinde toprak ve ağaç­tan duvarlar yapıldı. Aynı zamanda ana­kara üzerinde bulunan ve şehrin karşı yakasında yer alan Karababa tepesinde iki çokgen tabyalı bir İstihkâm yapılıp buraya kırk top ve kuvvetli bir muhafız grubu yerleştirildi. 15.000 kişilik Vene­dik ordusu gelmeden kısa bir süre önce bütün bu hazırlıklar tamamlanmıştı. Osmanlılar'in savunma yapacak 6000 as­keri vardı. Üç aydan fazla devam eden kuşatma sonrasında Venedikliler ağır kayıplar vererek geri çekildiler. Kuşat­manın ardından duvarların önemli bir kısmı yeniden yapıldı.

Eğriboz'u gören Evliya Çelebi, burası ve günümüzde hemen hepsi yok edilmiş olan İslâmî yapılar hakkında çok değerli bilgiler verir. Kale ve istihkâmları, köp­rüleri etraflı bir şekilde anlatan Evliya Çelebi şehirde on bir müslüman mahal­lesi, on bir cami olduğunu yazarak Fâ­tih Sultan Mehmed'in kiliseden camiye çevirdiği yapının yanı sıra Dâvud Bey, Emîrzâde, Filzâde ve Karlızâde camile­rinden de bahseder. Aynca altı mescid bulunduğunu belirtir ve bunlardan Os­man Ağa Mescidi, Turhan Bey Zaviyesi Mescidi, Hasan Baba Mescidi, Küçük İl-yas Mescidi, Mûsâ Ağa Mescidi'nin ad­larını verir. Mescidler 1506 tarihli Tahrir De/teri'nde bahsedilenlerin aynıdır. Ev­liya Çelebi ayrıca, yukarı kapı semtinde beş hiristiyan mahallesi ve bunlara ait beş kilise ile bir yahudi mahallesinin bu­lunduğunu yazarsa da kaledeki medre­se ve tekkelerin adlarını vermez. Onun ifadelerinden, "taşra varoş" olarak zik­rettiği sur dışında kalan bölümün de hayli gelişmiş olduğu anlaşılmaktadır. Buranın, beylerbeyilerin saraylarının da yer aldığı 2000 evden oluştuğunu belirt­mektedir. Evliya Çelebi'nin kalede sek­sen, sur dışında ise 426'dan fazla dük­kânın bulunduğunu yazması, şehrin eko­nomik yapısı hakkında önemli bir ipucu vermektedir. Sur dışındaki en önemli ya­pılar arasında Mustafa Paşa Camii ve Hamamı ile Koca Memi Camii'ni zikre­der. Bunlardan ilki, eski fotoğraflarda tek kubbeli ihtişamlı bir yapı olarak gö­ze çarpmaktadır. Bu cami 1894'ten he­men sonra yıkılmıştı. Hamam ise 1982'-de hâlâ ayaktaydı. İkinci önemli yapı olan Memi Paşa Camii ise 1019'da (1610-11) yapılmıştı. Sur dışında bunların yanında dokuz mescid, iki medrese, dört tekke ve beş mektep vardı. Evliya Çelebi'nin verdiği rakamlara göre (3900 hâne}. XVII. yüzyılın ikinci yarısının ortalarına doğ­ru şehrin toplam nüfusunun 16-17.000 olduğu söylenebilir. Spon ve VVheler de 1675te nüfusu 14-15.000 olarak tah­min etmektedirler. Osmanlı hâkimiyeti boyunca Eğriboz'un nüfusu bu rakam­lar civarında kalmıştır. 1815'te François Pouqueville, şehir nüfusunun üçte birini Rumlar'ın oluşturduğunu ve yedi eski Venedikli ailenin de burada yaşadığını belirtir.

XVIII. yüzyılı kısmen sakin geçiren şe­hirde bu dönemde kubbeli birkaç cami daha yapılmıştı. Kalede bulunan cami, hattat Yahya b. Süleyman'ın yazdığı ki­tabesi ve Lâle Devri" ne ait tezyinatıyla hâlâ mevcuttur.

Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra bir sancak ve sancak merkezi haline ge­tirilen Eğriboz'a Atina, Budonitsa, İste-fe (Thebes), İzdin (Lamia). Levadya, Salo­na (Amphissa) ve Talanda (Atalanti) ka­zaları bağlıydı. XVII. yüzyılda Talanda ve Levadya kazalarına bağlı bazı bölgelerin idarî olarak birleştirilmesiyle Esedâbâd kazası teşkil edildi. Eğri boz bu İdarî du­rumunu Osmanlı hâkimiyetinden çıkışı­na kadar korudu. Yunan bağımsızlık savaşı boyunca Eğriboz'da yoğun çatışma­lar meydana geldi. Savaş süresince Os-manlılar'ın elinde kalan şehir, barış ant­laşması yürürlüğe girdikten sonra 1831-de Yunanlılar'a verildi. Ardından da şeh­rin müslüman nüfusu, bütün mallarını çok ucuz fiyatlarla satarak topluca Os­manlı topraklarına göç ettiler. Bunun üzerine uzun bir süre şehir boş kaldı

Bu seoepıe Aiman seyyanı ve Diıım aaa-mı Johann Philip Fallmerayer 1842'de Eğriboz'u hayalet şehri olarak nitelen­dirmektedir. Türkler'in aynlışıyla ekono­misi çöküntüye uğrayan Eğriboz'un nü­fusu 1839'da 4000'e düştü. Adı antik dö­nemdeki ismi olan Khalkis'e çevrilen Eğ-riboz, Osmanlı hâkimiyetinin son döne­mindeki nüfusuna ancak 1896"da ula­şabildi. XIX yüzyıl boyunca hemen bütün Osmanlı yapılan yerle bir edildi. Ayakta kalabilen en önemli yapı kaledeki Emîr-zâde Camii'dir. II. Dünya Savaşı"ndan son­ra restore edilen cami günümüzde ar­keoloji müzesinin deposu olarak kulla­nılmakta ve birçok Osmanlı mezar taşını ihtiva etmektedir. Diğer kalıntılar arasın­da Karababa Hisarı, Halil Paşanın yaptır­dığı su kanalının kemerleri, 1174 (1760-61) tarihli İbrahim b. Mehmed Çeşmesi sayılabilir. Bu çeşme 1960ta Emîrzâde Camii avlusuna taşınmış ve bu sırada Halil Paşa kitabesi de ilâve edilmiştir. Muhafaza edilen mezar taşlarının önemli­leri İbrahim Paşa'nın kızı Hatice (ö. 1172/ 1758-59), Eğriboz mutasarrıfı Vezir Kâ­mil Ahmed Paşanın oğlu Mehmed Hak­kı Paşa (ö. 1226/1811) ve Eğriboz muha­fızı ve şair Ebûbekir Sami Paşa'nın eşi Zîbâ kadına (ö. 1230/1815) ait olanla­rıdır.

Eğribozlu önemli Osmanlı şair ve ya­zarları arasında Ebûbekir Sami Paşa (ö 1229/1814), Tiryâkî Haşan Paşa'nın to­runlarından şair Mahir Nûman ve 1871'-de Selanik'te vefat ederek Hortacı Camii avlusuna defnedilen Melek Ahmed zik­redilebilir.

1960'ta Khalkis'in nüfusu 24.000 idi. Son yıllarda gemi yapım tezgâhlan ve metalürji sanayii ile gelişmiş bir endüstri şehri haîine gelerek nüfusu 80.000'i ast.



Bibliyografya:

BA. TD, nr. 35; G. M. Angiolello. Viaggio di Negroponte (nşr. Ch. Bazzolo). Vioenza 1982; Âşıkpaşazâde. Târih, s. 171-172; Tursun Bey. Târîh-i Ebü'i Feth (nşr. Mertol Tulum), İstan­bul 1977, s. 146-149; İbn Kemal. Teoârttt -iAti Osman, VII, 283 292; Neşrî. Cihannümâ (Unat), II, 785-789; Pırı Reis. Kitâb ı Bahriye, İstan­bul 1988, I, 271-290; G. Rîzzardo. La Presa di Negroponto fatta dai Turchi ai Venezianİ nel MCCCCUCYlrışr E. A. Cicogna), Venezia 1844; Evliya Çelebi. Seyahatname. VIII, 236-244; J. Spon — G. VVheler. Voyage d'ltalie, de Dalmatie et du Levant fait aux annees 1675-1676, Ams terdam 1679, s. 456-458; Enverî, Düstûrnâme (Melikoff). s. 69, 72, 87, 111; B. Randolph, The Preseni State of the islands of the Archipela-go, Oxford 1687, s. 1-7; O. Dapper. Naukeuri-ge beschrijvinge der eiianden in den Archi pel, Amsterdam 1688, s. 172-184; Hobhouse. Traoels in Albania, London 1813, s. 445-459: J. Ph. Fallmerayar. Fragmente aus dem Oriertt. Bruckmann-München 1963, s. 329; W. M. Leake. Trauels in Northern Greece, London 1835, II, 253-266; L. Stephani. Reise durch etniğe Ge genden des fiordlichen Griechenlands, Leip-zig 1843, s. 18-20; N. loannou. Istoria tis nisou Emmias, Ermopolis 1858; W. Miller. The Latins in the Leuant, A History of Frankish Greece (1204-1566), Mew York 1908, s. 470-479; B. Ebhardt, Der Wehrbau Europas im Mittenalter, Oldenburg 1958, II, 679; 1. Liapis. Misaionika Mnimeia tis Euooias, Athene 1973; J. Koder, Negroponte, Untersuchungçn zur Topograp hie und Siedlungsgeschichte der Insel Euboia ıvâhrend der Zeit der Venetianerherrschaft. Wien 1973; a.mlf., Fr. Hitd, Hellas und Thes-salien. Tabuta Imperiİ Byzantini, Wien 1976, I, 156-157; S. C. Bakhuizen. Studies İn the 7b-pography ofChalkis on Euboea, Leiden 1985; E. Balta. L'Eubâe â la fin du XV* siecle, Athe-nes 1989; a.mlf.. "Rural and Urban Population in the Sancak of Euripos in the Early 16th Century", Archeİon Euuoikon Meleton, XXIX, Athene 1992, s. 51-173; M. Kiel. "Remarks on Some Ottoman - Turkish Aqueducts and Wa-ter Supply Systems in the Balkans - Kavalla, Chalkis, Aleksinac, Levkas and Ferai / Fere-cik", De turcicis Aliieçue Rebus Commentarii Henry Hofman dedicati (ed M. Van Damme). ütrecht 1992, s. 105-139; a.mlf.. "Little - known Ottoman Gravestones from Some Provincial Centers in the Balkans (Eqriboz-Chalkis, Nig-bolu-Nikkopol, and Rusçuk-Russe), Commu­nications of the First International Congress on Islamic Funerary Monuments, İstanbul 1992; a.mlf. - D. N. Karydis. "Santsaki ton Evripou 15os-16os ai (Synthetikis kai Harakteristika tis anaptixiakis diadikasias ton polemon kai ton horion)", Tetramine, XXVIII-XXIX, Amphissa 1985, s. 1859-1903; Adnan Erci. "Ağriboz Fet­hine Ait İki Vesika", Fatih ve İstanbul, 1/3-6, İstanbul 1954, s. 300-313; V. L. Menage. "Eğriboz", EZ-'lİng.). II, 691.





Yüklə 0,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə