Bir görünüm sağlanmıştır


EDVÎYE23 EF'AL-İ İBÂD



Yüklə 0,99 Mb.
səhifə2/24
tarix17.11.2018
ölçüsü0,99 Mb.
#80356
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

EDVÎYE23




EF'AL-İ İBÂD

İnsanın irade hürriyetini ve sorumluluğunu belirlemek amacıyla üzerinde durulan ve "kulların fiilleri" anlamına gelen kelâm terimi.24



EF'AL-İ MÜKELLEFİN

Dinen yükümlü sayılan insanların davranışları ve bunlarla ilgili hükümler anlamında fıkıh terimi.

Sözlükte "mükelleflerin fiilleri" anla­mına gelir. Dinî (şer'î) hükmün tarifinde Şâfıî ekolüne bağlı kelâmcı usulcüler sâ­ri' (Allah) ile onun hitabı olan nas arasın­daki, Hanefî usulcüler nas ile mükelle­fin fiili arasındaki bağlantıyı esas aldık­larından birinci gruptaki usulcüler şer'î hükmü "Allah'ın talep, tahyîr ve vaz' ba­kımından mükelleflerin fiillerine ilişkin hitabı" olarak, Hanefi usulcüler ise "bu hitabın neticesi" olarak tanımlar25. Usulcülerin çoğunluğu îcab (vacip kılma, tahrîm iharam kılma) işlemine şer'î hüküm derken Hanefîler'in farz, vacip, mekruh gibi mükelleflerin fiillerinin sı­fatına şer'î - teklifi hüküm demeleri bu sebepledir. Ancak bu ikinci adlandırma­da hükme konu olan şeye (mahkûmun fîh) mecazen hüküm denmektedir. Fıkıh kitaplarında "ef'âl-İ mükellefîn" tabiri­nin teklifi hükümlerle (el-ahkâmü't-tek-lîfiyye) ay"1 anlamda kullanılması bu ge­lişimin sonucudur.

Usulcülerin çoğunluğu teklifi hükmü şâriin hitabına nisbet ederek îcab, nedb, ibâha, kerâhe ve tahrîm şeklinde beş kısma ayırırken Hanefîler bunu mükel­lefin fiiline nisbetle farz, vacip, mendup, mubah, tenzîhen mekruh, tahrîmen mek­ruh ve haram şeklinde yedi kısma ayı­rarak incelerler. Bu kavramlar aynı za­manda ef'âl-i mükellefinin de ana bö­lümlerini oluşturur.

Vacip, fakihlerin çoğunluğuna göre farz ile eş anlamlıdır. Hanefîler kati de­lille sabit olan hükme farz, zannî delil­le sabit olana vacip diyerek ikili bir ayırım yapmakta iseler de farz gibi vaci­bin de kesin olarak yapılması gerekti­ği hususunda ötekilerle görüş birliği içindedirler. Vacibi "amelî farz" diye ad­landırmaları da bundan dolayıdır. Bu ayırımın en önemli sonucu itikadı alan­da kendini gösterir. Farz, bir anlamda dinin kati delillerle sabit olmuş emir ve yasaklarının genel adı olduğu ve inkâ­rının kişiyi küfre düşüreceği, vacibi İn­kâr etmenin ise tekfir sebebi sayılma­yacağı ifade edilmiştir. Bununla birlik­te bu ayırımın fürûa da yansıyan etki­lerini görmek mümkündür.26 Çoğunluğun haram ve mekruh şeklindeki ikili ayırımını Hane­fîler'in haram, tahrîmen mekruh ve ten­zîhen mekruh şeklinde üçlü ayırıma tâ­bi tutması da yine benzeri bir mülâha­zaya dayanır. İmam Muhammed'in tah­rîmen mekruhu haram hükmünde say­ması hariç tutulursa Hanefîler bu ayı­rımla, hükmün dayandığı delilin kati -zannî oluşunu ve itikadî yönden de de­rece farkını belirtmeyi hedef alırlar. Bu sebepledir ki haramın inkârı tekfir se­bebi sayılmışken iki nevi mekruhun in­kârına böyle bir sonuç bağlanmamıştır27. Bundan dolayı Hanefîler, teklifî hükümlerle ilgili olarak ulemâ­nın çoğunluğunun benimsediği beşli tak­simi yediye çıkararak haram ve farz kav­ramlarını daha net hale getirmişlerdir. Öte yandan, arada yakın ilişki olmakla birlikte, hem şer'î hükmün alt bölümü olan rükün, sebep, şart, mâni' gibi vaz'î hükümler, hem de teklifî hükmün sıh­hat, fesad, butlan, nefâz, lüzum gibi hu­kukî (dünyevî) yönleri, ilk bakışta ef'âl-i mükellefîn kapsamının kısmen dışında görünmektedir. Ancak bu durum, fıkıh kitaplarının özellikle "ibâdât" bölümün­de, yukarıda söz konusu edilen ayırım­lara sünnet-müstehap gibi yeni ayırım­lar, müfsid gibi yeni bölümler ilâve edi­lerek veya farz, mekruh, haram gibi kavramların kapsamı genişletilerek telâfi edilmeye çalışılmış, giderek ef'âl-i mü­kellefîn terimi mükelleflerin muhatap oldukları bütün amelî hükümleri ifade eden geniş bir kapsam kazanmıştır. Şerl hükümler bir başka açıdan azîmet ve ruhsat şeklinde ikiye ayrılır. Azîmet, âri-zî hallere bağlı olmaksızın başta konulan aslî hükümleri, ruhsat da birtakım za­ruret ve güçlükler sebebiyle azîmeti ter-ketme imkânı veren ve yalnız söz konusu ârizî durumla sınırlı kalan hafifletilmiş hükmü ifade eder.28

Bibliyografya:

Tehânevî. Keşşaf, I, 379; Ebü'l-Hüseyin el-Basrî, et-Mu'temed, I, 363 v<±; Gazzâlî, el-Müs-taşfâ, 1, 65; Sadrüşşerîa, et-Tavzîh, I, 10; II, 122-126; Sübkî, Cemcu'l-ceuâmi\ I, 123-124; Tef-tâzânî, et-Telvîh 'ale't-Taotîh [eî-Tavzih için­de), I, 11; II, 122-126; Ebû Saîd el-Hâdimî. Me-nâfi'u'd-dekâ'ik, İstanbul 1303, [, 258 vd; Şev-kânî. İrşâdü'l-fuhûl, s. 6; M. Seyyid Bey, üsûl-i Fıkıh, İstanbul 1333, I, 76-79; Mehmed Zihni Efendi, NVmet-i İslâm, İstanbul 1320, s. 4-13; Ahmed Hamdi Akseki, İslâm Dini (Ankara 19331, Ankara 1976, s. 107; Muhammed Sellâm Med-kûr, Mebâhisü't-hükm 'inde'l-uşûliyyîn, Ka­hire 1359, s. 55-67; Muhammed el-Hudarî, Uşû-lul-fıkh, Kahire 1389/1969, s. 33-34; Muham­med Ebü'l-Feth el-Beyânûnî, el-Hükmü't-tek-lîfî fi'ş-şerfati'l-İsiâmiyye, Dımaşk 1390/1970, s. 25-73; Saîd Ali Muhammed el-Humeyrî, el-Hükmü'luad'î "inde'iuşûliyyin, Mekke 1405/ 1984, s. 34, 42; Fahrettin Atar, Fıkıh Usûlü, İstanbul 1988, s. 113-130; Nevzat Ayasbeyoğ-!u, "Ef'al-i Mükellefîn", İslâm, sy. 3, Ankara 1956, s. 15-16; sy. 4(1956), s. 8-9; sy. 5(1956). s. 7-10; sy. 6 (1956), s. 27-28; sy. 7 (1956), s. 26; sy. 9 (1957), s. 22-23.



EFDAL B. BEDR EL-CEMÂLİ

Ebü'l-Kâsım Şâhinşâh el-Melikü'1-Efdal b. Emîd'l-cüyûş Bedr el-Cemâlî (ö. 515/1121) Fâtımîler'in meşhur vezir ve kumandanlarından.

458'de (1066) Akkâ'da doğdu. Babası Bedr el-Cemâlî, Fatımî Halifesi Müstan-sır-Billâh'ın Ermeni asıllı vezir ve kuman­danı idi. Efdal 482'den (1089) itibaren babasının yanında devlet işleriyle ilgilen­miş ve dirayetli bir idareci olarak ken­dini göstermiştir. Bedr el-Cemâlî1 nin 487 (1094) yılında ölümünden sonra onun vasiyeti üzerine ve ordunun desteğiyle Müstansır-Billâh tarafından vezir tayin edildi. Bu göreve getirildikten birkaç ay sonra halife vefat edince Efdal, onun veliaht olan büyük oğlu Nizârın yerine daha rahat bir şekilde nüfuzu altına ala­bileceği küçük oğlu Ahmed'i Müsta'lî-Billâh lakabıyla halife ilân etti (1094). Bu­nun üzerine meşhur Bâtınî lideri Hasan Sabbâh'ın desteklediği Nizâr sadık ta­raftarlarıyla beraber İskenderiye'ye kaç­tı ve burada halife ilân edildi. Nizâr Ka­hire üzerine yürüyerek başşehri ele ge­çirmek istiyordu; ancak Efdal derhal Ni-zâr'a karşı harekete geçti29. İlk karşılaşmada mağ­lûp olarak geri çekilmek zorunda kaldıysa da daha sonra rüşvet ve hile ile isya­nı bastırıp Nizâr ve adamlarını idam et­tirdi. Nizâr'ın taraftarları bu tarihten iti­baren Nizârî nisbesiyle meşhur oldular ve Sîa'nın aşın bir kolunu teşkil eden Ismâilîler'le birlikte Hasan Sabbâh'ın Ala-mut'taki karargâhında ve Suriye'de üslenerek mücadelelerini sürdürdüler.

Efdal, Müsta"lî-Billâh'ın 17 Safer 495'te30 Nizârîler tarafından zehirlenerek öldürülmesi üzerine yerine beş yaşındaki oğlu Mansûr'u Âmir-Bi-ahkâmillâh lakabıyla halife ilân ederek ülke yönetimini elinde tutmaya devam etti. Efdal'in vezirliği döneminde mey­dana gelen en önemli olay Haçlıların Su­riye ve Filistin'deki birçok yeri istilâ et­mesidir. Babası Bedr el-Cemâlî zama­nında hemen hemen bütün Suriye Sel-çuklular'ın hâkimiyetine geçmişti. Ef­dal'in Fatımî topraklarını geri almak üze­re hareket ettiği sırada Haçlı orduları Anadolu'yu geçip Suriye'ye doğru ilerli­yordu. Efdal bu Haçlı birliklerini âdeta Selçuklular'a karşı bir yardımcı kuvvet olarak telakki ediyordu.

Haçlılar'ın Antakya'yı ele geçirmesin­den31 sonra Efdal 491 yılı Şaban ayında32 büyük bir orduyla Kudüs üzerine yürüdü ve kısa bir muhasaradan sonra şehri Artuklu-lar'dan alarak buraya İftihârüddevle'yi vali tayin etti. Bu sırada Haçlılar da sa­hil şehirlerini birer birer işgal edip 492 Receb ortalarında33 Remle'ye vardılar ve 15 Temmuz 1099'da Ku­düs'ü ele geçirdiler. Tarihçiler, Efdal'in Kudüs'ü kurtarmak için 20.000 kişilik bir orduyla doğrudan Kudüs'e değil As-kalân'a gidişini şüphe ile karşılamakta ve onu ihmalkârlık ve samimiyetsizlikle itham etmektedirler. Bazı tarihçiler de onun Akkâ, Cübeyl, Sûr ve Askalân'ı Sel-çuklular'dan, Kudüs'ü Artuklular'dan al­masının Haçlı istilâsını kolaylaştırmak­tan başka bir şeye yaramadığını, Haçlı­lar'ın Suriye'ye gelmesinden itibaren Ef­dal'in Selçuklular ve Abbâsîler'e zarar vermek için her fırsatı ganimet bildiğini kaydederler. İbn Tağriberdî, onun Haçlı­lar karşısındaki umursamazlığından ve iş işten geçtikten sonra duyduğu piş­manlıktan bahseder34. Efdal ordularını Haçlılar'a karşı harekete geçireceği yerde onlara bir elçilik heyeti göndererek dostane iliş­kiler kurmaya çalıştı. Selçuklu toprakla­rının bir kısmının Haçlılar'ın eline geç­mesine sevinen Efdal'in. devrin en büyük ordularından birine sahip olmasına rağmen Haçlılar'ı Filistin'den çıkaracak ciddi bir harekâta girişmemesi ağır bir şekilde suçlanmasına sebep olmuştur. 494 (1101) yılından sonra Haçlılar'a kar­şı aktif bir politika takip etmeye başla­yan Efdal 496'da (1102-1103) Kral Bau-douin'i yenilgiye uğratmış, ancak başa­rıları devamlı olmamış ve kayda değer bir sonuç alınamamıştır. Efdal. Haçlı is­tilâsına mâruz kalan Suriye'ye ilgi göstermediğinden Sayda ve Hayfa (1100), Akkâ (1103), Cübeyl (1104), Trablusşam (1110) ve Beyrut (1110) Haçlılar'ın hâki­miyetine geçti. Hatta Kral I. Baudouin Mısır'ı ele geçirmeye bile teşebbüs etti (511/1118).

Küçük yaşta Efdal'in vesayeti altında halife ilân edilen Âmir-Biahkâmillâh bü­yüyünce onun tahakkümünden kurtul­mak için bir komplo düzenleyerek 30 Ra­mazan 51535 tarihinde Ef-dal'i Öldürttü36. Ibnü'l-Esîr onun 23 Ramazan 515'te37 Öldürüldüğünü söyler38. Halife, Efdal'in ölümünden dolayı üzüntülerini ifade etmekle beraber onun biriktirdiği muazzam serveti müsadere etmiştir.

"Seyyidülecell, Efdal, Seyfülimâm, Celâlülislâm. Şerefülenâm. Nâsırüddin. Ha-lîlü emîri'l-mü'minîn" gibi unvan ve la­kaplarla anılan, âdeta bir hükümdar gi­bi hareket eden Efdal b. Bedr el-Cemâ­lî ülke içinde istibdadına ve dış politika­daki başarısızlıklarına, Fâtımîler'in onun döneminde Suriye'de Sûr ve Askalân dı­şındaki bütün şehirleri kaybetmesine rağmen Mısır halkı İçin bir nimet kabul edilmektedir. Efdal vezirliği sırasında Fa­tımî hanedanının Mısır'daki hâkimiyeti­ne son vermek ve devlete kendi sülâle­sini hâkim kılmak için çalışmış, bu ihti­rası sebebiyle Haçlılar'a karşı mücade­leyi ihmal etmiştir. Bu arada malî ve as­kerî alanlarda birçok ıslahat yaptığı gibi imar işleriyle de yakından ilgilenmiş, Dâ-rü'l-vizâreti'l-kübrâ'nın çevresindeki yer­leri satın alarak hilâfet sarayı haline ge­tirmiştir. Mısırlılar'la Suriyeliler arasın­da mevcut takvim ihtilâfını ortadan kal­dırmak için bir rasathane yaptırmıştır. Bahrü Ebi'l-Mincâ adıyla bilinen halici, Câmiu'1-fîle, el-Mescidü'l-cüyûşî ve Câmiu'l-Cîze gibi bazı camileri yaptırmış, ayrıca Amr b. Âs Camii'ne bir minare ilâ­ve ettirmiştir. Kendisi de şair olan Ef­dal âlim ve edipleri himaye ederdi. Onun zamanında Kahire şair ve ediplerin ka­rargâhı haline gelmiştir. Öldüğünde 5000 ciltten oluşan bir kütüphane bıraktığı rivayet edilir. İtikadda Sünnîliğe müte­mayil olduğu ve Şiîler tarafından tören­lerle kutlanan dört mevlide son verdiği söylenir.

Bibliyografya:

F. Carnotensis. A History of the Expedition to Jerusalem (trc. F. Rita), New York 1973, s. 82-83, 125, 139, 142; İbnü'l-Kalânisî. Târthu Dımaşk (Amedroz), s. 84, 128, 129, 135, 137, 141, 160, 173, 178, 182, 188, 189; W. Tyren-sis, A History of Deeds Done Beyond the Sea, Ü.SA 1943, s. 165-166, 223-224, 329-330, 349, 368, 408, 409; Ebü'l-Kâsım İbnü's-Sayra-fî, Kânunu dîuâ.ni'r-resâ3il (nşr. Fuâd Scyyid). Kahire 1410/1990, s. 98-106; İbn Hallikân. Ve-feyât, II, 448-451; İbnü"]-Esîr, el-Kâmil, IX, 448; X, 87, 236, 238, 241, 286, 328, 364, 365, 373, 394, 414, 454, 480, 481, 589, 590, 616, 620, 629; XI, 185; Ebü'l-Fidâ. el-Muhtaşar, II, 215, 235; İbn Fazlullah el-Ömert. Mesâlik, XI, 209-212; Safedî. el-Vâft, XVI, 92-93; MakriZÎ. el-Hı-tat, !, 356 vd., 423; II, 289-290; İbn Tağrîberdr, en-Nücûmuz-zâhire, V, 146-148, 153, 159, 161, 179, 218, 222; Ali Paşa Mübarek, el-Hı-tatut-Tevftkıyye, Kahire 1305, I, 55-56; B. Le-wis, islam, London 1974, I, 202; Kemal S. Sali­bi. Syria Under İslam, New York 1977, s. 146, 149; Hasan İbrahim Hasan, Tânhu'd- devletiI -FStımiyye, Kahire 1981, s. 172-175, 380, 382, 449-454, 516, 520, 556-559, ayrıca bk. İndeks; Ali Sevim. Suriye oe Filistin Selçukluları Tari­hi, Ankara 1983, s. 115, 169, 175, 182; Runci-man, Haçlı Seferleri Tarihi, 11, 13, 53, 60, 62, 66, 73, 78, 120. 139, 282; De L. O'leary, A Short History of the Fatimid Khalifate, Delhi 1987, s. 216-220; Abdüimün'im Muhammed eş-Şeyh, Uel-Efdal b. Bedr el-Cemâlî", ME, XXII / 57-61 (1950), s. 176-179; Yûsuf Derviş Gavânime. "el-Efdal b. Bedrü'l-Cemâli ve Birinci Haçlı Seferindeki Rolü" (trc. Abdülkerim Özaydın], TED, XIII (1987), s. 139-154; C. H. Becker, "Ef­dal", İA, IV, 131-132; G. Wİet. "al-Afdal b. Badr al-Djamâlî", El2 (İng.l, I, 215-216; H. A. R. Gibb, "al-MustaclI Bi'llâh", a.e., VII, 725; Abdülke­rim Uzaydın, "Bedr el-Cemâlî", DİA, V, 330.





Yüklə 0,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə