Bir görünüm sağlanmıştır



Yüklə 0,99 Mb.
səhifə20/24
tarix17.11.2018
ölçüsü0,99 Mb.
#80356
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24

EHL-İ BÜYÛTAT383




EHL-İ EHVA

İnanç ve davranışlarını beşerî görüş ve arzulara göre oluşturanlar anlamında bir tabir.

Ehl kelimesiyle "nefsânî arzu, tema­yül" mânasındaki hevânın çoğulu olan ehvâ kelimesinden oluşan ehl-i ehvâ (eh-lü'l-ehvâ') tamlaması sözlükte "nefsin ar­zularına uyanlar" anlamına gelir. Terim olarak "inanç ve davranışlarını, peygam-berlerce tebliğ edilen ilâhî buyruklara dayandı rmaksızin sadece beşerî görüş ve arzulara göre oluşturanlar" şeklinde tanımlanabilir.

Kur'ân-ı Kerîm'de ehl-i ehvâ tabiri geç­memekle birlikte yahudiler, hıristiyanlar, müşrikler, putperestler, âhireti inkâr eden topluluklar gibi değişik zümrele­rin Hz. Peygamber'e vahyedilen Kur'an'a iman etmeyip beşerî arzularına (hevâ-ehvâ) uydukları bildirilmiş, Resûl-i Ek­rem'e de onların din diye iieri sürdükle­ri arzularına uymaması emredilmiş, böy­lece beşerî görüşlere dayanan anlayışla­rın din haline getirilmesinin yanlışlığına dikkat çekilmiştir384. İslâm literatürün­de bu tabirin ortaya çıkışında Kur'an'da-ki bu kullanımların etkili olduğu düşü­nülebilir.

Ehl-i ehvâ tabiri Hz. Peygamber'e nis-bet edilen hadislerde de yer almamış­tır. Ancak bazı rivayetlere göre Resûl-i Ekrem Kur'an'ı, insanların hevâları ta­rafından saptırılmasına engel olacak ye­gâne kaynak olarak göstermiş385; kişinin, nevası­nı vahyedilmiş ilkeiere tâbi kılmadıkça mümin olamayacağını386, ümmeti hakkında en çok endişe duyduğu hususlardan birinin de onların hevâları tarafından saptırılma ihtimali olduğunu ve ümmeti içinden böyle top­lulukların çıkacağını belirtmiştir.387

II. (VIII.) yüzyıldan itibaren İslâm lite­ratüründe yer alan ehl-i ehvâ terkibi İmam Mâlik'e atfedilen bazı rivayetler­de kullanılmıştır. Bu rivayetlerde ehl-i ehvâ tabiriyle Mu'tezile'nin ve diğer ba­zı İslâmî fırkalara mensup kelâmcılann kastedildiği görülür388. Ab-dülkâhir el-Bağdâdfnin kaydettiğine gö­re İmam Şafiî er-Red caiâ ehii'i-ehvd' adlı bir eser yazmış ve ehl-i ehvâya ait görüşleri eleştirerek bu tabirin İslâmî li­teratürde yerleşmesinde rol oynamıştır.389 Şafiî'nin ehl-i ehvâ ile kimleri kastettiği hususunda bilgi yok­tur. Ancak onun nübüvveti kanıtlamak ve Brahmanizm'i reddetmek amacıyla da bir eser yazdığı390 dikkate alınırsa bu tabirle. İslâm dışın­da kalan grupları veya İslâm'dan çıktı­ğına hükmettiği bid'at fırkalarını kas­tettiği söylenebilir. Daha sonra bazı ha­dis mecmualarında, ehl-i ehvâdan sa­kınmayı telkin eden hadislerin bulundu­ğu bab başlıklarında ehl-i ehvâ terkibi kullanılmış ve bir kısım tabiînin konuya İlişkin görüşleri nakledilmiştir. Bu kay­naklarda verilen bilgilere göre Şa'bî, gö­rüşleri kendilerini cehenneme düşüre­ceği için, kelimenin kökündeki "yukarı­dan aşağıya inmek, düşmek" mânasına dayanarak bazı gruplara "ashâbü'l-eh­vâ" adı verildiğini söylemiş, Evzâî ehl-i ehvânın fikirlerinin İblîs'în telkinlerinden ibaret olduğunu belirtmiş, İbn Şîrîn sa­pık kimseler olan ehl-i ehvâ ile bir ara­da bulunmanın ve dinî konularda onlar­dan bilgi almanın caiz olmadığını söyle­miş, Ebû Kjlâbe ise ehl-i ehvânın kâfir olduğuna ve bu sebeple onlara karşı kı­lıç kullanılması gerektiğine hükmetmiş­tir391. Muhaddislerden Ebû Dâvûd, Hz. Peygamber'in, "Müteşâ-bih âyetlere uyanları görünce biliniz ki Allah'ın kalplerinde eğrilik bulunduğu­nu bildirdiği kimseler bunlardır; onlar­dan sakınınız" şeklindeki sözlerinde ehl-i ehvâya işaret edildiğini düşünerek bu rivayeti "Bâbü mücânebeti ehli'1-ehvâ'" başlığı altında zikretmiştir392 İmam Buhârî ehl-i ehvâ ta­birini bazı hadisleri kabul etmeyenler hakkında kullanmış ve bunları bir kısım âyetlere inanıp bir kısmını reddederek Kur'an'ı alaya alanlara benzetmiştir.393



Bu bilgilerden anlaşıldığına göre ha­dis âlimleri ehl-i ehvâ tabirini, başta Ceh-miyyeve Mu'tezile kelâmcılan olmak üze­re genellikle Selef çizgisi dışında kalan İslâmî fırkaları içine alacak şekilde geniş bir anlamda kullanmışlar, hatta onunla daha çok ehl-i bid'atı kastetmişlerdir. Bu anlayışın etkisiyle olacaktır ki III. (IX.) yüzyıldan sonra itikadı mezhepler hak­kında yazılan kitaplarda ehl-i ehvâ tam­laması ehl-i bid'atla eş anlamlı olarak kullanılmıştır. Nitekim Eş'arî, kabirde sorgu meleklerinin mevcudiyetini inkâr edenler için ehl-i ehvâ tabirini kullan­mış ve bunu muhtemelen ehl-i istikâ­met yani Ehl-i sünnet karşıtı olan bid'at fırkalarını ifade etmek amacıyla zikret­miştir394. Eş'arî'nin çağdaşı olan Ma­latî de et-Tenbîh ve'r-red adlı eserin­de Mâneviyye, Mezdekiyye gibi bir iki is­tisna hariç Havâric, Mürcie, Cehmiyye, Mu'tezile, Kaderiyye ve Şîa'dan ibaret olan İslâmî fırkalara ait görüşleri nakle­dip eleştirmiş, Ehl-i sünnet dışında ka­lan bu fırkaların nevalarına uyduklarını ve böylece Hz. Peygamber'in getirdiği ilmin (vahyin) dışına çıktıklarını söylemiş­tir. Zira ona göre, meselâ Şia'nın Sel-mân-ı Fârisî, Ammâr b. Yâsir, Ebû Zer el-Gıfârî gibi bazı sahâbfler dışında bü­tün ashabı tekfir etmesi nevalarına uy­malarından başka bir gerekçe ile açık­lanamaz395. Daha sonra gelen Abdülkâhir el-Bağdâ-dî, Seyfeddin el-Âmidî gibi kelâmcılar da bu anlayışı devam ettirmişler, nihayet müteahhir dönem âlimlerinden Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve Tehânevî ehl-i ehvâyı, "Ehl-i sünnet dışında kalan ehl-i kıble" diye tanımlamışlardır396. Bunlara karşılık İbn Hazm'ın el-Faşl ü'l-müel ve'l-ehvâ ve nihai adlı meşhur eserinde, İslâ­mî fırkaların yanı sıra felsefî bazı görüş­lerle İslâm dışındaki çeşitli dinlere ait inançları nakledip eleştirmesi dikkate alınırsa onun ehl-i ehvâya, ehl-i bid'at mezheplerine ilâve olarak semavî kitap­ları tahrif edip beşerî arzuları doğrultu­sunda oluşturdukları dinî-felsefî anla­yışları benimseyenleri kapsayacak şekil­de geniş bir anlam verdiği görülür. Din­lerin ve mezheplerin tasnifi konusunda otoritelerden biri sayılan Şehristânî. ba­zı açılardan isabetli bir yaklaşımla ehl-i ehvâ tabirine önemli bir açıklık getirmiş­tir. Ona göre insanlar inanç bakımından "ehlü'1-ehvâ' ve'n-nihal" ve "ehlü'd-di-yânât ve'l-milel", kısaca "ehl-i ehvâ" ve "ehl-i dîn" olarak iki kısma ayrılır. Var­lıklar ve olaylar hakkındaki inançlarını ilâhî bir kaynağa dayandırmadan sade­ce kendi görüşlerine ve arzularına göre oluşturan insanlara ehl-i ehvâ denir. Câ-hiliye Araplan'nın görüşleri, Sâbiîler, çe­şitli felsefî ekollere mensup filozoflar, bütün putperestler, yıldızperestler. ma­teryalistler, Brahmanlar ehl-i ehvâ için­de mütalaa edilir. Mecusîlik, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslâmiyet gibi dinlere İna­nanlar ise ehl-i dîni teşkil ederler. Şeh­ristânî ayrıca inanç açısından yaptığı bu tasnifin faydalandığı din ve mezhep ta­rihçileri tarafından da kabul edildiğini kaydeder397. İbn Teymiyye de çok defa kelâmcılar ve bid'at fırkaları anlamında kullandığı ehl-i ehvâyı bazan filozoflarla Ehl-i kitap hak­kında da kullanmıştır398. Buna gö­re itikadî fırkaların doğmaya başladığı II. (VIII.) yüzyıldan itibaren ortaya çıkıp literatüre geçtiği anlaşılan ehl-i ehvâya ilişkin görüşler iki noktada toplanmak­tadır,

a- Ehl-İ ehvâ, Ehl-i sünnet dışın­da kalan bütün İslâmî fırkaların ortak adıdır,

b- Bu tabir, inanç konularında ilâ­hî bir kitaba dayanmayan beşerî görüş­leri benimseyenlere verilen addır. Ancak Kur'ân-ı Kerîm'in yanı sıra bazı hadis­lerde hevâ ve ehvâ kelimelerinin, sema­vî kökenli de olsa muharref oldukların­dan İslâm dışında kalan bütün dinleri veya ilâhî kaynaklı olmayan inançları içi­ne alacak şekilde geniş bir muhteva ka­zanması dikkate alınarak ehl-i ehvânın müslüman olmayan herkesi ifade eden bir tabir olarak kabul edilmesi gerekir.

Selefiyye'ye mensup olan hadis âlim-leriyle onların etkisinde kalan bazı Ehl-i sünnet kelâmcılan ehl-i ehvâyı bid'at fırkalarından oluşan ehl-i kıbleye has­retmek istemişlerdir. Onlar bu kanaat­lerini, hevâ ve ehvâ ile ilgili naslann ehl-i bid'ata işaret etmesi, Hz. isa'yı tannlaş-tıran hıristiyanlarla bazı bid'at fırkaları­nın görüşleri arasında benzerliğin bu­lunması, ehl-İ bid'atın, cennete sadece kendilerinin gireceğini savunan Ehl-i ki-tap'la aynı paralelde yer alması, ehl-i bid'at kelâmcılarının İslâm'a aykırı fel­sefî görüşleri savunmaları gibi delillerle temellendirmeye çalışmışlardır399. Ancak bu görüşün isabetli olduğunu söy­lemek mümkün değildir. Zira itikadî ko­nularda aklın desteğine başvurmak ve­ya nasları akılcı bir yaklaşımla anlama­ya çalışmakla dinî konularda nefsânî ar­zular istikametinde haraket etmek ve duygusallığı ön plana çıkarmak arasın­da büyük farklar vardır. Her şeyden Ön­ce akla başvurmak, Kur'an'ı ve dinî ko­nulan akıl yoluyla anlamaya çalışmak biz­zat Kur'an'in ısrarla tavsiye ettiği bir hu­sustur; bundan kaçınanlar Kur'an'da ye-rilmiştir400. Kelâm ilminin doğuşuna vesile olan ehl-i bid'at kelâm-cılarının, aklı nakle hâkim kıldıkları id­diası veya Buhârî'nin dediği gibi bazı ha­disleri reddetmeleri sebebiyle ehl-i eh­vâdan sayılmalan da doğru değildir. Çünkü Kur'an hevâ ve ehvâya uymayı de­ğişik zümrelerden oluşan kâfirlere nis-bet etmektedir. Ebü'l-Hüseyin el-Mala-tî İle Abdülkâhir el-Bağdâdî gibi âlimle­rin kanaatlerine bağlı kalmak suretiyle401 ehl-i bid'atı kâfir kabul ederek ehl-i ehvâ ile özdeşleştirmek ise ehl-i kıble­nin tekfir edilemeyeceği İlkesine aykırı düşer. Öyle görünüyor ki Selef âlimleri­nin kelâmcılarla ehl-i bid'at mensupla­rını ehl-i ehvâya dahil etmeleri, bilgi va­sıtalarını Kur'an ve hadise hasretmeleri ve ayrıca âhâd rivayetlerin de mutlaka kabul edilmesini gerekli görmeleri se­bebiyledir. Halbuki Kur'an'a göre ilim vasıtalarından biri de akıldır ve zan yo­luyla kesin bilgi hâsıl olmaz. Şu halde ehl-İ ehvâ ile ehl-İ bid'atın farklı anlam­lar taşıdığını ve ehl-i ehvânın kâfirler hakkında kullanılması gereken bir tabir olduğunu kabul etmek daha uygun bir davranış olur.



Bibliyografya:

Râgıb el-İsfahânî. el-Müfredât, uhvy" md.; et-Ta'rtfât, "ehlü'1-ehvâ", "hevâ" md.leri; Te-hânevî. Keşşaf, "hevâ" md.; M. F. Abdülbâkl, el-Mu'cem, "hvy" md.; Müsned, IV, 102, 423; Dâ-rimî. "Mukaddime", 16, 30, 35; Ebû Dâvûd, "Sünnet", 2-4; Tirmizî, "Fezâ'ilü'l-Kur'ân", 14; Buhâri, Halku eCâlıl-'ibâd (nşr. Ali Sâmî en-Neşşâr — Ammâr C. et-Tâlibî, 'Akâ'idus-selef içinde), İskenderiye 1971, s. 168-173; İbn Ebû Âsim, Kitâbü's-Sünne (nşr. M. Nâsırüddin el-Elbânî!. Beyrut 1400/1980, I, 7; Es'arî. Ma-kâtât (Ritter), s. 473, 478; Malatf, et-Tenbîh oe'r-red, s. 12, 13, 35, 80-81, 86, 123-125; Âcurrî, eş-Şerfa (nşr. M. Hâmid el-Fıkil, Bey­rut 1403/1983, s. 5-6. 57; Bağdadî. el-Fark (Kevserî), s. 11-12, 13, 80, 125, 144, 221; Jbn Hazm. el-Faşl (Umeyre), V, 33, 98; Ferrâ el-Begavî. Meşâbîhu's-sünne (nşr. Yûsuf Abdur-rahman el-Maraşlî v.dğr.), Beyrut 1407/1987, I, 160; Şehristânî, et-Mitet (Kîlânî), [, 12-13, 37-38; 11, 3; Âmidî. Ğâyetü'l-merâm, s. 88; İbn Teymiyye, Der'ü te'âruzi'l-'akt oe'n-nakl (nşr. M. Reşâd Salimi, |Riyad|, ts. (Dârü'l-Künûzi'l-edebiyye), V, 173, 264; VII, 172. 179, 211, 274; a.mlf.. Mirthâcü's-sünne (nşr. M. Reşâd Salim), İRiyadl 1406/1986, VIII, 211, 263; Sü-yûtî. Şaunul-manttk ue't-kelâm (nşr. Aii Sa­mi en-Neşşâr), Kahire 1970, s. 117; Keşfü'z-zunûn, II, 1384; ŞevkânF, Fethu'l-kadîr, I, 154; II, 48; Ramazan b. Muhammed el-Hanefî, Şer-hu Ramazan Efendi 'alâ Şerhi'l-'Akâ* id, İs­tanbul 1320, s. 224; Reşîd Rızâ, Tefsîrü'l-me-nâr, VII, 505, 552; Elmalı]], Hak Dini, I, 484, 530; Yusuf Şevki Yavuz, Kur'ân-ı Kerîm'de Te­fekkür ue Tartışma Metodu, İstanbul 1983, s. 48-53.





Yüklə 0,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə