Bir görünüm sağlanmıştır



Yüklə 0,99 Mb.
səhifə22/24
tarix17.11.2018
ölçüsü0,99 Mb.
#80356
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24

Bibliyografya:



Müslim, "Mukaddime", 1, 7, 8, 27; Tİrmİzî. "Şalât", 104, "Cum'a", 57, "Fiten", 27, 51, "Şı-fatü cehennem", 10, "Edeb", 17, "Tefsir", 4, 6; Şafiî. er-Risâle, s. 382-383; İbn Sa'd, et-Ta-bakât, VII, 280; İbn Kuteybe. Te'uîlü muhtelifi'l-hadîs (nşr. Seyyid Ahmed es-Sakr), Beyrut Î393/ 1973, s. 81-86, 236, 279; a.mlf, el-Ma'ârifiUk-kâşe), s. 501-527; İbn Ebû Hatim, ei-Cerh ue't-ta'dîl, I, 293, 344; Râmhürmüzî, el-Muhaddi-şü'l-fâşılinşt. M. AccâC el-Hatîb), Beyrut 1391/ 1971, s. 159, 182-184, 560, 576, 578; Ebû Tâ-libel-Mekkî, KD.tü'1-kulÜb, Kahire 1381/1961, I. 229; Serrâc. el-Lüma', s. 28; İbn Fûrek. Müş-kilü'l-hadîş, Beyrut 1985, s. 37; Hattâbî, Ma'â-limü's-sünen, Beyrut 1411/1991, I, 4-5; Hâ­kim. Ma'rifetü 'ulûmi'l-hadtş, s. 2-4, 66, 250; Ebü Nuaym, Hilye, VIII, 94, 95, 98, 100, 345; İbn Abdülber, Câmi'u beyâni'l-'ilm. Kahire, ts., s. 411, 412, 414; Hatîb. el-Câmf li-ahlâ-ki'r-râuî {nşr. Mahmûd et-Tahhân), Riyad 1983, I, 338-340; II, 301; a.mlf., Şerefti aşhâbi'l-ha­dîs {nşr. Mehmed Saîd Hatiboğlu), Ankara 1971, bk. İndeks; a.mlf.. er-Rihle fî talebi'l-hadîs (nşr. Nûreddin Itr), Beyrut 1395, s. 87, 88; a.mlf., Muhtaşaru Nasihati ehli'l-hadîş (nşr. Y M. Sıd­dîk)" Hartûm 1408/1988,5.31, 141, 152;Şeh-ristânî, el-Milel, Kahire 1317-21 — Beyrut 1406/ 1986, II, 45-46; Sem'ânî. Edebü't-imlâ' ue'l-istimtâ* (nşr. M. Weisweiller), Leiden 1952 — Beyrut 1401/1981, s. 15-18, 53, 110. 114; Sâ-bûnî, el-Bidâye, s. 89; Yâküt. Mu'cemü'i-üde-bâ\ XVII, 299; İbn Müflih el-MakdisI, el-AdA-bü'ş-şer'iyye ve'l-minehu'i-mer'iyye, Kahire 1348, I, 211-228; İbn Receb el-Hanbelî, Şerhu 'İleli't-Tirmizî {nşr. Subhî es-Sâmerrâî), Beyrut 1405/1985, s. 76; Zehebî, A'lâmü'n-nübelâ', X, 372, 373; İbn Hacer, Tehzîbü't-Tehzîb, VIII, 263-264; Ali el-Kârî. Şerhu Şerhi Nuhbeti'l-fîker, İstanbul 1327, s. 33; Leknevî. er-Ref ve't-tekmîl, s. 69-70; M. Abdürreşîd en-Nu'mâ-nî. Mâ Temessü ileyhi hâce ii-men yütâli'u Sünen İbn M&ce, Katar 1984, s. 74; M. Zâhid Kevserî, Fıkhu ehli'l-'lrâk ue hadîşühüm (nşr Abdülfettâh Ebû Gudde), Beyrut 1390/1970, s. 18, 51; ]. Goİdziher, Etudes sur la tradiüon islamique (trc. L. Bercher), Paris 1952, s. 91; a.mlf., Zahirîler [tic. Cihad Tunç). Ankara 1982, s. 3-5; W. Montgomery Watt, İslâm Düşünce­sinin Teşekkül Devri (trc. Ethem Ruhi Fığla-lı), Ankara 1981, s. 70, 79, 80, 150, 227, 336, 337, 369; B. D. Metcalf. Islamic Reuiuat in Bri-tish India: Deoband 1860-1900, Princeton 1982, s. 264; Fazlurrahman, İslâm (trc. M. Dağ - M. Aydın), İstanbul 1981, bk. İndeks; Abdülmecîd Mahmûd, el-İtticâhâtü'l-ftkhiyye 'inde aşhâbi'i hadîs fi'l-kami's-sâlişi'i-hicrT, Kahire İ399/1979, s. 31-92, 453-460; Meh­met Hayri Kırbaşoğlu. Ashâbü'l-Hadîse Göre Allah'ın Sıfatlan Problemi (doktora tezi, 1983), AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; a.mlf, "Ehlü's-Sünne Kavramı Üzerine Yeni Bazı Mülâha­zalar", Islâmî Araştırmalar, sy. 1, Ankara 1986, s. 71-79; a.mlf.. "İslâm Düşüncesinin Teşek­kül Devrinden Bir Kesit: Ashabu'l-Hadis'in Akaid Edebiyatı", a.e., sy. 5 (1987), s. 79-89; J. Schacht. "Ahi al-Hadlth", El2 (Fr), I, 266-267; Sh. lnayatullah, "Ahl-i Hadith", a.e., I, 267-268.

Fıkıh. 11. (Vlll.) yüzyıldan sonra or­taya çıkan ve daha çok hadise ağırlık ve­ren Medine merkezli fıkıh ekolüne de ehl-i hadîs adı verilir.

Fıkıh tarihinde, II. (VIII.) yüzyılın baş­larından IV. (X.) yüzyılın başlarına kadar süren yaklaşık 200 yıllık dönem büyük müctehidlerin yetiştiği, onlara ait müs­takil ictihad metotlarının belirginleştiği ve fıkhın tedvin edilip geliştiği bir dö­nem olarak kabul edilir. Emevîler dev­rinde Medine ekolü - Küfe ekolü veya Hi-cazlılar-Iraklılar şeklinde bir ayırım için­de kendini gösteren fıkhî gruplaşma, II. yüzyıldan itibaren daha çok ehl-i hadîs ve ehl-i re'y olarak anılmaya başlan­mış, bu ayırım farklı fıkıh, kelâm ve fel­sefe ekollerinin, hatta tasavvufî tema­yüllerin ağırlık kazandığı dönem ve böl­gelerde farklı tanım ve kapsamlar ka­zanmakla birlikte asırlar boyunca de­vam etmiştir.

Gerek dört halife gerekse Emevîler döneminde birçok sahâbî İslâm'ı tebliğ, cihad, eğitim ve öğretim gibi amaçlarla ülkenin çeşitli bölgelerine gitmiş, ora­da yerleşmişti. Bunlar, etraflarında kur­dukları ders halkaları ve yetiştirdikleri öğrenciler sayesinde daha sonraki ne­sillerde genişleyerek gelişecek olan bir ilmî ve fikrî faaliyet başlatmışlardı. Özel­likle Küfe ve Basra Hz. Ömer'in hilâfeti döneminde kurulmuş iki şehirdi ve İbn Mes'ûd, Sa'd b. Ebû Vakkâs, Ammâr b. Yâsir, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Mugîre b. Şu'-be, Enes b. Mâlik, Huzeyfe b. Yemân, İmrân b. Husayn ve daha birçok sahâbî buraya yerleşmiş, Hz. Ali'nin Kûfe'yi hi­lâfet merkezi yapmasıyla Irak daha da büyük bir önem kazanmıştı. Bütün bu gelişmelere rağmen Medine, Dımaşk'ın hilâfet merkezi olduğu Emevîler döne­minde de hâlâ ashabın büyük çoğunlu­ğunu barındırma özelliğini korumaktay­dı. Mâlik b. Enes'in ifadesine göre 10.000 sahâbî ölünceye kadar burada yaşamış, diğer bölge ve şehirlere gidenlerin top­lam sayısı 2000 civannda olmuştur. Bu­nun İçin de Medine, dört halife döne­minde üstlendiği Kur'an ve Sünnete da­yalı dinî bilgiye öncülük etme rolünü Emevîler devrinde de devam ettirmiş, sa­habe devrinden itibaren Medine'de güçlü bir ilmî muhit ve gelenek ortaya çık­mıştır.

Fıkıh tarihçileri, Emevîler döneminde­ki Medine fıkhının sahabeden Hz. Ömer, Zeyd b. Sabit. Abdullah b. Ömer, Hz. Os­man, Hz. Âişe, Abdullah b. Abbas gibi fakiri sahâbîlere dayandığını, bilhassa ilk üç sahâbînin bunda önemli tesirinin bulunduğunu kaydederler. Bu sahâbîle-rin ilminin Özellikle Safd b. Müseyyeb, Ebû Bekir b. Abdurrahman, Urve b. Zü-beyr b. Avvâm, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe, Hârice b. Zeyd, Kasım b. Muhammed b. Ebû Bekir, Süleyman b. Ye-sâr, Kabîsa b. Züeyb, Abdülmelik b. Mer-vân, Ebü Seleme b. Abdurrahman b. Avf. Ebân b. Osman b. Affân, Salim b. Abdul­lah b. Ömer'den oluşan ve ilk yedisi "fu-kahâ-i seb'a" olarak anılan on iki tâbir fakihi tarafından iyice özümsenip Nâfi', Zührî, Ebü'z-Zinâd. Rebîatürre'y. Yahya b. Saîd gibi bir sonraki nesli teşkil eden âlimlere aktarıldığı kaydedilir. Tabiîn devrinde Medine'nin hadis ve fıkıh ilmi­ni birinci dönemde Saîd b. Müseyyeb, ikinci dönemde ise Nâfi' ve Zührî sim­gelemektedir. İmam Mâlik'in yetiştiği üçüncü döneme de ilim bu kanaldan in­tikal etmiştir. İmam Mâlik, Leys b. Sa'd'a yazdığı mektupta bu ilmî mirası ve Me­dine halkının dinî yaşayış ve geleneğini hem iftihar vesilesi hem de sağlam bil­gi kaynağı olarak tanımlarken Medineli hadis ve fıkıh bilginlerinin ortak kana­atini yansıtmaktadır. Medine merkezli bu fıkhı-ilmî gelenek sahabe ve tabiîn döneminde "Medine ekolü (medresetü'l-Medîne). Medineliler (ehlü'l-Medîne) veya Hicazlılar (ehlü'l-Hicâz)" şeklinde anılmak­ta ve daha çok üstat, muhit ve malze­me farklılığına dayanan bir ekolleşme görünümünde iken Abbasîler devrine gi­rildiğinde "ehlü'l-hadîs, ashâbü'l-hadîs, ehlü'l-eser, ehlü'1-ilm" gibi adlarla anıl­maya, hadis ve re'yle ilgili bazı prensip tartışmaları da yapılmaya başlandı. Ge­rek bu adlandırmada gerekse bu gru­bun hadis ve re'y anlayışında, içinde bu­lundukları şartlar kadar alternatif bir ekol olan Irak ekolünün veya ikinci dö­nemdeki adlandırmasıyla ehl-i re'yin de önemli tesiri olmuştur.

Dört halife döneminden itibaren Irak ve özellikle kurulduğu tarihten itibaren Küfe şehri önemli bir ilim merkezi ol­maya başlamıştı. İbrahim en-Nehaî, Kû-fe'ye Bey'atürndvân'da bulunan sahâbî-lerden 300. Bedir Gazvesi'ne katılanlar­dan da yetmiş kişinin gelip yerleştiğini söylemektedir417. Irak fıkhı sahabeden Abdullah b. Mes'ûd'a. bir ölçüde de Hz. Ali ve Hz. Ömer'in fık­hına dayanır. İkinci kuşakta yer alan Al-kame b. Kays, Mesrûk b. Ecda'. Abîde es-Selmânî, Esved b. Yezîd, Şüreyh b. Haris ve İbrahim en-Nehaî gibi fakihler İrak fıkıh ekolünün kuruluşunda önemli rol üstlenmişlerdir. Bu grubun temsilci­si durumundaki İbrahim en-Neharden sonra İraklı fakihlerin daha çok ehl-i re'y olarak anılmaya başlandığı görülür418. Bu gelişmeler sonunda Eme­vîler döneminde Medine'nin yanı sıra Kü­fe de devrin önemli bir ilim merkezi ko­numunu kazanmış ve bu durum uzun süre devam etmiştir. İmam Mâlik'e so­ru soran birinin, "Dımaşklılar bu konu­da sana muhalefet ediyorlar" demesi, onun da bu kişiye, "Dımaşklılar, Medi-neliler'e ve Kûfeliler'e ait olan bu ilmî seviyeyi ne zaman elde etmişler?"419 diye sorması da bunu ifade eder. Eme­vîler döneminde Medine ve Küfe merkez­li bu iki fıkıh ekolü arasında görünürde sadece hoca, çevre ve dinî bilgi kaynak­ları açısından farklılık mevcutken Abba­sîler döneminden itibaren hadis ve re'y­le ilgili bazı prensip ve anlayış farklılık­ları da belirginleşmeye, buna bağlı ola­rak farklı görüşler ortaya çıkmaya baş­lamıştır. Yeni meseleler karşısında üre­tilen çözümlerin veya takınılan tutum­ların diğer ilim merkezlerinde tartışıl­maya başlanması ekolleşmeyi daha da arttırıcı bir rol üstlenmiş, bu gelişmeler hem ehl-i re'y ve ehl-i hadîs şeklinde adlandırılan iki fıkıh ekolünün, hem de bunların içinden Hanefî ve Mâliki hukuk ekollerinin doğmasını hızlandırmıştır.

Ehl-i hadîs ve ehl-i re'y tabirleri fıkıh tarihi açısından ilk bakışta. Abbasîler dö­nemiyle birlikte iyice belirginleşen iki farklı fıkhî ekol ve temayülü ifade eder görünmekte ve ehl-i hadîs tabiriyle İmam Mâlik'in şahsında temsil edilen Medine fıkhı kastedilmekteyse de bu iki tabire veya benzeri diğer tabirlere değişik şa­hıs ve gruplar tarafından değişik dönem­lerde farklı anlamlar yüklendiği de ol­muştur. Dolayısıyla bu tabirlerin kap­sam ve kullanım alanı hadis ve re'y ke­limelerine verilen anlamla, karşıt görü­len grubun metot ve fikirleriyle, döne­min şartlarıyla yakın bağlantı içinde ol­muştur. Bunun için de ehl-i hadîsin kim­liğini tesbitte önemli güçlükler bulunduğu görülür. Meselâ Ebû Bekir b. Ay-yâş'ın, "Her devirde ehl-i hadîsin diğer âlimlere nisbeti ehl-i İslâm'ın diğer din mensuplarına nisbeti gibidir" sözünü nakleden Şa'rânî. buradaki ehl-i hadîs ifadesinin bütün Ehl-i sünnet fakihle-rini kapsadığını söyler420. İbn Kuteybe. aralarında İmam Mâlik ve Evzâî'nin de bulunduğu birçok mücte-hidi ashâb-ı re'yden sayarken fıkıhta pek şöhreti olmayıp sadece hadis rivayetiyle uğraşanları da ehl-i hadîs olarak adlan­dırır ve Ahmed b. Hanbel'i her iki züm­renin dışında tutar421. Aynı müellif Te\îlü muhtelifi'l-hadîş adlı eserinde İse ehl-İ re'y olarak sadece Ebû Hanîfe ve arkadaşlarından söz eder422. Makdisî bir yerde Ahmed b. Hanbel ve İshak b. Râhûye'yi ashâbü" I -hadîsten kabul ederken bun­ları Hanefî. Mâlikî. Sâf iî ve Zahiri gibi fı­kıh mezhebi önderleri arasında saymaz. Bir yerde Şafiî mezhebini Hanefî mez­hebine muhalif olarak ashâbü'l-hadîs içinde zikrederken bir başka yerde Ebû Hanîfe ve Şafiî'yi Ahmed b. Hanbel'in hilâfına ehl-i re'yden sayar423. TİrmİZÎ es-Sünen'in birçok yerinde Şafiî'yi ashâbü'l-hadîsten göstermeye önem verir.424 Beyhakide Hanefîler dı­şında kalan üç fıkıh mezhebini ehl-i ha­dîs olarak nitelendirir.

Şehristânî'ye göre müctehidler ashâ­bü'l-hadîs ve ashâbü'r-re'y şeklinde iki grupta toplanır, üçüncü bir grup yoktur. Ashâbü'l-hadîs Hicazlılar yani Mâlik, Şa­fiî, Sevrî, Ahmed b. Hanbel, Dâvûd ez-Zâhirî ve taraftarlarıdır. Ashâbü'r-re'y ise Iraklılar yani Ebû Hanîfe ve arkadaş­larıdır. Onun bu ayırımı sonraki dönem­de birçok müellif tarafından da benim­senmiştir. Fahreddin er-Râzî ashâbü'l-hadîsi insanları hadislere bağlanmaya teşvik eden, bunun dışındakilere tutun­maktan sakındıran, hadislerden hüküm çıkarıp fikrî münakaşa ve çözüm üret­mede başarılı olan kimseler olarak ta­nımlayıp bu sıfatın Mâlik, Ahmed b. Han­bel, İshak b. Râhüye ve taraftarlarına da verilebileceğini, ancak bu adlandırmaya en çok Şâfiîler'in lâyık olduğunu ifade eder425 Mâlikî ve Şafiî hatta Hanbelî fıkıh ekollerine mensup müellifler de genel­de bu üç ekolü ehl-i hadîs, Hanefî fakih-lerini ise ehl-i re'y olarak adlandırma te-mayülündedirier. İbn Haldun bu ikili ayı­rıma ehl-i zahiri de ilâve ederek üçlü bir kategori oluşturmuş. Şah Veliyyullah da buna yakın bir taksimi ehl-i re'y, ehl-i zahir ve ikisi arasında kalan Ehl-i sünnet'ten muhakkıklar şeklinde yapmıştır.

Ancak bazan ehl-i hadîsten Ehl-i sün-net'in kastedildiği ve bu tabirin ehl-i bid'atın karşılığı olarak kullanıldığı, bu durumda Hanefî imamların da bu sınıf­tan sayıldığı görülür.

Emevîler döneminden itibaren Hicaz fıkhı ile Irak fıkhı arasındaki önceleri üs­tat muhit ve bilgi, sonraları ise metot ve görüş farklılığına dayanan rekabet ve fikrî çekişme ortamı Hanefîler'in ehl-i re'y, karşılarında ortak cephe oluşturan Mâlikî ve Şâfiîler'in de ehl-i hadîs ola­rak adlandırılmasının başta gelen se­bepleri arasında yer alır. Ancak Ahmed b. Hanbel'in, halku'l-Kur'ân tartışma­sıyla birlikte Mu'tezile karşısında gele­neksel düşüncenin ve geniş müslüman kitlenin önderi olarak görülmesi ve mu-haddislerin fıkhının Ahmed b. Hanbel ile ekolleşmesi, ehl-i hadîs ile ehl-i re'y ayırımına ve hadise bağlı fıkıh anlayışı­na yeni bir boyut getirmiştir. Bu yeni fık­hı anlayışın ortaya çıkmasından sonra o zamana kadarki yaygın fıkhî ekoller, meselâ Hanefî, Mâlikî ve Şafiî ekolleri ve taraftarları ehl-i re'y. Hanbelîler ise ehl-i hadîs olarak anılmaya başlanmış­tır. Ancak Bişr b. Gıyâs ve İbn Ebû Duâd gibi bazı Mu'tezilî âlimlerin Hanefî mez­hebine mensup olması, ehl-i re'ye karşı yöneltilen suçlamalarda Hanefîler'in ön planda tutulmasının bir sebebini oluş­turmuştur. Aynca bu ikili ayırımda, "Ev-zâî'nin, Mâlik'in ve Ebû Hanîfe'nin ileri sürdükleri görüşler şahsî kanaatlerin­den başka bir şey değildir ve bana göre bunların hepsi birdir; asıl deliller ise nas-larda ve benzeri nakillerde mevcuttur" diyen Ahmed b. Hanbel'in426 tavrı da et­kili olmuştur. Böylece Mâlikîler'in Hane-fîler'e, Şâfiîler'in de bu iki ekole karşı ileri sürdüğü hadise dayalı fıkıh anlayı­şını geliştirme iddiasını bu defa Hanbe­lîler ilk üç fıkıh ekolüne karşı ileri sür­meye başlamışlardır. Hanbelî fıkhının or­taya çıkmasıyla benimsenmeye başlanan bu ikili ayırımı esas alan çağımızın bazı fıkıh tarihçileri de ehl-i hadîsi müfrit eserciler-mutedil eserciler şeklinde iki­ye ayırırlar. Birinci grubu teşkil edenler re'yi ve bunun en önemli unsuru olan kı­yası, sahabe ve tabiîn fetvalarını kabul etmezler. Bazı Mu'tezile âlimlerinden başka Ehl-i sünnetten Dâvûd ez-Zâhirî ve İbn Hazm'ın önderliğini yaptığı Zahirî fakihleri bu grubu oluşturur. İkinci gru­bu meydana getiren mutedil eserciler ise genellikle hadis bilginleridir. Bunlar re'y ve kıyası inkâr etmemekle birlikte ona nadiren başvururlar; hadislerden başka sahabe ve tabiîn fetvalarını da delil ola­rak kullanırlar. Henüz vuku bulmamış meselelere cevap vermedikleri gibi ha­dis ve esere hiçbir re'yi tercih etmezler. En önemli temsilcileri olarak Şu'be b. Haccâc, Hammâd b. Zeyd, Ebû Avâne el-Vâsıtî, Ma'mer b. Râşid, Leys b. Sa'd, Süfyân b. Uyeyne. İbn Ebû Şeybe, Ah­med b. Hanbel ve meşhur altı hadis ki­tabının müellifi hadisçiler sayılabilir. Fık­hî meselelerin çözümünde, re'y ve hadi­si kullanmada gösterdikleri ilmî tavır ve metoda göre yapılan bu tasnifin tabii sonucu olarak re'ye sıklıkla başvuran Ebû Hanîfe ve diğer Hanefî müctehidleri ka­dar İmam Mâlik, Şafiî, Evzâî, Süfyân es-Sevrî gibi fakihler de ehl-i re'yin mute­dil re'yciler kısmını teşkil edecektir.



Fıkıh tarihi içinde farklı dönem ve mu­hitlerde farklı fıkhî ekolleşmeler ve an­layışlar doğduğundan ehl-i hadîs tabi­ri, özünde hadise bağlılık iddiasını taşı­makla birlikte kullanıldığı döneme ve karşıt gruba göre farklı anlam ve kap­samlar taşıyabilmekte, bunun tabii so­nucu olarak ehl-i hadîsin kimliğini be­lirlemek ve tanımlamak kadar onun ha­dis ve re'y anlayışlarını tesbit de olduk­ça güçleşmektedir. Başta İmam Mâlik olmak üzere o dönemde Hİcazlılar, ken­di ellerinde bulunan hadislerin diğer böl­gelerde bilinen hadislerden daha sağ­lam ve güvenilir olduğuna inanmakta, hatta Iraklılar'ın ve Şamlılar'ın elinde bulunan hadisleri kendileri teyit ve tas­vip etmedikçe delil saymamakta idiler. İmam Mâlik'in, "Harreteyn (Medine çev­resindeki taşlık bölge) sınırları dışında kalan hadis gücünü yitirir" sözüyle, "Irak-lılar'ın hadislerini Ehl-İ kitabın sözü gibi kabul edin; onları ne tasdik ne de tek­zip edin"427 şek­lindeki yaklaşımı bu anlayışın sonucudur. Hicaz âlimlerini böyle düşünmeye sev-keden âmil, onların mevcut bütün ha­disleri bildiklerine kesin olarak inanma­ları, diğer bölgelerdeki hadisleri ise sıh­hati sabit oluncaya kadar şüpheyle kar­şılamalarıdır. Medine'de sözlü olarak nakledilegelen hadisin yanı sıra şehir halkının dinî hayatı yani yaşayan sün­net de dinî delil olarak algılandığından Hİcazlılar eser yönünden zengin bir malzemeye sahipti. Öte yandan Medine'de hayatın sadeliğini koruması, diğer böl­gelerdeki çevre farklılığının ve yeni kül­türlerle tanışmanın yol açtığı fıkhî ve fik­rî tartışmaların bu şehre pek taşmamış olması da onların mevcut hadislerle ve Medine halkının örfüyle yetinmesine im­kân veriyordu. Henüz vuku bulmamış farazi meseleleri tartışmaya, hadisin bu­lunmadığı konularda re'y ve içtihada da­yanarak yeni çözümler üretmeye de sı­cak bakmıyor, re'y ve kıyasa ise sadece çok gerekli olduğunda başvuruyorlardı. Re'yi de iyi ve kötü diye ikiye ayırıp iyi (memdûh) re'y ile sahabenin ve tabiînin ümmet tarafından hüsnü kabul görmüş fetvalarını, kötü (mezmûm) re'y ile de herhangi bir nassa dayanmayan, hadise aykırı düşen şahsî yorumları kastediyor­lardı. Ancak o dönemde bütün Medineli fakihlerin bu görüş ve tutum içinde ol­duğunu söylemek de zordur. Medine'de Rebîatürre'y gibi re'y ile fetva vermek­le isim yapmış fakihler bulunduğu gi­bi Irak'ta da Mesrûk b. Ecda", Şa'bî, Ha-san-ı Basrî gibi ehl-i hadîs olarak nite­lendirilebilecek çok sayıda fakih mev­cuttu.

Ehl-i hadîsin, hakkında âyet veya ha­dis bulunan konularda nassı esas alıp bulunmadığı konularda re'y ve içtihada başvurmak yerine susmayı tercih etme­si, yeni veya muhtemel olayların çözü­mü üzerinde fıkhî tartışmalara pek gir­memesi, sahabe ve tabiîn fakihlerinden bir kısmının da tercih ettiği bir tutum­du. Re'y ile hüküm vermenin yanlışlığı­na dair ilk nesillerden gelen rivayetler, Abdullah b. Ömer, Zeyd b. Sabit, Ammâr b. Yâsir, hatta Hz. Ömer gibi sahâbîle-rin henüz vuku bulmamış olaylar hak­kında soru sormayı yasaklaması428, ehl-i hadîsin re'ye dayanarak hüküm vermeyi ihtiyatla kar­şılamasında ve farazî fıkıhla ilgili çekim­ser tavırlarında etkili olmuştur. Nitekim İmam Mâlik bir defasında, öğrencilerin­den Esed b. Furât'ın ortaya attığı farazî meselelerin bir veya ikisini cevaplandır­dıktan sonra bu kadarının kâfi olduğu­nu, re'y ile hüküm vermeyi istemesi ha­linde Irak'a gidip Muhammed b. Ha-san'ın derslerine devam etmesi gerek­tiğini söylemiştir. Ancak başta İmam Mâ­lik olmak üzere 11. (VIII.) asırdaki ehl-i hadîsi re'y ve ictihaddan uzak duran ve onu hiç kullanmayan kimseler olarak görmek de doğru olmaz. Belki onlan ha­disin tesbit ve tahkikine önem veren, hadisle, sahâbe-tâbiîn fetvasıyla ve Me­dine'de yaşayan sünnetle yetinme imkâ­nı daha çok olan, ancak gerekli olduğun­da da re'y ve kıyasa başvuran kimseler olarak tanımlamak daha doğru olur. Esa­sen iki ekol arasındaki farklılık da ha­dis veya reyi kabul noktasına dayanmamaktadır. Fahreddin er-Râzî, Şafiî'den önce ehl-i hadîsin sadece hadislerin me­tinlerini bilen kimseler olduğunu, hadis ve eserden hüküm çıkarıp ehl-i re'y ile mücadele edebilecek durumda bulun­madıklarını ifade ederken429, yalnız hadis rivayetiyle meşgul olan bu kimselerin Ebû Hanîfe ve İmam Mâlik gibi re'y ile hüküm veren ve hatta zaman zaman ba­zı gerekçelere dayanarak bir kısım ha­dislerle amel etmeyi terkeden ehl-i re'y karşısında sessiz kaldıkları iddiasını di­le getirmektedir. İbn Kayyım el-Cevziy-ye ve Zehebî gibi diğer âlimlerin de ehl-i hadîse karşı bu tür tenkitleri vardır. Emevîler devrinde re'ye karşı çıkarak sadece hadis rivayetiyle meşgul olan ve­ya daha sonraki dönemde halku'l-Kurân ve mihne olayından sonra re'y ve içti­hada karşı iyice tavır alıp sıkı bir şekil­de hadislere bağlı kalan ehl-i hadîs hak­kında geçerli sayılabilecek bu tenkitleri, gerek İmam Mâlik gerekse İmam Şafiî'­nin temsil ettiği ehl-i hadîs grubu için haklı bulmak mümkün değildir. Nitekim Hanbelî fakihi İbn Receb de ehl-i hadî­sin bir kanadına benzeri bir tenkitte bu­lunarak İslâm âlimlerini yeni meseleler karşısında çözüm üretebilmeleri açısın­dan öç gruba ayırarak inceler. Birincisi fıkhî meselelere zihnini kapamış, fıkhî anlayış ve tahlil gücünü geliştirememiş ve bu konudaki bilgileri naslarla sınırlı kalmış ehl-i hadîstir. İkinci grup mese­lelere çözüm üretmekte ileri giden, fara-zî fıkıh ve cedel üslûbunu geliştiren ehl-i re'ydir. Üçüncü grup ise hadisle amel eden, güç ve gayretlerini Allah'ın kitabı­nı, sahih sünneti, sahabe ve tabiîn sö­zünü anlamaya yönelten, tefsir ve hadis gibi İlimler sayesinde meseleleri anlama­ya çalışan ehl-i hadîstir. Ahmed b. Han-bel ve onu takip eden ehl-i hadîs âlim­leri bu üçüncü grubu oluşturmaktadır. Bu durumda ehl-i hadîsi de kendi ara­sında re'y. kıyas ve içtihadı tamamen reddedenler, ehl-i re'y kadar olmasa bi­le yine re'y ile amel etmenin gereğine ve doğruluğuna inananlar şeklinde ikiye ayırmak mümkün olur. Hatta II (VIII) ve III. (IX.) yüzyılda İmam Mâlik ve Şafiî ile onlar etrafında yer alan fakihler de ehl-i hadîs olarak adlandırıldığına göre ehl-i hadîsin üçlü ayırımından da söz edilebi­lir. Buna göre Mâlikî ve Şâfiîler, arala­rındaki metot ve üslûp farklılığına rağ­men re'y ve içtihadı sıklıkla kullanan ehl-i hadîs, Ahmed b. Hanbel'in etrafında yer alan fakihler mutedil re'yci ehl-i hadîs.

Zahirîler ve bir kısım muhaddisler de re'­ye tamamen karşı çıkan ehl-i hadîs gru­bunu oluştururlar. Bu üçüncü grubu teş­kil eden Zahirîler ve muhaddisler hariç tutulursa hangi gruba ve metoda men­sup olursa olsun fakihler arasında ge­rek sahih hadisi delil almada, gerekse bir fıkhî meseleyi re'y ve ictihadla çöz­menin cevazında ciddi bir görüş ayrılığı yoktur. Her ekol diğerini hadisi terket-mek, re'y ve şahsî temayülü ile hüküm vermekle tenkit etmiş, kendisinin hadi­se ve nassa daha bağlı olduğunu veya isabetli bir görüşe sahip bulunduğunu ileri sürmüşse de her bir fıkhî görüşün savunulabilir haklı bir naklî veya aklî gerekçesinin bulunduğu görülür. Nite­kim Ahmed b. Hanbel'in özellikle itikadî alanda verdiği mücadele esnasında ser-dettiği görüşleri etrafında oluşan ehl-i hadîs grubu katı bir tavır sergileyerek re'ye karşı güçlü bir mukavemet göster-mişlerse de zamanla bu tavırlarını yu­muşatmış, re'yi de önemli bir fıkhî bilgi kaynağı olarak kullanmaya başlamışlar­dır. Hanbelîliğin fıkıh ekolü haline gel­mesi de bu gelişmelerin sonucudur. Bu sebeple re'y ve ona dayalı olarak yapı­lan kıyas, ehl-i hadîs ile ehl-i re'yi veya aynı grup içindeki farklı temayülleri ayı­ran yegâne ölçü olarak alınmamalıdır. İbn Abdülberr'e göre ehl-i hadîsle ehl-i re'y arasındaki ihtilâfın sebebi Ebü Ha-nîfe'nin birçok hadisi. Kur'an'dan ve ha­dislerin bütününden çıkarılan dinin ge­nel ilkelerine arzettikten sonra uygun düşmeyenleri şâz olarak nitelendirip reddetmesidir. Şah Veliyyullah, iki ekol ara­sındaki en belirgin farkın ictihad ve nas-lardan hüküm çıkarmak değil tahrîc ol­duğunu ifade etmekte, tahrîci de, "Geç­miş imamların sözleri arasında açık hük­mü bulunmayan meseleleri aynı usule göre hükme bağlamak ve böylece mez­hep içinde ictihad etmektir" şeklinde açıklamaktadır.430 Hatta ehl-i hadîs ve ehl-i re'y ta­birlerinin ilk defa iki karşı ekolü, yani Medineli ve Kûfeli fakihleri ifade etme­ye başladığı hicrî II. yüzyılın ortalarına göz atılacak olursa gerek hadis gerekse re'y ile hüküm verme konusunda Ebû Hanîfe ile Mâlik arasında ciddi bir far­kın bulunmadığı görülür. Üstelik her iki bölgede de re'yi sıkça kullanan fakihle-rin yanı sıra nassın olmadığı yerde re'y ile hüküm vermekten çekinen birçok fa-kihin bulunduğu da bilinmektedir. Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının ehl-i re'y, ar­dından da İmam Mâlik ve arkadaşlarının

cııı-ı uduis uıyc aıııııııasnıua ley ve ııa-

dis ihtilâfından ziyade mevâlî-Arap çe­kişmesi, iki bölge arasında süregelen il­mî rekabet, İmam Mâlik'in el-Muvatta3 adlı hadis kitabını tedvîn etmiş olması, Hanefîler'in re'yi daha isabetli kullan­mış olmaları gibi faktörlerin etkili oldu­ğu söylenebilir. İbn Abdülber bu dönem­de fakihler arasındaki Arap-mevâlî çe­kişmesinin ilginç örneklerini verir431. İmam Mu-hammed de Medine ehlinin hadisle ame­le önem verdiği şeklindeki yaygın kana­ati çürütmeye çalışır432. Bu sebeple ehl-i hadîs ve ehl-i re'y tabirlerinin, muhaddislerin dayanışma içine girip birlikte hareket etmeye ve cerh ve ta'dîl silâhını kullan­maya başladıkları hicrî II. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gündeme geldiği, söz konusu tartışmanın esasında hadisçi-lerle fakihler arasında cereyan ettiği, buna rağmen aralarında metot ve tavır benzerliği bulunan fakihlerin de zaman zaman hadisçilerle birlikte hareket et­tiği veya öyle algılandığı da söylenebilir.433



Sonuç olarak ehl-i hadîs ve ehl-i re'y tabirleriyle, iki ayrı ekol olarak hadisçi-ler ve fakihler veya hadisçilerle kelâm-cılar kastedildiğinde bunlar arasındaki metot ve yaklaşım farklılığının ilk devir­lerden itibaren devam ettiği, fakihlerin kendi aralarındaki ekolleşmeleri kaste­dildiğinde ise hicrî III. yüzyıldan itibaren iki ekolün prensip ve metotlarının belir­ginlik kazandığı, aralarında yapılan tar­tışma ve bilgi alışverişinin bunları birbi­rine yakınlaştırdığı, ehl-i re'y karşısında alternatif bir görüş olarak ortaya çıkan ehl-i hadîsin zamanla re'y ve kıyası kul­lanmaya başladığı, ehl-i re'yin de hadis konusunda yeterli ölçüde titiz davranıp ekollerin birbirinden âzami derecede fay­dalandığı söylenebilir. Ahmed b. Hanbel döneminde ehl-i hadîs tabiri farklı bir boyut ve anlam kazanmış ve neredeyse Ehl-i sünnet'le aynı mânada kullanılır olmuşsa da tartışma daha çok inanç ala­nına kaydığı için fıkıh alanında hadisle ve re'y ile amel konusunda ciddi bir gö­rüş ayrılığı ortaya çıkmamıştır434. Mezhep mensuplarının karşı mezhep mensuplarına hadisi terketme veya kınanmış re'y ile amel etme gibi ithamları da sübjektif değerlendirmeler­den öte geçmez ve fıkıh alanında bu dö­nemlerde ciddi bir ehl-i hadîs-ehl-i re'y çatışmasının bulunduğunu göstermez.



Yüklə 0,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə