Bir görünüm sağlanmıştır


EFDALZÂDE HAMİDÜDDİN EFENDİ68



Yüklə 0,99 Mb.
səhifə4/24
tarix17.11.2018
ölçüsü0,99 Mb.
#80356
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

EFDALZÂDE HAMİDÜDDİN EFENDİ68




EFDALZADE SEBİLİ

İstanbul'un XV. yüzyılın sonlarında yapıldığı tahmin edilen en eski sebili.

Fatih'te Cedîd Nişancı Mehmed Paşa Camii yakınında Keskin Dede Mescidi'ne bitişik bir su yapısı idi. II. Bayezid döne­minde 901-908 (1496-1503) yılları arasında şeyhülislâmlık yapan Efdalzâde Ha-mîdüddin Efendi tarafından yaptırılan mescidin yanında bir de sebil inşa etti­rilmişti. Mescid. yakınında bulunan Kes­kin Dede adındaki bir yatırdan dolayı Keskin Dede Mescidi olarak tanınmıştı. Sebil, Türk klasik dönem mimarisi üslûbunda olan ve tamamen kesme taştan yapılan mescidin iki sokak arasındaki kö­şesinde bulunuyordu. 1945 yılında, tam karşısında yaptırılan okul binası bahane edilerek harap haldeki mescidle sebil hiç­bir iz kalmayacak şekilde ortadan kal­dırılmıştır.

Sebil adı verilen küçük vakıf binaların ilk örneklerine Mısır'da Kahire'de rastla­nır. Osmanlı mimarisi ise ancak XVI. yüz­yılın ikinci yarısından itibaren bu türden vakıf yapılan meydana getirmeye baş­layarak en güzel eserleri XVI. yüzyıl son­ları ile XVII. yüzyılda ve barok üslûbun hâkimiyetiyle XVIII. yüzyılda vermiştir. Efdalzâde Sebili gerçekten 1496-1503 yılları arasında yaptırılmışsa. Mısır'ın fet­hinden önce Osmanlı dönemi Türk mimarisinde inşa edilmiş tek örnek olarak bu türden yapıların başında yer alan bir eser kabul edilmelidir.

Bu satırların yazarı 1947 yılında İstan­bul sebilleri hakkında bir inceleme ya­parken Efdalzâde Sebili'ni yerinde bula­madığı için başvurduğu mahalle muh­tarı ona, sebilin okul müdürü tarafın­dan manzarayı bozduğu gerekçesiyle yık-tırıldığını ve kendisinin buna karşı çık­mak istediğinde de, "Ben adamı bura­dan uçururum" diye tehdit edildiğini bildirmişti. Bir dönemde tarihî eserle­re karşı takınılan tutumu gösteren bu hâtıranın burada kaydedilmesinin se­bebi, geleceğin tarihçi ve sosyologları­na faydalı bir malzeme olacağı ümidi­nin taşınmasıdır.

Efdalzâde Mescidi'nin mimarisi hak­kında yeterli bilgi bulunmamakla birlik­te bu köşe sebilinin fotoğrafları mevcuttur. Caminin köşesinde, ikisi duvara gömülü üç mermer sütunla 90 derece­lik bir açı teşkil edecek şekilde yerini almıştı. Sütun gövdeleri tunç bilezikler­le başlıklardan ayrılmış, yine mermer­den olan başlıklar baklavalı tipte işlen­mişti. Başlıkların üstünde ise demir ger­giler bulunuyor, bunların da üstlerinde muntazam kesme taştan sivri Türk ke­merleri yer alıyordu. İki sokağa bakan iki pencerenin lokmalı demir şebekeleri mevcuttu. Sebilin yan duvarında ise içe­riye girişi sağlayan yayvan kemerli kü­çük kapısı vardı. Herhalde üstünde ev­velce geniş bir ahşap saçağı da bulun­maktaydı.

Efdalzâde Sebili'nin Türk ve İstanbul tarihi bakımından değeri, şehrin günü­müze kadar gelebilen bu türden en es­ki eseri olması yanında sebil veya sebil­haneler tarihinde Osmanlı dönemi mi­marisindeki ilk temsilcilerden biri olma­sından kaynaklanıyordu.

Bibliyografya

İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546), s. 411-412; Ayvansarâyî, Hadlkatü'l-ceuâmi'. I, 185; a.mlf, Camilerimiz Ansiklopedisi: Hadî-katü l-ceuâmi' Ihaz. İhsan Erzi). İstanbul 1987. II, 17; İzzet Kumbaracılar. İstanbul Sebilleri, İs­tanbul 1938, s. 7; Ayverdi, Osmanlı Mimarîsi III, s. 344-345; Fâtih Camileri Ihaz Fatih Müf-tülüğül, İstanbul 1991, s. 151.



EFENDİ

Osmanlılar'da çeşitli mevkilerdeki kişilere verilen bir unvan.

Bizans Rumcası'ndan (afendis) Türkçe'­ye geçmiş olan ve "sahip, mâlik" anlamı­na gelen kelime Mevlânâ'nın şiirlerinde geçtiğine göre XIII. yüzyıldan önce Ana­dolu'da kullanılmış olmalıdır. Kastamo­nu emîrinin kardeşine efendi unvanının verildiği bilinmektedir. Bu unvan Osman-lılar'da daha yaygın şekilde görülür. Âşık-paşazâde'deki kayda göre Kara Rüstem, Kazasker Çandarlı Kara Halil'e efendi şeklinde hitap etmişti69. Fâ­tih Sultan Mehmed de Galata ahalisine verdiği Rumca fermanda kendisi için bu unvanı kullanmıştır. Efendi kelimesi, Arapça "seyyid" ve "mevlâ" kelimeleri­nin karşılığı olarak XV. yüzyılın ikinci yansından sonra tahsil görmüş saygıdeğer ve itibar sahibi kimselere mahsus bir tabir olarak kullanılmaya başlanmış ve sosyal, siyasî, ilmî, dinî ve tasavvufî çev­relerde giderek geniş bir kullanım alanı bulmuştur.

Devletin yüksek memurlarından bazı­larına da efendi unvanı verilirdi. Nite­kim şeyhülislâma "efendi dâîmiz", İstanbul kadısına "İstanbul efendisi", reî-sülküttâba "reis efendi", Yeniçeri Ocağı kâtibine "yeniçeri efendisi", yeniçeri kâ­tibinin dairesine de "efendi kapısı" veya "efendi dairesi" adı verilmiştir. Sonra­ki asırlarda bu unvanın kullanılışı daha da yaygınlaşmıştır, Hz. Muhammed için "Peygamber efendimiz" şeklindeki söy­leyiş halk arasında yaygınlık kazandığı gibi tarikat mensupları şeyhleri için ay­nı kelimeyi kullanmışlardır. XIX. yüzyılın ikinci yarısında şehzadelere resmen efen­di denilmeye, padişahlar hakkında "efen­dimiz" tabiri kullanılmaya başlanmıştır. Efendimiz kelimesinin Arapçalaştırılmış şekli olan "efendinâ". Mehmed Ali Paşa'dan sonra Mısır'da da kullanılmıştır. Bugünkü Uygurlar arasında kullanılan "apândi" kelimesi efendiden başka bir şey değildir. Bu yüzyılda Osmanlı Dev­leti efendi kelimesinin kullanılışını bir usule bağlamıştır. Padişah zevcelerine "kadın efendi" denildiği gibi hanım ve bey unvanları da efendi ile birleştirile­rek "hanımefendi" ve "beyefendi" şekli­ni almıştır. Şeyhülislâmlar ve hıristiyan din büyükleri için de efendi unvanı kul­lanılmıştır. Bâlâ'ya kadar rütbe sahi­bi olanlara efendi denilirken bu rütbeyi alanlara "atûfetlü beyefendi hazretleri" denilmiştir. Tanzimat'tan sonra İse res­mî olarak sadece okur yazarlar ve mek­tep talebeleri bu unvanla anılmıştır. I. Meşrutiyet döneminde kurulan Meclis-i Meb'üsan'da üyelere efendi veya bey denilirken meclis başkanı üyelere "efen­diler" diye hitap ederdi. Bu hitap tarzı Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulduk­tan sonra da meclis başkanlarınca kul­lanılmıştır.

Efendi kelimesi ağa, bey ve paşa un-vanlarıyla birlikte resmî unvan olarak 26 Kasım 1934 tarih ve 5290 sayılı ka­nunla kaldırılmıştır. Saygı ifadesi olarak benzeri unvanlarla birlikte hâlâ çok yay­gın şekilde kullanılan bu kelimenin hiz­metliler sınıfından olan kimselerin adıy­la birlikte kullanılması Cumhuriyet'ten sonra ortaya çıkmıştır.

Bibliyografya:

İbn Battûtâ. Seyahatname, I, 353; Âşıkpa-şazâde. Târih, s. 54; Hammer, HEO, II, 523; J. Psicheri, "Efendi", MĞlanges offerts â Louis Hauet, Paris 1909, s. 387-427; Cl. Huart, Les Saints des Deruiches Tournettrs, Paris 1922, II, 429; Ahmecl îsâ Beg, ei-Muhkem (r uşûli'l-ketimâti'l-'âmmiyye, Kahire 1358/1939, s. 14; M. Fuad Köprülü, Bizans Müesseselerinin Os­manlı Mües$eselerine Tesiri, İstanbul 1981, s. 10, 11, 191, 192, 199; G. Jarring. Return to Kashgar, Durham 1986, s. 43; Orhan F. Köprü­lü. "Efendi", İA, IV, 132-133; B. Lewis. "Efendi", 11,687.





Yüklə 0,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə