Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini o‘stirish



Yüklə 2,43 Mb.
səhifə3/19
tarix18.04.2022
ölçüsü2,43 Mb.
#85626
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19
boshlangich sinf matematika darslarida oquvchilarning fikrlash qobiliyatlarini ostirish

4. Ilmiy tadqiqot metodlari. Ishda quyidagi ilmiy tadqiqot usullaridan foydalanildi:

  1. Ilmiy uslubiy adabiyotlar va manbalar, vaqtli pedagogik matbuotda, Internet saytlarida (masalan, ziyonet.uz da) malakaviy bitiruv ishi mavzusiga tegishli malumotlarni organish va tahlil etish;

  2. Oqitish amaldiyotida ilgor pedagogik tajriba va texnologiyalarni organish va umumlashtirish;

5.Ishning ilmiy ahamiyati. Ish malum ilmiy uslubiy ahamiyatga ega, unda:


  1. Boshlangich sinflar matematika darslarida oquvchilarda hisoblash va fikrlash konikmalarini shakllantirishuchun hayotiy masalalarni qollash usullarini nazariy asoslanishi, qayta tahlil qilinib, ishlab chiqilgan;

  2. Boshlangich sinflar matematika darslarida oqouvchilar fikrash qobiliyatlarini rivojlantirishda arifmetik amallarga doir misol va mashqlarni

echishda oquvchilarni masalalar echish texnologiyalari bilan birga arifmetik amallarni qollay olish usullarini qollay olishga orgatish metodikasi xususiyatlari bayon qilingan.

  1. Ishning amaliy ahamiyati. Ish natijalaridan boshlangich sinflar matematika darslarida oquvchilarini hayotiy masalalar echish jarayonida fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish metodikasi matematika oqituvchilariga, matematika fanini oqitish metodikasi bo‗yicha ilmiy tadqiqotlarda, oz ish va ilmiy faoliyatlarida foydalanishlari mumkin.

  2. Ishning tuzilishi. Ish kirish, 2 ta bob, 6-paragrafdan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar royxatidan iborat.

  3. Olingan natijalarning qisqacha mazmuni. Ishda boshlangich sinflar matematika darslarida oquvchilarini hayotiy masalalar echish jarayonida fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish metodik xususiyatlari ochib berilgan hamda bunda maxsus mashqlar maxsus sistemasi, testlar majmuidan, qiziqarli masalalardan hamda maxsus tanlangan matnli masalalar echish usullariga orgatish va konkret mavzular bo‗yicha oquvchilarning fikrlash qonikmalarini shakllantirishga doir misollar keltirilgan.

I BOB. Boshlangich sinf o‘quvchilarini matematika o‘qitish jarayonida fikrlash qobiliyatlarini ostirishning

nazariy asoslari


  1. -§.Boshlang‘ich sinflarda matematik masalalar echishning ahamiyati


Matematik masalalar echish matematika oqitishning muhim tarkibiy qismidir. Masalalar echmasdan matematikani ozlashtirishni tasavvur ham etib bolmaydi. Matematikada masalalar echishning nazariyasini amaliyotga tadbiq qilishning muhim yolidir. Masalalar echishning boshlangich sinflarda organiladigan u yoki bu nazariy materiallarni ozlashtirish jarayonida muhim rolni va oquvchilarni fikrlash qobilyatlarini ostiradi muhim rol oynaydi. Masalalar amaliy ishlar sistemasi asosida tuziladi. Bu degan soz har bir yangi tushunchani tarkib toptirish har doim bu tushuncha ahamiyatini tushuntirishga yordam beradigan uning qollanishini talab qiladigan u yoki bu masalani echish bilan amalga oshadi.

Arifmetik amallarning mazmunini amallar orasidagi boglanishlarni amal komponentlari bilan natijalar orasidagi ochib berishda, har xil miqdorlar orasidagi boglanishlar bilan tanishishda mos sodda masalalardan foydalaniladi. Sodda masalalar oquvchilarda murakkab masalalarni echish uchun zarur, boladigan bilimlar malakalar va konikmalarni tarkib toptirish uchun asos bolib xizmat qiladi. Masalalar bolalarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishning foydali vositasi bolib odatda oz ichiga ayrim bilimlarni oladi. Bu bilimlarni qidirish masala echuvchidan analiz va sintezga mustaqil murojaat qilish faktlarni taqqoslash, umumlashtirish va hokazolarni talab qiladi. Bilishning bu usullarini orgatish matematika oqitishning muhim maqsadlaridan biri hisoblanadi.

Masalalarni echishda predmetga bolgan qiziqish rivojlanadi, umuman mustaqillik erkinlik, talabchanlik, mehnatsevarlik, maqsadga intilishlik rivojlanadi.Oquvchilarga tarbiya berishda ham hayotiy masalalar fikr doiralarni kengaytirishga yordam beradi. Masalalar ustida ishla ekan sistemali ravishda va rejali asosda oquvchilarning xususiy malakalarini takomillashtirishga olib keladi.

Masala ustida ishlash uning mazmunini ozlashtirishdan boshlanadi. Oquvchilar hali oqish malakasiga ega bolmagan dastlabki vaqtlarda ularni oqituvchi oqib beradigan masala matnini tinglashga shartning muhim elementlarini tovush chiqarib ajratishga organish kerak shundan keyin masala shartini yaxshiroq ozlashtirish maqsadida, har bir oquvchi masala matniini tinglashga va masalani mustaqil oqib chiqishi zarur. Buning uchun ularga masalani oldin ovoz chiqarmay oqishni songra esa tovush chiqarib ifodali oqishni taklif qilish kerak.

Boshlangich sinflarda masalalarni organish yangi tushunchalarni shakllantirish, sodda masalarni echishdan murakkablarni echishga otish yordamida amalga oshiriladi. Bunda qoshish, ayirish, kopaytirish va bolishga doir har xil sodda masalalar yani bir xil qoshiluvchilarning yigindisini topishga karrali va teng bolaklarga bolishlarga doir sonni bir necha kattalashtirish va kichiklashtirishga oid masalalar sonlarni taqqoslashga amallarning nomalum konponentlarni topishga doir sodda masalalar shuningdek turli murakkab masalalar shu jumladan keltirib echiladigan masalalar, ikki kopaytuvchining yigindisini topishga doir va unga teskari masalalar yigindisini songra kopaytirish bolishga keltiradigan va boshqa masalalarni korib chiqamiz.

Agar berilgan masala ozining murakkabligi bilan sinfda echilgan masalalarga mos yoki oxshasa u holda oquvchilar taklif qilingan masalaning echilishi yolini mustaqil topishga orgatish kerak. SHu maqsadda oquvchilar masalalar echishga yaqinlashishning eng sodda umumiy usullarini egallashlari lozim.

Oquvchilar oqituvchi rahbarligida masala shartini qisqa va yaqqol yozib olishlari, echish yollari topishni osonlashtirish maqsadida shartini chizma yoki rasm bilan" tasvirlay olishlari kerak. Oquvchilar echilayotgan masalada nima malum nima nomalumligini masala shartidan nima kelib chiqishini qanday arfimetik amallar yordamida qanday tartibda masala savoliga javob topish mumkinligini aniq va ravshan tushuntirishga organishlari kerak. Oquvchilar har bir amalni nega tanlaganliklarini anglay olishlari masala boyicha ifoda yoki

tenglama tuzib olishlari uni echa olishlari, savolga javob berib, echimning togriligini tekshirib olishlari lozim.

On ichida bajariladigan sodda masalalar echishini oqitish metodikasi boyicha mashq qildirish sodda masalalarni echishda korgazmali qollanmalarni qollashda bazi oquv va malakalarini egalashadi. 2-sinfda masalalar ustida ishlash asosiy orinni egallaydi. Bu erda qoshish va ayirishdan tashqari kopaytirishga va bolishga bir xil qoshiluvchilarni yigindisini topishga teng bolaklarga bolishga, sonni bir necha martta orttirish va kamaytirishga sonlarni qisqa taqqoslashga amallarning nomalum konpanentini topishga doir har xil sodda masalalar shuningdek har xil korinishdagi murakkab masalalar keltirish usuli bilan echiladigan masalalar ikkita kopaytmaning yigindisini topishga doir va bunga teskari masalalar yigindisini songa kopaytirish va bolishga keltiriladigan masalalar korib chiqiladi.

Har xil turdagi masalalar echishini amallar manosini ochib berish, u yoki bu tushuncha u yoki bu munosabatlarning shakillanishidan tashqari oquvchilar bilim doiralarining kengayishiga bazi kattaliklar va ular orasidagi boglanishlar bilan chuqurroq tanishtirishga hizmat qiladi. Oquvchilar masalani echishiga zarur malakalarni egallashlari uchun turli hayotiy hollarda berilgan va izlanayotganlar orasidagi malum boglanishlarni tushungan holda topishga orgatish kerak. SHunday qilib masalalar echishni ustida ishlaganda oquvchi faqat u yoki bir xil masalani haqidagini o‗ylamasdan balki masala echish malakasini shakllantiruvchi xususiy malakalarni rejali va muntazam ravishda ishlab chiqilishi borasida gamxorlik qilishi kerak. CHunki masala echishning umumiy murakkab malakasi shu xususuy malakalardan tashkil topadi.

Masala ustida ishlash uning mazmunini ozlashtirishdan boshlanadi. Masala mazmunini yaxshi tushunish uchun oquvchilarni har biriga uning matnini eshittiribgina qolmay, balki uni mustaqil oqib chiqishlari ham kerak.Agar masala sharti bosh qotiradigan bolsa oquvchilarga masala mazmunini mustaqil o‗yiab korishlari uchun bir-uch minut vaqt berish maqsadiga muvofiqdir. Masala matni ustida ishlaganda oquvchilarning diqqat e‘tiborini awalo masala matnidagi har bir

soz va har bir son mazmuniga qaratish lozim, masalada tasvirlanayotgan manzarani joyni tasavvur qilishiga yordam berish kerak, masala matn ustida ogzaki ishlagandan keyin masala mazmuni matematik atamalar tiliga otkazish va uning matematik tuzilishini qisqa yozuv (sxema, chizma, jadval) shakllarida ifodalash kerak. Oquvchilarda ikkinchi sinfda birinchi sinfdagi kabi yangi masalalar bilan tanishtirishda yoki murakkab masalarni echishda tola pridmet korsatmalikda sekin -asta toliq bolmagan korsatmalikka otiladi. Masala sharti murakkab berilganlar orasidagi boglanishlarni tahlil qilish qiyin bolganda shunigdek yangi tipdagi masalalarni echishda qisqa yozishdan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Sodda masalani echishda amal tanlash masalasiga toxtalib otamiz. Bu malaka 1-sinfda shakllantirib boriladi, oquvchilarning 2-yilda shakllantirish yana davom ettiriladi. Sodda masalalarni arifmetik, arifmetik ham algebrik usul bilan echish mumkin. Sodda masala arifmetik usul bilan echilganda ifoda tuzib uning qiymati topiladi. Masalan: Ahmad bir kuni kitobning 15 betini oqidi, 2-kuni esa birinchi kuniga qaraganda ikki marta kop oqidi. Ahmad ikkinchi kuni kitobning necha betini oqidi. Masalani echilishini bunday yozish mumkin: 15-2=30 (bet).

Javob: Ahmad ikkinchi kuni 30 bet kitob oqigan. Masala echimini tekshirish togri yoki notugriligini aniqlashdan iboratdir. Boshlangich sinflarda tekshirishning quyidagi usullaridan foydalaniladi.

Masalalarning shartlari bilan topilgan javoblar orasida moslik ornatish. Bu usul bilan oquvchilarni birinchi sinfdan boshlab tanishtiriladi, shu usul 2-sinfda davom ettiriladi. Masalan: Vali 12 ta baliq Ahmad esa unga qaraganda 2 marta kam baliq tutdi: ikkalasi birgalikda qancha baliq tutishgan.

Echish: 12+12:2=12+6=18 ta (baliq).
Tekshirish: masalaning shartiga kora Vali Ahmadga qaraganda 2 marta kop baliq tutgan.

18-12=6 ta 2. 12:6=2 ta.
Masalani ozi bilan va uning tarkibiy elementlar bilan bolalarni tanishtirish oqitish jarayonidagi navbatdagi eng muhim va juda javobgarlik bosqichidir. Bu

ishni predmet korsatmalikdan foydalanib boshlash kerak.Oqituvchi son malumotlarni va amallarni korsatadi ammo natijani korsatmaydi, oquvchilardan yashirishi juda muhimdir.

Masalan: Akasi erkinga oldin 6 ta daftar sovga qildi, keyin yana 2 ta daftar sovga qildi. Erkinga akasi qancha daftar sovga qilgan.

Echish: 6+2=8 ta (daftar).
Javob: akasi erkinga 8 ta daftar sovgga qilgan.
Sonni bir necha birlik ortirish va kamaytirishga doir masalalar yigindi va qoldiqni topishga doir masalalarda kengroq kiritiladi. Bu holdagi sodda masalalarni qarashga tayyorgarlik ularni kiritishdan oldin boshlanadi. Bu ish ushbu munosabatlarni ornatishdan iborat. Agar predmetlarni berilgan gruppasiga bir yoki bir nechta predmet qoshilsa bu dastlabki predmetlar sonini orttiradi, agar ayirilsa bu dastlabki predmetlar sonini kamaytiradi. Bu munosabatlar bir xil korsatma materiallar yordamida orgatiladi. Didaktik materiallar bilan ish koriladi, bolalar ushbu korinishdagi amaliy mashqlarni bajarishadi:

  1. "3 ta kvadrat qoying, ularga yana 2 ta kvadratni yaqinlashtiring" kvadratlar qancha boladi?

  2. Qanday bildingiz?




  1. Kvadratlar kopaydimi yoki kamaydimi? SHundan keyin syujetli rasmlar boyicha ishlashga otish mumkin. Rasmlar bo‗yicha ham didaktik oyinlar puxtalash uchun beriladi. Bilimlarni tekshirishda masala oquvchi taffakurini rivojlantirish haqida fikr yuritish kerakli amallarni togri tanlash hisoblash konikmalari haqida fikr yuritish imkonini beradi.

Har bir masalada shart va savol boladi. Masala shartida berilgan sonlar orasidagi va berilgan sonlar bilan izlanayotgan son orasidagi boglanish korsatiladi, bu boglanishlar tegishli arifmetik amallarni tanlashni belgilab beradi. Savol esa son izlanayotgan son ekanligini bildiradi.

Masala. Avtobusda 7 ta yolovchi bor edi. Avtobus bir toxtagandan keyin undagi yolovchilar soni ikkkita orttdi. Avtobus tuxtagandan keyin undagi yolovchilar qancha bolgan?

Oqitishning dastlabki kunidan boshlab sonni bir necha birlik orttirishga doir qiyinroq masalalarni kiritishga tayyorgarlik ishlari boshlanadi. Bunday masalalarda predmetlarning 2 ta toplami taqqoslanadi: Amaliy mashgulot bajarish davomida bolalar predmetlarning 2 ta toplami elementlari orasida bir qiymatli moslik ornatishni organib oladilar, shuningdek taqqoslanayotgan toplamlarning qaysisida predmetlar kop -qaysisida kam ekanligini aniqlashni ham organib olishga harakat qiladilar.

Hamma arifmetik amallar ularni echish uchun bajariladigan amallar soniga qarab, sodda va murakkab masalaga bolinadi. Echilishi uchun bitta arifmetik amal bajarilishi zarurbolgan masala sodda masala deyiladi Echilishi uchun bir biri bilan bogliq bolgan bir nechta ular bir xil yoki har xil amal bolishlari bilan amalni bajarish zarur bolgan masala murakkab masala deyiladi.

Masala. Paxta terish mashinasi 6 kunda 84 sr paxta yigishtirib oldi. Bu mashina 9 kunda necha kg paxta teradi?

Echish: 84:6=14 14-9= 126 (sr)
Javob: Bu mashina 9 kunda 126 sr paxta teradi.
Rasmlar boyicha didaktik materiallar boyicha ham qilingan savollar hal qilinadi.Oqitishning shu bosqichida tayyor masalalarni echishda shartli rasmlardan foydalanishga otish maqsadga muvofiqdir.

Ushbu masala namunasida tegishli ish qanday bajarilishini korsatamiz! SHu sababli masala matnida berilgan sonlar bilan izlanayotgan son orasidagi boglanishni korsatuvchi biror bir vosita korsatmalar bolishi va bu boglanish kerakli arifmetik amallarni tanlash va ular tartibini aniqlash kerak. Masalani tola echimi shartning aniqligidan toliq bajarilish tartibini korsatuvchi rejadan kattaliklarning u yoki bu qiymati qanday amal bilan topilishi va nega shu amal bilan topilishini tushuntirishdan, arifmetik amallarni bajarish va javobdan iborat boladi.

Masala echimini tekshirish va olingan javobning togri yoki togri emasligini aniqlash ham kiritiladi. Kopincha masalalar oquvchilarga ularni bilimlarini toldirish malakalarini egallash, konikmalarni takomillashtirish

va masala tuzuilishi bilan tanishish. Masala tuza bilish konikmasi uning tuzilishini ozlashtirib olish uchun zamin yaratadi.

Bolalar masala tuzilishi bilan ikkinchi yoki uchinchi mashgulotda tanishadilar. Ular masalada shart va savol borligini bilib oladilar, masala shartida kamida ikkita son bolishligi alohida takidlanadi.

Oqituvchi bolalarga murojat qilib:u men hozir sizlarga masalada nima haqida gapirilishini sozlab beraman, siz bolsangiz men aytgan narsalarning hammasini korsatasiz. Bolalar stolning chap tomoniga ikkita olma, ong tomoniga 3 ta olma quyishdi. Stolga hammasi bolib nechta olma quyishdi. Bizlar masala tuzdik. Keling uni takrorlaymiz va bilganlarimizni bilmaganlarimizdan ajratamiz. Biz nimani bilamiz? Bolalar chap tomonda 2 ta olma, ong tomonda esa 3 ta olma bor " deb javob beradilar. "Buni biz bilamiz ", bu masalani sharti deb tushuntiradi oqituvchi. Masalada nima soralayapti?

Bolalar: Stolda hammasi bolib nechta olma borligi? deb javob beradilar. Biz bunibilmaymiz. Biz manna shuni aniqlashimiz kerak. Har bir masalaning oz sharti va savoli bor. Bizning masalamizda qanday sonlar haqida gapirilyapti? Siz qanday savol quydingiz?

Masalamizni takrorlaymiz: Oqituvchi bolalardan biriga masala shartini takrorlashni, boshqasiga savol quyishni taklif etadi. Masala qanday ikki qismdan tuzilganligi aniqlanadi. Ular shu usulda 2-3 ta masala tuzilishi taklif etiladi.

Bolalar korsatma materialsiz masalalar tuzishni organib olganlaridan keyin, masala tuzilishi haqidagi bilmlarini mustahkamlash ushun uni hikoya va topishmoq bilan ongli ravishda taqqoslash foydalidir. Masalani topishmoqlar bilan taqqoslash yaxshidir. Sonlar, korsatilgan topishmoqlar tanlab olinadi.

"Bittasi gapiradi, ikkitasi tomosha qiladi, yana ikkitasi eshitadi(ogiz, koz, quloqlar) yordamida.

Bir tom ostida tort ogayni yashaydi" (stol) va h.k.
Oqituvchi bolalar bilan birgalikda bu erda qanday savollar berish mumkinligini muhokama qiladi:

"Bu nima? Stolning nechta oyogi bor?" va hokazo. Topishmoqda qanday narsa haqida gap borishini topish kerak. Masalada esa miqdorni, necha soni hosil bolishni yoki nechta narsa qolishini bilish kerak. Masalani topishmoq bilan solishtirish masala savolining arfimetik mazmunini takidlash imkonini beradi. Bolalarning masalani hikoya, topishmoqdan farq qilishiga yordam beruvchi umumiy usullardan foydalanishiga orgatish foydalidir. Matnni quyidagi reja asosida tahlil qilish mumkin.

Bu erda sonlar bormi? Bu erda nechta son bor?

Mashgulot oxirida bolalarga topishmoq, hikoya va masalani qaytadan tuzish uchun nima qilish kerakligini oylash taklif etiladi. Orgatishning bu bosqichida birinchi mashgulotda bolalar qoshish hamda ayirishga oid masalalarni echadilar, qoshish va ayirishga oid masalalar ketma-ket tuziladi. Javobni sonlar ortasidagi boglanishdan va munosabatlarni tushunchaga asoslanib topadilar.


  1. Yüklə 2,43 Mb.

    Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə