Buxoro davlat universiteti



Yüklə 0,85 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/23
tarix20.04.2022
ölçüsü0,85 Mb.
#85755
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   23
O`zbekiston respublikasi oliy va o`ta maxsus ta`lim vazirligi
Badmayeva modifikatsiyasi, Badmayeva modifikatsiyasi, 10-MAVZUTa’limni tashkil etish shakllari va turlari
                                  

 



 

24 


 2-jadval

   

DNK ning hujayralar yadrosidagi o`rtacha  miqdori (n*10

-12



 



Kalamush  

Tovuq 


 

Karp 


Jigar 

Buyrak  


Taloq 

O’pka 


Yurak 

Oshqozon 

osti bezi 

Sperma 


9.4 

6.7 


6.5 

6.7 


6.5 

7.3 


 - 

2.6 


2.3 

2.6 


2.5 


2.7 

1.3 


3.3 







 

 

 

 

 



3. DNK ning nukleotid tarkibi va strukturasi  

 

 



Avval  aytib  o’tganimizdek  DNK  tarkibiga  azot  asoslari,  uglevod 

komponenti    va  fosfat  kislota  qoldig`i  kiradi.  DNK  tarkibiga  kiradigan    azot 

asoslari va ularni nomlanishi bilan batafsil tanishamiz. 

                   

                          2- схема 

 

 



 

 

 



                              

                                    

 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  G 

  A 


  T 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  A 

  G 


  T 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  A 

  G 


  T 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  A 

  G 


  T 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  A 

  G 


  T 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  A 

  G 


  T 

Azot  


asoslari 

Pirmidin  

Purin  

  S 


  A 


 

25 


PIRIMIDIN ASOSLARI 

 Sitozin yoki 2 okso - 4 amino  pirimidin sharoitga qarab quyidagi tautomer 

shakllarda bo’lishi  mumkin 

 

Sitozin  bilan  bir  qatorda  tuzilishi  jihatdan  unga  yaqin  bo’lgan  timin  ham 



muhim ahamiyatga egadir. 

Timin 5 metil uratsil yoki 5 metil  -2.4dioksipirimidin  deb ham nomlanadi. 

Timin  ham keta- enol tautomeriyada uchraydi. 

Pirimidinli asoslarning  ── N ─ C ─ guruh  saqlagan  tautomer laktam 

                                             │     ║ 

                                             H     O 

 

shakllar deb ataladi, chunki bunday guruh laktamlarda saqlanadi ; ─N ═ C ─ 



                                                                                                                    │ 

 

            OH 



guruh  saqlagan  boshqa    tautomer  shakl  esa  laktim  shakl  deb  ataladi  .Bu 

shakllardan  laktam  shakl  turg`un  bo`lib  nuklein  asoslari  shu  tautomer  shaklda 

nuklein kislotalar  tarkibiga kiradi. 



 

26 


Laktim  –  laktam  tautomeriya  pirimidin  va  purin  hosilalarida  doimo  uchrab 

turadi. Asosi azot asoslaridan tashqari  nuklein kislotalar  tarkibida  kam miqdorda  

bir  necha  siyrak    minor  asoslar    ham  uchraydi.  Bular  qatoriga  5-metil  sitozin,  5-

gidroksimetil sitozin kiradi. 

                                      

PURINLI ASOSLARI 

 

  DNK  tarkibida  2  xil  purin  asoslari,  ya’ni  adenin    va    guanin      kiradi.  Bu 



birikmalar    molekulasi  pirimidin    va  imidazol    halqasidan    tashkil    topgan 

purinning hosilasi  hisoblanadi: 

A-pirimidin halqasi  

          

N

N

N



N

A

B



H

     B- imidazol halqasi  

Nuklein  kislotalar  gidgoralizatida    purinning  doimo  2-hosilasi  adenin  va 

guanin uchraydi.   

       

Adenin  yoki  6-amino  purin  tabiatda  keng  tarqalgan.  O’simlik  va  hayvon 

to`qimalarida  (muskul,jigar  va  boshqalar  )  u  erkin  holda  saqlanadi.  Adeninning 

aminoguruhi  dezamino  fermenti,  shuningdek  nitrit  kislota    ta’sirida  osonlik  bilan 

gidroksilga almashinadi , natijada adenin gipoksantinga aylanadi [3]. 



 

27 


N

N

N



N

H

NH2



Adenoza

H

N



N

N

N



OH

Adenin


Gipoksantin

 

  Adeninning tuzilishi analogi 6-merkaptopurin, purin hosilasining  antimeta-



bolitidir.  U  tuzilishi  jihatidan  adenin    va  gipoksantinga  yaqin.  Bu  birikmalarning 

tuzilish  analogi  bo`lgani  holda  6-merkaptopurin  purin  almashnuviga  faol  

aralashadi va huklein kislotalar  sintezini  barbod qiladi. 

N

N



N

N

H



SH

 

                                                     6-merkaptopurin   



6-merkaptopurin  og’ir  kechayotgan  leykozni  davolashda  ishlatiladi.  U 

shuningdek, revmatoidli artrid, gepatitni davolashda  ham qo`llaniladi.  DNK  tarki-

bida    bulardan    tashqari    boshqa  azot  asoslari  ham  uchraydi.  Ularning  miqdori 

yuqorida  ko`rsatilgan  azotli  asoslarga  nisbatan    ancha  kam.  Shuning  uchun  ham 

ular  kam  uchraydigan asoslar yoki minor

 

 asoslari deb ataladi [3-8]. 

      

Adeninning minor asoslari  quyidagilar : 



                                                  

2

NH



H

N

N



N

N

CH



3

 

                                                       2-metil adenin  




 

28 


N

H

N



N

N

N



CH

CH

3



3

H

 



                                                N

6

- di metil adenin    



3

2

NH



H

N

N



N

N

CH



+

 

                                                           1-metil adenin  



 Endi purinli asoslarning 2- vakili guanin bilan tanishamiz. 

Guaninning    yoki  2-amino  6-okso  purin  adenin  bilan  birga  va  hayvon  

to`qimalarida  saqlanadi. Guanin uchun  ham laktim – laktam tautomeriya  xosdir.           

Adenindagi  kabi  guanin  molekulasidagi  aminoguruh  ham  guanin  deaminoza 

fermenti ta’sirda gidroksilga almashinadi .   

           Bunda guanindan   ksontin  hosil bo`ladi. 

OH

N

N



N

N

H



OH

H

N



N

N

N



NH2

OH

Guanoza



 

                       Guanin                                                    ksantin  




 

29 


Adenindagi  kabi  Guaninda  ham  minor asoslari  mavjud. DNK ni tuzilishi 

eng  sodda  tirik  organizmlar    prokariotlarda  to`laroq  o`rganilgan.  Prokariotlarga 

bakteriyalar, ko`k-yashil suv o`tlari, mikroplazmalar kiradi. Bir dona xromosomasi 

yagona  DNK molekulasidir . 

                              3- jadval  

Ayrim organizmlar DNK sining nukleotid   tarkibi 

 Organizm 

 Asoslarning molekulyar nisbatlari G+S (%) 





A+T 


 Odam 

Hayvonlar:qoramol 

Osminog 

 

Yuqori o`simlik : 



Bug`doy 

 

Loviya  



Suv- o`tlar  

Yashil suv o`ti 

Zamburug`lar: 

Aktinomitsin 

Bakteriyalar: 

sil tayoqchasi 

19.9 

21.2 


17.6 

 

23.8 



 

20.6 


 

32.9 


 

16.1 


 

34.2 


30.9 

29.0 


33.2 

 

25.6 



 

29.6 


 

18.7 


 

13.4 


 

16.5 


19.8 

21.2 


17.6 

 

24.6 



 

20.1 


 

30.9 


 

37.1 


 

33.0 


29.4 

28.7 


31.6 

 

26.0 



 

29.6 


 

17.5 


 

13.4 


 

16.0 


0.66 

0.75 


0.54 

 

0.94 



 

0.68 


 

1.76 


 

2.73 


 

2.08 


              

 

 



                            

 

 



 


 

30 



Yüklə 0,85 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə