BüYÜk harflerin kullanimi



Yüklə 5,67 Mb.
tarix17.11.2018
ölçüsü5,67 Mb.
#80314



  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • A . Cümle büyük harfle başlar: 

  • Ak akçe kara gün içindir.

  • Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir. (Atatürk)

      • Bu taksimi kurt yapmaz kuzulara şah olsa.
  • Cümle içinde tırnak veya yay ayraç içine alınan cümleler büyük harfle başlar ve sonlarına uygun noktalama işareti (nokta, soru, ünlem vb.) konur:

  • Atatürk "Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur!" diyor.

  • Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz. (Nurullah Ataç)

  • UYARI: İki çizgi arasındaki açıklama cümleleri büyük harfle baş­lamaz:

  • Bir zamanlar -bu zamanlar çok da uzak değildir, bundan on, on iki yıl önce- Türk saltanatının maddi sınırları uçsuz bucaksız denilecek ka­dar genişti. (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

  •     



  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar:

  • Menfaat sandalyeye benzer: Başında taşırsan seni küçültür, ayağının altına alırsan yükseltir. 

  • UYARI: İki noktadan sonra cümle ve özel ad niteliğinde olmayan örnekler sıra­landığında bunlar büyük harfle başlamaz:

  • Bu eskiliği siz de çok evde görmüşsünüzdür: duvarlarda çiviler, çivi yerleri, lekeler... 

  • UYARI: Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime özel ad değilse büyük harfle başlamaz: 

  • 2007 yılında Türk Dil Kurumunun 75. yılını kutladık.

  • Örnek niteliğindeki kelimelerle başlayan cümlede de ilk harf büyük yazılır: "Banka, bütçe, devlet, fındık, kanepe, menekşe, şemsiye" gibi yüzlerce ke­lime, kökenleri yabancı olmakla birlikte artık dilimizin malı olmuştur.

  • "Et-, ol-" fiilleri, dilimizde en sık kullanılan yardımcı fiillerdir.

  • B. Dizeler büyük harfle başlar:

  • Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik

  • Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik. 



  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • C. Özel adlar büyük harfle başlar:

  • 1. Kişi adlarıyla soyadları büyük harfle başlar: 

  • Kâzım Karabekir, Yunus Emre, Karacaoğlan, Âşık Ömer, Jean Deny, Vilhelm Thomsen vb.

  • Takma adlar da büyük harfle başlar: 

  • Muhibbi (Kanuni Sultan Süleyman), Demirtaş (Ziya Gökalp), Kirpi (Refik Halit Karay), Deli Ozan (Faruk Nafiz Çamlıbel), Server Bedi (Peyami Safa) vb.

  • 2. Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar, saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar büyük harfle başlar: 

  • Cumhurbaşkanı Turgut Özal, Kaymakam Erol Bey; Sayın Prof. Dr. Mustafa Özkan; Şevki Efendi, Zeynep Hanım; Mareşal Fevzi Çakmak, Yüzbaşı Cengiz Topel; Mimar Sinan, Fatih Sultan Mehmet, Genç Osman, Deli Petro vb.

  • Akrabalık adı olup lakap veya unvan olarak kullanılan kelimeler büyük harfle baş­lar: 

  • Dayı Kemal, Hala Sultan, Nene Hatun; Gül Baba, Susuz Dede, Somuncu Baba vb.

  • UYARI: Akrabalık bildiren kelimeler küçük harfle başlar: Tülay ablama gittim. Ayşe teyzemin keki çok güzel





  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • 6. Millet, boy, oymak adları büyük harfle başlar: 

  • Alman, Arap, İngiliz, Japon, Rus, Türk; Kazak, Uygur, Oğuz, Özbek, Tatar; Karakeçili vb.

  • 7. Dil ve lehçe adları büyük harfle başlar: 

  • Türkçe, İngilizce, Rusça, Arapça; Oğuzca, Kazakça, Kırgızca, Özbekçe, Tatarca vb.

  • 8. Devlet adları büyük harfle başlar: 

  • Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri, Suudi Arabistan, Azerbaycan, Kırım Özerk Cumhuriyeti vb.

  • 9. Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını bildiren sözler büyük harfle başlar: 

  • Müslümanlık, Müslüman; Hristiyanlık, Hristiyan; Musevilik, Musevi; Budizm, Budist; Hanefilik, Hanefi; Katoliklik, Katolik 













  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • 22. Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kutlama günlerinin adları büyük harfle başlar: 

  • Cumhuriyet Bayramı, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı, Miraç

  • Kandili; Öğretmenler Günü, 14 Mart Tıp Bayramı, Hıdırellez vb.

  • 23. Kurultay, bilgi şöleni, çalıştay, açık oturum vb. toplantıların adlarında her kelimenin ilk harfi büyük yazılır: 

  • VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Karamanlı Türkçesi Araştırmaları Çalıştayı vb.

  • 24. Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar: 

  • Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele, Cilalı Taş Devri, İlk Çağ, Lale Devri, Cahiliye Dönemi, Buzul Dönemi, Millî

  • Edebiyat Dönemi, Tanzimat Dönemi’nde vb.





BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • 26. Yer, millet ve kişi adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde sadece özel adlar büyük harfle başlar:

  •  Antep fıstığı, Brüksel lahanası, Frenk gömleği, Hindistan cevizi, İngiliz anahtarı, Japon gülü, Maraş

  • dondurması, Van kedisi vb.

  • Ç. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 

  • 29 Mayıs 1453 Salı günü, 29 Ekim 1923, 28 Aralık 1982’de göreve başladı. Lale Festivali 25 Haziran’da başlayacak.

  • Belirli bir tarihi belirtmeyen ay ve gün adları küçük harfle başlar: 

  • Okullar genel­likle eylülün ikinci haftasında öğretime başlar. Yürütme Kurulu toplantı­larını perşembe günleri yaparız.



BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

  • D. Tabela, levha ve levha niteliğindeki yazılarda geçen kelimeler büyük harfle başlar: 

  • Giriş, Çıkış, Müdür, Vezne, Başkan, Doktor, Otobüs Durağı, Dolmuş Du­rağı, Şehirler Arası Telefon, 3. Kat, 4. Sınıf, 1. Blok vb.

  • E. Kitap, bildiri, makale vb.nde ana başlıktaki kelimelerin tamamı, alt başlıktaki kelimelerin ise yalnızca ilk harfleri büyük olarak yazılır.

  • F. Kitap, dergi vb.nde bulunan resim, çizelge, tablo vb.nin altında yer alan açıklayıcı yazılar büyük harfle başlar. Açıklayıcı yazı, cümle niteliğinde değilse sonuna nokta konmaz.



  • Kİ”NİN YAZIMI

  • Bağlaç olan “ki” her zaman ayrı yazılır.

  • Sıfat yapım eki ve ilgi zamiri olan “-ki” bitişik yazılır:

  • Duydum ki unutmuşsun, gözlerimin rengini.

  • Akşamki maça sınıfça gideceğiz.

  • Bahçedeki güllere gözü gibi bakıyordu.

  • Benim kitabım evde kalmış, seninki burada mı?

  • Bakırköy’ün sahili Kadıköy’ünkinden daha güzel.

  • Dünkü sınav çok kolaydı. Bugünkü toplantı erken bitti





  • İKİLEMELERİN YAZIMI

  • İkilemeler ayrı yazılır.

  • baş başa el ele yüz yüze yan yana

  • iç içe peş peşe yarım yamalak doğru dürüst

  • sere serpe düşe kalka güle güle ite kaka

  • art arda ara sıra boy bos az buz

  • karman çorman saçma sapan





BİRLEŞİK YA DA AYRI YAZMA KURALLARI

  • BİRLEŞİK YA DA AYRI YAZMA KURALLARI



AYRI YAZILAN BİRLEŞİK SÖZCÜKLER

  • AYRI YAZILAN BİRLEŞİK SÖZCÜKLER

  • Birleşme sırasında sözcüklerden hiçbiri veya ikinci sözcüğü anlam değişikliğine uğ­ramayan birleşik sözcükler ayrı yazılır.

  • a. Hayvan türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

  • dil balığı, kılıç balığı, köpek balığı, ton balığı, yılan balığı; bıyıklı balık, dikenli balık vb.

  • ardıç kuşu, arı kuşu, çalı kuşu, deve kuşu, muhabbet kuşu, saka kuşu, tarla kuşu,; alıcı kuş vb.

  • ağustos böceği, ateş böceği, cırcır böceği, hamam böceği, ipek böceği, uçuç böceği, uğur böceği; sümüklü böcek vb.

  • at sineği, meyve sineği, sığır sineği, uyuz sineği vb.

  • Uyarı: sivrisinek

  • deniz yılanı, su yılanı; Ankara keçisi, dağ keçisi, yaban keçisi; fındık faresi, tarla faresi; dağ sıçanı, tarla sıçanı; dağ tavuğu; ada tavşanı; kaya örümceği; bal arısı; Pekin ördeği, deniz ördeği; Van kedisi, bozkır kedisi; Afrika domuzu vb.



Bitki türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

  • Bitki türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

  • ayrık otu, çörek otu, eğrelti otu, ökse otu, yüksük otu; acı ot, sütlü ot vb.

  • ateş çiçeği, çuha çiçeği, ipek çiçeği, küpe çiçeği, lavanta çiçeği, mum çiçeği vb.

  • baobab ağacı, kestane ağacı, meşe ağacı, kayın ağacı, tespih ağacı vb.

  • altın kökü, meyan kökü; ek kök, saçak kök, yumru kök vb.

  • dağ elması, yer elması; çalı dikeni, deve dikeni; köpek üzümü, kuş üzümü; çakal armudu, dağ armudu; at kestanesi; can eriği; kuzu mantarı, yer mantarı; su ka­mışı, şeker kamışı; dağ nanesi ; ayı gülü, Japon gülü; Antep fıstığı, çam fıstığı; sırık fasulyesi, soya fasulyesi; Amerikan bademi, taş bademi; Afrika menek­şesi, deniz menekşesi; Japon sarma­şığı, kuzu sarmaşığı; Hint inciri, kavak inciri; armut kurusu, kayısı ku­rusu; köpek sarımsağı; şeker pancarı vb.

  • kuru fasulye, kuru incir, kuru soğan, kuru üzüm vb.

  • UYARI: Çiçek dışında anlamlar taşıyan baklaçiçeği (renk), narçiçeği (renk), suçiçeği(hastalık); ot dışında anlamlar taşıyan ağızotu (barut), sıçanotu (arsenik); ses düşmesine uğramış olan çöreotu ve yazımı gelenekleşmiş olan semizotudereotu ( galatı meşhur) bitişik yazılır.



Nesne, Eşya ve Alet Adlarından Biriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • Nesne, Eşya ve Alet Adlarından Biriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • alçı taşı, bileği taşı, çakmak taşı, Hacıbektaş taşı, ki­reç taşı, lüle taşı, Oltu taşı, sünger taşı, yılan taşı; buzul taş, damla taş, dikili taş vb.

  • Arap sabunu, el sabunu; kahve değirmeni, yel değirmeni; kahve dolabı, su dolabı; müzik odası, oturma odası; duvar saati, kol saati; duvar takvimi, masa takvimi; kriz masası, yemek masası; itfaiye aracı, kurtarma aracı; masa ör­tüsü, yatak örtüsü; el kitabı, okuma kitabı; Frenk gömleği, İngiliz anahtarı, İngiliz si­cimi; alt geçit, tüp geçit, üst geçit; çekme demir, çekme kat, dolma kalem, dönme dolap, kesme kaya, toplu iğne, vurmalı çalgılar, vurmalı sazlar, yapma çiçek vb.

  • afyon ruhu, katran ruhu, lokman ruhu, nane ruhu, tuz ruhu vb.



  • Yol ve Ulaşımla İlgili Birleşik Sözcükler

  • Arnavut kaldırımı; çevre yolu, deniz yolu, hava yolu, kara yolu, keçi yolu; köprü yol vb.

  • Durum, Olgu, Olay Bildiren Sözlerden Biriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • açık oturum, açık öğretim, ana dili, Ay tutulması, baş ağrısı (hastalık), baş belası, baş dönmesi, çıkış yolu, çözüm yolu, dil birliği, din birliği, güç birliği, iş birliği, iş bölümü, madde başı, ses uyumu, yer çekimi vb.

  • Bilim ve Bilgi Sözleriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • anlam bilimi, dil bilimi, gök bilimi, halk bilimi, ruh bilimi, toplum bilimi, toprak bilimi, yer bilimi; dil bilgisi, halk bilgisi, ses bil­gisi, şekil bilgisi vb.

  • Yuvar ve Küre Sözleriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • göz yuvarı, hava yuvarı, ısı yuvarı, ışık yuvarı, renk yuvarı, yer yuvarı; hava küre, ışık küre, su küre, taş küre, yarı küre, yarım küre vb



Yiyecek, İçecek Adlarından Biriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • Yiyecek, İçecek Adlarından Biriyle Kurulan Birleşik Sözcükler

  • talaş böreği; ba­dem yağı, kuyruk yağı; arpa suyu, maden suyu; tulum peyniri, beyaz peynir; Adana kebabı, tas kebabı; İnegöl köftesi; ezogelin çorbası, yoğurt çorbası; irmik helvası; acı badem kurabiyesi; Kemalpaşa tatlısı, yoğurt tatlısı; ba­dem şekeri, kestane şekeri; balık yumurtası, lop yumurta vb.

  • burgu makarna, yüksük makarna; kakaolu kek, üzümlü kek; çiğ köfte, içli köfte; dolma biber, sivri biber; esmer şeker, kesme şeker; süzme yoğurt; yarma şeftali; kuru yemiş vb.

  • Gök Cisimleri:

  • Çoban Yıldızı, Kervan Yıldızı, Kutup Yıldızı, kuy­ruklu yıldız; gök taşı, hava taşı, meteor taşı vb.

  • Organ veya Organ Yerine Geçen Sözlerden Biriyle Kurulan Birleşik Kelimeler:

  • patlak göz; aşık kemiği, elmacık kemiği; serçe parmak, şehadet par­mağı, yüzük parmağı; azı dişi, köpek dişi, süt dişi; kuyruk sokumu, safra kesesi; çatma kaş, takma diş, takma kirpik, takma kol; ekşi surat, kepçe surat; gaga burun (kimse), karga burun, kepçe kulak vb.



Benzetme Yoluyla İnsanın Bir Niteliğini Anlatmak Üzere Bitki, Hay­van ve Nesne Adlarıyla Kurulan Birleşik Sözcükler 

  • Benzetme Yoluyla İnsanın Bir Niteliğini Anlatmak Üzere Bitki, Hay­van ve Nesne Adlarıyla Kurulan Birleşik Sözcükler 

  • çetin ceviz, çöpsüz üzüm; eski kurt, sarı çıyan, sağmal inek; eski toprak, eski tüfek, kara maşa, sapsız balta, ça­kır pençe, demir yumruk, kuru kemik vb.

  • Zamanla ilgili birleşik Sözcükler

  • bağ bozumu, gece yarısı, gün or­tası, hafta başı, hafta sonuvb.

  • -R / -Ar / -Er, -Maz / -Mez Ve -An / -En Sıfat-fiil Ekleriyle Kurulan Sıfat Tam­laması Yapısındaki Birleşik Sözcükler Ayrı Yazılır

  • bakar kör, çalar saat, çıkar yol, döner sermaye, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, yeter sayı; çıkmaz sokak, geçmez akçe, görünmez kaza, ölmez çiçek, tükenmez kalem; akan yıldız, doyuran buhar, uçan daire vb.

  •  Renk Sözü Veya Renklerden Birinin Adıyla Kurulmuş İsim Tamla­ması Yapısındaki Renk Adları Ayrı Yazılır

  •  bal rengi, duman rengi, gümüş rengi, portakal rengi, saman rengi; ateş kırmızısı, boncuk mavisi, çivit mavisi, gece mavisi, limon sa­rısı, safra yeşili vb.

  • Rengin Tonunu Belirtmek Üzere Renkten Önce Kullanılan Sıfatlar Ayrı Yazılır

  • açık mavi, açık yeşil, kara sarı, kirli sarı, koyu mavi, koyu yeşil vb.







BİRLEŞİK EYLEMLERİN YAZIMI

  • BİRLEŞİK EYLEMLERİN YAZIMI

  • Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yar­dımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde herhangi bir ses düşmesi veya türemesine uğramazsa ayrı yazılır 

  • alt etmek, arz etmek, azat etmek, dans etmek, el etmek, göç etmek, ilan etmek, kabul etmek, kul etmek, kul olmak, not etmek, oyun etmek, söz etmek, terk etmek, park etmek vb.

  • Yardımcı eylemle oluşturulurken ses olayına uğrayan eylemler, kurallı bileşik eylemler, anlamca kaynaşmış bazı eylemler bitişik yazılır.

  • kaybol-, gelebil-, başvur-, hisset-, çıkıver-, vazgeç-, zehrol-, düşeyaz-, varsay-, affet-, bakakal-, öngör-, sabreyle- süregel-, elver-, arz et-, hallol-, reddet-, hallet-, zehrol-











6. -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır: 

  • 6. -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır: 

  • alaybozan, cankurtaran, çöpçatan, dalgakıran, demirkapan, gökdelen, yelkesen; akımtoplar, altıpatlar, barışsever, basınçölçer, özezer, pürüzalır; baştanımaz, değerbilmez, etyemez, hacıyatmaz, kadirbilmez, karıncaezmez, kuşkonmaz, külyutmaz, tanrıtanımaz, varyemez; çokbilmiş, güngörmüş vb.

  • 7. İkinci kelimesi -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: 

  • albastı, ciğerdeldi, çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü, gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, karyağdı, külbastı, mirasyedi, papazkaçtı, serdengeçti, şıpsevdi, zıpçıktı vb.

  • 8. Her iki kelimesi de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-ergeniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazı­lır: 

  • dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu; biçerbağlar, biçerdö­ver, göçerkonar, kazaratar, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardö­ner, yüzergezer vb.

  • Uyarı: Aynı yapıda olan çakaralmaz kelimesi de bitişik yazılır.

  • 9. Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: 

  • ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı; akşamüstü, ayaküstü, bayra­müstü, gerçeküstü, ikindiüstü, olağanüstü, öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri vb.



10. İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır: 

  • 10. İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır: 

  • Alper, Gülnihal, Ayşe,  Mehmet; Abasıyanık, Adıvar, Gökalp, Güntekin, Karaosmanoğlu, Tanpınar, Yurdakul; Boynueğri Mehmet Paşa, Tepedelenli Ali Paşa, Yirmisekiz Çelebi Mehmet, Yedisekiz Hasan Paşa vb.

  • 11. İki veya daha çok kelimeden oluşmuş il, ilçe, semt vb. yer adları bitişik yazılır: 

  • Ankara, Gümüşhane; Bandırma, Haymana, Şebinkarahisar; Başakşehir, Kabataş vb.

  • Şehir, köy, mahalle, dağ, tepe, deniz, göl, ırmak, su, çay vb. kelime­lerle kurulmuş sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki yer adları bitişik yazılır: 

  • Akşehir, Eskişehir, Suşehri, Yenişehir; Atakent, Çengelköy; Yenimahalle; Karadağ, Uludağ; Kocatepe Karadeniz, Kızıldeniz; Acıgöl; Kızılırmak, Yeşilırmak; İncesu, Karasu, Sarısu; Akçay vb.

  • 12. Kişi adları ve unvanlarından oluşmuş mahalle, meydan, köy vb. yer ve kuruluş adlarında, unvan kelimesi sonda ise gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır: 

  • Abidinpaşa, Bayrampaşa, Davutpaşa, Gazi Osmanpaşa (mahalle); Ertuğrulgazi (ilçe), Kemalpaşa (ilçe); Mustafabey (cadde), Necatibey (cadde)



13. Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır: güneybatı, güney­doğu, kuzeybatı, kuzeydoğu

  • 13. Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır: güneybatı, güney­doğu, kuzeybatı, kuzeydoğu

  • 14. Dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koru­duğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan keli­meler de vardır:

  • a. Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları: başağırlık, başbakan, başbayan, başçavuş, başeser, başfiyat, başhekim, başhemşire, başkahraman, başkent, başkomutan, başköşe, başmüfettiş, başöğretmen, baş­parmak, başpehlivan, başrol, başsavcı, başyazar vb.

  • b. Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları: aşçıbaşı, binbaşı, çarkçıbaşı, çeribaşı, ele­başı, mehterbaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı vb.















İLE’NİN YAZILIŞI

  • İLE’NİN YAZILIŞI

  • ile, ayrı olarak yazılabildiği gibi kelimelere eklenerek de yazılabilir.

  • ile, ünsüzle biten kelimelere bitişik olarak yazıldığında i ünlüsü düşer ve büyük ünlü uyumuna uyar: bulut-la (bulut ile), çiçek-le (çiçek ile), kuş-la (kuş ile) vb.

  • ile, ünlüyle biten kelimelere bitişik olarak yazıldığında araya y ünsüzü girer ve başındaki iünlüsü düşer: arkadaşı-y-la (arkadaşı ile), çevre-y-le (çevre ile), sürü-y-le (sürü ile), yapı-y-la (yapı ile) vb.







HECE VE SATIR SONUNDA SÖZCÜK BÖLÜNMESİ

  • HECE VE SATIR SONUNDA SÖZCÜK BÖLÜNMESİ

  • Türkçede kelime içinde iki ünlü arasındaki ünsüz, kendinden sonraki ünlüyle hece kurar: a-ra-ba, bi-çi-mi-ne, in-sa-nın, ka-ra-ca vb.

  • Kelime içinde yan yana gelen iki ünsüzden ilki kendinden önceki ünlüyle, ikincisi kendinden sonraki ünlüyle hece kurar: al-dı, bir-lik, sev-mek vb.

  • Kelime içinde yan yana gelen üç ünsüz harften ilk ikisi kendinden önceki ünlüyle, üçüncüsü kendinden sonraki ünlüyle hece kurar: alt-lık, Türk-çe, kork-mak vb.

  • Batı kökenli kelimeler, Türkçenin hece yapısına göre hecelere ayrılır: band-rol, kont-rol, port-re, prog-ram, sant-ral, sürp-riz, tund-ra, volf-ram vb.

  • Türkçede satır sonunda kelimeler bölünebilir fakat heceler bölüne­mez. Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna kısa çizgi (-) konur.

  • Burasını ilk defa görüyormuş gibi duvarlara, perdelere, möblelere, eş-

  • yalara bakıyor, hayret ediyordu. Bütün bu muhitte Türk hayatına, Türk ruhu-

  • na ait bir gölge, bir çizgi bile yoktu. Birden Bursa’daki çocukluğunun geçti-

  • ği babaevini hatırladı; sofada rahat ve beyaz örtülü divanlar vardı. (Ömer Seyfettin)

  • İlk heceden sonraki heceler ünsüzle başlar. Bitişik yazılan kelimelerde de bu kurala uyulur: ba-şöğ-ret-men, il-ko-kul, Ka-ra-os-ma-noğ-lu vb.





ALINTI KELİMELERİN YAZILIŞI

  • ALINTI KELİMELERİN YAZILIŞI

  • Çift ünsüz harfle başlayan Batı kökenli alıntılar, ünsüzler arasına ünlü konulmadan yazılır: francala, gram, gramer, gramofon, grup, Hristiyan, kral, kredi, kritik, plan, pratik, problem, profesör, program, proje, propaganda, pro­tein, prova, psikoloji, slogan, snop, spiker, spor, staj, stil, stüdyo, trafik, tren, triptik vb. Bu tür birkaç alıntıda, söz başında veya iki ünsüz arasında bir ünlü türemiştir. Bu ünlü söylenişte de yazılışta da gösterilir: iskar­pin, iskele, iskelet, istasyon, istatistik, kulüp vb.

  •  İçinde yan yana iki veya daha fazla ünsüz bulunan Batı kökenli alıntılar, ünsüzler arasına ünlü konmadan yazılır: alafranga, apartman, biyografi, elektrik, gangster, kilogram, orkestra, paragraf, tel­graf vb.

  • 3. İki ünsüzle biten Batı kökenli alıntılar, ünsüzler arasına ünlü konmadan yazılır: film, form, lüks, modern, natürmort, psikiyatr, seks, slayt, teyp vb.

  • 4. Batı kökenli alıntıların içindeki ve sonundaki g ünsüzleri olduğu gibi korunur: biyografi, diyagram, dogma, magma, monografi, paragraf, program; arkeolog, demagog, diyalog, filolog, jeolog, katalog, monolog, psikolog, ürolog vb.

  • Ancak fotoğraf ve topoğraf kelimelerinde g’ler, ğ’ye döner.



Aşağıdaki Durumlarda Batı Kökenli Kelimeler Özgün Biçimleri İle Ya­zılırlar:

  • Aşağıdaki Durumlarda Batı Kökenli Kelimeler Özgün Biçimleri İle Ya­zılırlar:

  •  Bilim, sanat ve uzmanlık dallarında kullanılan bazı terimler: andante (müzik), cuprum(kimya), deseptyl (eczacılık), quercus, terminus technicus (teknik terim) vb.

  • Latin yazı sistemini kullanan dillerden alınma deyim ve sözler: Veni, vidi, vici (Geldim, gördüm, yendim.); conditio sine qua non (Olmazsa olmaz.); eppur si muove (Dünya her şeye rağmen dönüyor.); to be or not to be (olmak veya olmamak); l’art pour l’art (Sanat sanat içindir.); l’Etat c’est moi (Devlet benim.); traduttore traditore (Çevirmen haindir.); persona non grata(istenmeyen kişi) vb.



Ünlü Daralması

  • Ünlü Daralması

  • Türkçede a, e ünlüleri ile biten fiillerin şimdiki zaman çekiminde, söyleyişte de yazımda da a ünlüsü ı, u; e ünlüsü i, ü olur: 

  • başlıyor (vb.

  • Birden çok heceli ve a, e ünlüleri ile biten fiiller, ünlüyle başlayan ek aldıklarında bu fiillerdeki a, e ünlülerinde söyleyişte yaygın bir daralma  ve i’ye dönme) eğilimi görülür. Ancak söyleyişteki ı, i ünlüleri yazıya geçirilmez: 

  • başlayan, yaşayacak, atlayarak, saklayalı, atmayalım; gelmeyen, izlemeyecek, gitmeyerek, gizleyeli, besleyelim vb.

  • Buna karşılık tek heceli olan demek ve yemek fiillerinde, söyleyişteki i ünlüsü yazıya da geçirilir: 

  • diyen, diyerek, diyecek, diyelim, diye; yiyen, yi­yerek, yiyecek, yiyelim, yiye, yiyince, yiyipvb.

  • Uyarı:

  • deyince, deyip sözlerindeki e yazı­lışta korunur.



  • Kısaltmalar

  • Bir kelimenin, terimin veya özel adın, içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve simgeleştirilmesidir. Kısaltmalarla ilgili kurallar şunlardır:

  • 1. Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır: TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), TDK (Türk Dil Kurumu); KB (Kutadgu Bilig); TD (Türk Dili); B (batı),  G (güney), K (kuzey); GB (güneybatı), GD(güneydoğu) vb.

  • Ancak bazen kelimelerin, özellikle son kelimenin birkaç harfinin kısaltmaya alındığı da görülür. Bazen de aradaki kelimelerden hiç harf alınmadığı olur. Bu tür kısaltmalarda, kısaltmanın akılda kalabilmesi için yeni bir kelime oluşturma amacı güdülür: BOTAŞ (Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi),  TÖMER (Türkçe Öğretim Merkezi) vb.

  • Gelenekleşmiş olan T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarının dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz.

  • Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır:  m (metre), mm (milimetre), cm(santimetre), km (kilometre), g (gram), kg (kilogram), 3. Kuruluş, kitap, dergi ve yön adlarıyla ölçülerin dışında kalan kelime veya kelime gruplarının kısaltılmasında, ilk harfle birlikte kelimeyi oluşturan temel harfler dikkate alınır. Kısaltılan kelime veya kelime grubu; özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf büyük; cins isim ise ilk harf küçük olur: İng. (İngilizce),  Güniz Sok. (Güniz Sokağı), Prof. (Profesör), Dr. (Doktor), Av. (Avukat), Alb. (Albay), Gen. (General); sf. (sıfat), haz. (hazırlayan), çev. (çeviren), ed. (edebiyat), fiz. (fizik) vb.



  • Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır: 

  • cm’yi, kg’danmm’den

  • Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısalt­manın son harfinin okunuşu esas alınır: 

  • BDT’ye, TDK’den, THY’de, TRT’den, TL’nin vb.

  • Ancak kısaltması büyük harflerle yapıldığı hâlde bir kelime gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır: 

  • ASELSAN’da, BOTAŞ’ın, NATO’dan, UNESCO’ya vb.

  • UYARI: Numara sözünün kısaltması da kelime gibi okunduğundan getirilecek olan ek okunuşa göre getirilecektir: No.lu, No.suz

  • Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalara gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin veya üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazılır: vb.leri, Alm.dan, İng.yi; cm³e (santimetreküpe), m²ye (metrekareye), 64ten (altı üssü dörtten) vb.

  • Sert ünsüzle biten kısaltmalar, ek aldıkları zaman oku­nuşta sert ses yumuşatılmaz: 

  • AGİK’in(AGİĞ’in değil), CMUK’un (CMUĞ’un değil), RTÜK’e (RTÜĞ’e

  • değil), TÜBİTAK’ın(TÜBİTAĞ’ın değil) vb.

  • Ancak birlik kelimesiyle yapılan kısaltmalarda söyleyişte k’nin yu­muşatılması normaldir: 

  • ÇUKOBİRLİK’e (söylenişi ÇUKOBİRLİĞE), FİSKOBİRLİK’in (söylenişi FİSKOBİRLİĞİN) vb.



KISALTMALARIN YAZIMI

  • KISALTMALARIN YAZIMI

  • Kısaltmalara getirilen ekler okunuşa göre getirilir ve kesmeyle ayrılır. Harfler arasında nokta kullanılmaz.

      • DOĞRU YANLIŞ
      • TRT’nin TRT’den TRT’ye TRT’nun
      • İDO’nun İDO’dan İDO’ya İDO’nin
      • İTÜ’nün İTÜ’den İTÜ’ye İTÜ’nden
      • MEB’in MEB’den MEB’e MEB’na
      • ABD’nin ABD’den ABD’ye ABD’nde


 LATİN HARFLERİNİ KULLANAN DİLLERDEKİ ÖZEL ADLAR

  •  LATİN HARFLERİNİ KULLANAN DİLLERDEKİ ÖZEL ADLAR

  •  Latin harflerini kullanan dillerdeki özel adlar özgün biçimleriyle yazılır: Beethoven, Byron, Cervantes, Chopin, Grimm, Molière, Puccini, Rousseau, Shakespeare; Buenos Aires, Iorga, Ile-de-France, Loire, New York, Nice, Rio de Janeiro, vb. Ancak Batı dillerinde kullanılan adların okunuşları ayraç içinde gösterilebilir: Shakespeare (Şekspir) vb.

  •  Eskiden dili­mize yerleşmiş bazı Batı kökenli kişi ve yer adları Türkçe söylenişlerine göre yazılır: Napolyon, Şarlken, Şarl (Demirbaş Şarl); Atina, Brüksel, Cenevre, Londra, Marsilya, Münih,, Roma, Selânik, Venedik, Viyana,; Hollanda, Letonya, Lüksemburg vb.

  • Yabancı özel adlardan türetilmiş akım adları Türkçe söylenişlerine göre yazılır: Dekartçılık, Epikürcülük, Kalvenci, Kalvencilik, Kalvenizm, Kartezyenizm, Lüterci, Lütercilik, Marksçılık, Marksist, Marksizm vb.

  • Ait olduğu dilde ayrı yazılan yer adları Türkçede de ayrı yazılır: Buenos Aires, Frankfurt am Main, Freiburg im Breisgau, Hyde Park, Mont Blanc, New Orleans, New York, Rio de Janeiro, San Marino, Wiener Neustadt, Titov Veles vb.



    Arapça ve Farsça Özel Adlar

  •     Arapça ve Farsça Özel Adlar

  • Kökeni Arapça ve Farsça olan kişi ve yer adları Türkçenin ses ve yapı özelliklerine göre yazılır: Ahmet, Bedrettin, Fuat, Mehmet, Necmettin, Nizamettin, Ömer, Rıza, Saadettin; Cezayir, Fas, Filistin, Mısır, Suudi Arabistan; Bağdat, Cidde, Erdebil, Halep, İsfahan, Tahran, Tebriz, Trablusgarp vb.

  •       Yunanca Özel Adlar

  • Yunanca adlar yazılırken Yunan harflerinin ses değerlerini karşılayan Türk harfleri kullanılır: Homeros, Herodotos, Sokrates, Aristoteles, Platon, Venizelos, Karamanlis, Papandreu, Onasis vb.

  • Ancak Herodotos, Sokrates, Aristoteles, Platon, Pythagoras, Eukleides adları dilimize Herodot, Sokrat, Aristo, Eflatun, Pisagor, Öklid biçimlerinde yerleşmiştir.

  • Rusça Özel Adlar

  • Rusça özel adlar yazılırken Rus harflerinin ses değerlerini karşılayan Türk harfleri kullanılır: Bolşevik, Brejnev, Çaykovski, Çehov, Dostoyevski, Gogol, Gorbaçov, İlminskiy, İlyiç, Katayev, Klyaştornıy, Malov, Mendeleyev, Prokofyev, Puşkin, Şolohov, Tolstoy, Yeltsin; Moskova, Omsk, Orenburg, Petersburg, Volga,  vb.







6. Romen rakamları tarihî olaylarda, yüzyıllarda, hükümdar adlarında, tarihlerde ayların yazılışında, kitap ve dergi ciltlerinde, kitapların asıl bölümlerinden önceki sayfaların nu­maralandırılmasında, maddelerin sıralandırılmasında kullanılır: II. Dünya Savaşı; XX. yüzyıl; III. Selim, XIV. Louis, II. Wilhelm, V. Karl, VIII. Edward; 1.XI.1928; I. Cilt; I)... II) ... vb.

  • 6. Romen rakamları tarihî olaylarda, yüzyıllarda, hükümdar adlarında, tarihlerde ayların yazılışında, kitap ve dergi ciltlerinde, kitapların asıl bölümlerinden önceki sayfaların nu­maralandırılmasında, maddelerin sıralandırılmasında kullanılır: II. Dünya Savaşı; XX. yüzyıl; III. Selim, XIV. Louis, II. Wilhelm, V. Karl, VIII. Edward; 1.XI.1928; I. Cilt; I)... II) ... vb.

  • 7. Dört veya daha çok basamaklı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve aralarına nokta konur: 4.567, 326.197, 49.750.812, 28.434.250.310.500 vb.

  • 8. Sayılarda kesirler virgülle ayrılır: 15,2 (15 tam, onda 2); 5,26 (5 tam, yüzde 26) vb.

  • 9. Sıra sayıları yazıyla ve rakamla gösterilebilir. Rakamla gösteril­mesi durumunda ya rakamdan sonra bir nokta konur ya da rakamdan sonra kesme işareti konularak derece gösteren ek yazılır: 15., 56., XX.; 15’inci, 56’ncı, XX’nci vb.

  • UYARI: Sıra sayıları ekle gösterildiklerinde rakamdan sonra sa­dece kesme işareti ve ek yazılır, ayrıca nokta konmaz: 8.’inci değil 8’inci, 2.’nci değil 2’nci vb.

  • 10. Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir: 2’şer değil ikişer, 9’ar değil dokuzar, 100’er değil yüzer vb.

  • 11. Bayağı kesirlere getirilecek ekler alttaki sayı esas alınarak yazılır: 4/8’i (dört bölü sekizi), 1/2’si (bir bölü ikisi) vb.

  • 12. Bir zorunluluk olmadıkça cümle rakamla başlamaz.



DÜZELTME İŞARETİNİN KULLANILACAĞI YERLER

  • DÜZELTME İŞARETİNİN KULLANILACAĞI YERLER

  • 1. Yazılışları bir, anlamları ve söylenişleri ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine ko­nur: adem (yokluk), âdem (insan); adet (sayı), âdet (gelenek, alışkanlık); alem (bayrak), âlem (dünya, evren); aşık (eklem kemiği), âşık (vurgun, tutkun); hal (sebze, meyve vb. satılan yer), hâl (durum, vaziyet); hala (babanın kız kardeşi), hâlâ (henüz); rahim (esirgeme), rahîm (koruyan, acıyan); şura (şu yer), şûra (danışma kurulu) vb.

  • UYARI: Katil ( öldürme) ve kadir (<kadr = değer) kelimeleriyle karışma olasılığı ol­duğu hâlde katil (ka:til = öldüren) ve kadir (ka:dir = güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konma­dan yazılması yaygınlaşmıştır.

  • 2. Arapça ve Farsçadan dilimize giren birtakım kelimelerle özel adlarda bulunan ince g, künsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur: dergâh, gâvur, karargâh, tezgâh, yadigâr, Nigâr; dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, Hakkâri, Kâzım; gülgûn, merzengûş; mahkûm, mezkûr, sükûn, sükût vb. Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır: Halûk, Lâle, Nalân; Balâ, Elâzığ, İslâhiye, Lâdik, Lâpseki, Selânik vb.

  • 3. Nispet ekinin, belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için kullanılır: (Türk) askeri ve askerî (okul), (İslam) dini ve dinî (bilgiler), (fizik) ilmi ve ilmî (tartışmalar), (Atatürk’ün) resmi ve resmî (kuruluşlar) vb.

  • Nispet eki alan kelimelere Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır: millîleştirmek, millîlik, resmîleştirmek, resmîlik vb.



  • HER

  • herkes her şey

  • herhangi her biri

  • herhalde her an

  • her gün

      • her yer
      • her yan
      • her ne kadar
      • her zaman
      • her hâlükârda






Yüklə 5,67 Mb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə