|
![](/i/favi32.png) Cavid və Cabbarlı. Müxtəlifliyin vəhdəti
|
səhifə | 3/37 | tarix | 25.06.2018 | ölçüsü | 0,85 Mb. | | #51542 |
|
9
məsuliyyətini dərk edərək bu şərəfli yükü böyük
mütəfəkkirlərimizlə bölüşmək qərarına gəldik.
***
Müəllif bunu da qeyd etməyi lazım bilir ki, o, ixtisası
etibarilə bir ədəbiyyatşünas olmadığından, qarşısına
Cavid, yaxud Cabbarlı yaradı-cılığını təfərrüatı ilə, bütün
“qayda-qanunu” ilə tədqiq etmək məqsədi qoymamışdır.
Müqayisəli təhlil də, ayrı-ayrılıqda təhlil də müəllifin
ən çox təsirləndiyi bəzi klassik nümunələr əsasında
aparılmış və əsərlərin məzmun və formasından daha çox,
ideyaların təhlili ön plana çəkilmişdir. Digər tərəfdən,
Cavid və Cabarlı yaradıcılığının öyrənilməsinə həsr
olunmuş tədqiqat işləri, ədəbi-tənqidi məqalələr və kitablar
da, tamamilə mümkündür ki, diqqətdən kənarda qalmış,
onlara elmi tədqiqatın tələblərinə uyğun surətdə pozitiv və
ya tənqidi münasibət bildirilməmişdir. Mən ancaq Cavidin
«İblis» pyesi haqqında tədqiqat işi sayıla biləcək bir əsər
yazmışam. İndi təqdim olunan kitabdakı məqalələr isə
əsasən fəlsəfi esse səciyyəsi daşıyır və mövzu, zaman və
məkan konkretliyindən uzaqdır. Əlbəttə, hər hansı
ədəbiyyatçı belə bir sərbəstliyə, yəqin, yol verməzdi. Kənar
şəxs, bir fəlsəfə tədqiqatçısı üçün isə, güman edirəm ki, bu,
bağışlana biləcək bir qəbahətdir.
İxtisasımın vurğulanması belə təəssürat yarada bilər
ki, mən Cavid və Cabbarlının ilk dəfə olaraq yeni rakursda,
10
fəlsəfi müstəvidə nəzərdən keçirildiyini diqqətə çartdırıram.
Məhz belə səhv təsəvvür yaranmasın deyə, xüsusi olaraq
qeyd etmək istəyirəm ki, həqiqi ədəbi tənqid heç vaxt fəlsəfi
baxış dairəsindən kənarda təsəvvür oluna bilməz. Ona görə
də, Cavidin də, Cabbarlının da tədqiqatçıları ixtisas etibarı
ilə ədəbiyyatşünas olsalar da, istər-istəməz bu
sənətkarların yaradıcılığında zəngin olan fəlsəfi ideyaların
təhlilinə də müraciət etməli olmuşlar. Və bu sırada mən bir
tədqiqatçını xüsusi fərqləndirmək istərdim. Bu, rəsmi
ixtisasına görə ədəbiyyatçı olsa da, təfəkkür tərzinə görə
filosof olan Yaşar Qarayevdir. O, həm Cavidin, həm də
Cabbarlının poetik-dramaturci yaradıcılıq dünyasına, bu
dünyanın ən dərin qatlarına bəlkə də hamıdan çox baş
vurmuş, bu sahədə müstəsna uğurlar qazanmışdır.
Neçə minillik tarixi olan rəsmi fəlsəfənin bütün
qayda-qanunları ilə təhlil aparıb gəldiyim qənaətlər son
nəticədə çox vaxt Yaşar Qarayevin tənqidçi-filosof
qələminin məhsulu ilə üst-üstə düşür. Bir fərqlə ki,
keçdiyimiz yollar əsasən eyni olsa da, istiqamətlər
müxtəlifdir. Mən fəlsəfədən ədəbiyyata gəlirəm, Yaşar
müəllim ədəbiyyatdan fəlsəfəyə. Bizim yaradıcılıq yo-
lundakı görüşümüz bir növ Cavid və Cabbarlının görüşünü
xatırladır (Bax: bu kitabın birinci fəsli). Elə fərq də daha
çox metodlarda üzə çıxır. Yaşar Qarayev bütün incəliyi ilə
bildiyi ədəbi-bədii materialları ümumiləşdirməklə (induktiv
11
metodla) ədəbi-elmi konsepsiya yaradır, mən ideyadan
təsirlənərək esse yazıram və onu sonradan seçdiyim
detallarla konkretləşdirməyə çalışıram.
Girişdə məhz Yaşar Qarayevi yada salmağıma
gəlincə, nə yaxşı ki, mən onun bu kitaba yazdığı ön sözə
həssaslıqla yanaşa bildim. «Cavid və Cabbarlı»ya ön söz
olaraq Yaşar Qarayev «Bədii seyrə işıq fəlsəfədən düşür»
adlı gözəl məqalə yazmışdır. Və burada kitaba
münasibətdən daha çox, oradakı ideyaları daha da inkişaf
etdirmək təşəbbüsü gördüm. Özü də bu təşəbbüs çox uğurlu
alınmışdır.
Ancaq
Yaşar
müəllimə
məxsus
bir
təvazökarlıqla «buradakı fikirlərin bir qismini mən artıq
demişəm», – yox, «bu fikirləri belə də demək olar»
formasında bir sətiraltı məna sezdim. Və götürüb Yaşar
müəllimin dörd il öncə mənə bağışladığı «Tarix: yaxından
və uzaqdan» kitabındakı müvafiq məqalələri diqqətlə
oxudum. Və mənə daha yaxın olan fikirləri seçib hansı
formadasa bu kitaba daxil etmək qərarına gəldim.
Gənc tədqiqatçı Hacı Azər Əbilovun da «Hüsni-xuda
şairi» kitabında çox uğurla söylədiyi bir sıra fikirləri bura
əlavə etməyi lazım bildim. Maraqlıdır ki, Hacı Azər də
Cavid üslubunda düşünür. Yəni məkan, zaman və mövzu
konkretliyinin hüdudlarını tez-tez keçir, geniş fikir
fəzasında çox sərbəst manevr edir. Onun hətta
publisistikasında da bir poeziya vardır. Bu yaxınlarda
Dostları ilə paylaş: |
|
|