uğursuzluq olarsa, daha güclü miqyaslı daxili sarsıntılar təhlükəsi
yaranır.
Beşinci istiqamət siyasi rəhbərlikdən hərbi komandanlığın
sərəncamına kifayət qədər imkanları təqdim etməyi tələb edir. Burada
söhbət yalnız məsələnin iqtisadi tərəfindən deyil, siyasi rəhbərliyin
preroqativi
olan
uzunmüddətli
siyasi
planlaşdırmadan,
proqnozlaşdırmadan gedir. Öz siyasətinin bütövlükdə əsas məqsədini
müəyyən edərkən, müharibəyə hazırlıq və başlamaq haqda qərar qəbul
edərkən, dövlətin rəhbərləri qoyulmuş məqsədlərə hansı konkret
vasitələrlə nail olmağı müəyyən etməli və hərbi qüvvələri lazımi
vasitələrlə təmin etməlidirlər. Yalnız ali siyasi rəhbərliyi həyata
keçirən hökumət dövlətin iqtisadiyyatının hansı gərginliyə tab
gətirəcəyini, əhalinin itkilərə nə qədər dözümlü olacağını və s. qət edə
bilər.
Bu siyasi qərarların rolu hərbi qüvvələrin təchizatı və
genişləndirilməsinin miqyası və bahalığı artdıqca artmışdı. Artıq
XVII-XVIII əsrlərdə müharibəyə hazırlıq vergilərin artırılması və
vəsaitin yığılması, əsgərlərin çağırışı, təlimi donanmanın təchizatı
üçün bir neçə il tələb edirdi. Bir neçə illər ərzində yaradılan və inkişaf
etdirilən, daha baha başa gələn və mürəkkəb silahlanma sistemlərinin
ortaya çıxması, lazımi infrastrukturun yaradılması, təşkilat
tədbirlərinin aparılması - bütün bunlar siyasi qərarlara artan tələblər
qoyur. Səhvin dəyəri həddən artıq artmışdır. Məsələn, dənizdə
müharibəyə hazırlıq baha başa gələn gəmi tikintisi proqramlarının
həyata keçirilməsi üçün bir-iki onillik çəkə bilər. Gələcək
əməliyyatların xarakterini proqnozlaşdırarkən edilən səhv müharibə
üçün az faydası olan çoxlu sayda gəmilərin yaranmasına və eyni
zamanda lazımi gəmilərin olmamasına gətirmişdi. XIX əsrin ikinci
yarısında Rusiyanın dəniz nazirliyi əsas potensial düşməni İngiltərə
hesab edərək, donanmanın yaradılmasım kreyser müharibəsi ideyasına
yönəltdi. Nəticədə, Yaponiya ilə müharibə zamanı böyük büdcə vəsaiti
eskadra dö-
3
dişlərinin aparılması üçün az əlverişli olan kreyserlərin və
kreyser tipli zirehli gəmilərin yaradılmasına sərf olunmuşdu. Onlar
Rusiya-Yaponiya müharibəsinin gedişinə demək olar ki, heç bir təsir
etməmişdilər. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində aparıcı dövlətlər
yenidən dənizdə silahlanmaya başladılar, drednoutlar bir növ «böyük
dövlətlər klubu»na buraxılış vərəqəsinə çevrildi.
174
Ancaq sualtı gəmilərin, qayıq əleyhinə və desant gəmilərinin
tikilməsinə, müvafiq əməliyyatların aparılmasına az diqqət ayrılırdı.
Bununla belə məhz onlar (və ya onların olmaması) dənizdə
müharibənin gedişinə mühüm təsir edir.
Silahlı mübarizənin aparılması üçün kifayət qədər vasitələrin
təmin edilməsi məsələsində siyasi qərarların əhəmiyyəti, xüsusilə, ona
görə böyükdür ki, peşəkar hərbçilər çox zaman keçmiş konfliktlərdə
yaranmış təcrübələrinin əsiri ola bilərlər. Onun əsasında operativ
planlar işlənib hazırlanır, silahların işlənməsinə tələblər qoyulur,
qoşunlar hazırlanır və əhali mənəvi-psixoloji hazırlanır, iqtisadiyyata
tələblər irəli sürülür (belə bir həqiqət doğrudur ki, generallar həmişə
keçmiş müharibəyə hazırlaşırlar). Birinci dünya müharibəsinin mövqe
cəbhəsini təkrar edən Maji- no xəttinə qoyulmuş minlərlə frank
Fransaya vaxtında lazımi miqdarda müasir silahlı qüvvələr yaratmağa
imkan vermədi. «Majino axmaqlığı» yalnız fransız hərbçilərinə deyil,
həm də dövlətin siyasətinə bütövlükdə, əhalinin əhval-ruhiyyəsinə
mənfi təsir etdi. Kifayət qədər qənaətbəxş iqtisadi potensialına malik
olarkən, fransız siyasətçiləri öz silahlı qüvvələrini lazımi mübarizə
vasitələri ilə təmin edə bilmədilər. Almanlar 1940-cı ildə fransızlara
onların hazırlaşdıqları deyil, başqa növ müharibəni aparmağa vadar
edə bildilər. Öz növbəsində Almaniya da İkinci dünya müharibəsi
dövründə hər biri xüsusi vasitələr tələb edən iki müxtəlif
istiqamətlərdə mübarizə aparmalı oldu. Sovet ittifaqına qarşı müharibə
üçün zirehli tank texnikası, səlıra topları, müvafiq nəqliyyat vasitələri,
ordunu dəstəkləyən aviasiya ilə təchiz olunmuş böyük quru qoşunları
lazım idi. Məhz, bu müharibə Almaniyanın iqtisadi potensialının
böyük hissəsini apardı. Müharibənin həm Atlantik okeanı, həm də
Aralıq dənizində aparılması tamamilə fərqli silahlar və hazırlıq
aparmağı tələb edirdi. Hətta bütün Avropanın iqtisadiyyatını tabe etsə
də, üçüncü Reyx bu müxtəlif istiqamətli vəzifənin öhdəsindən gələ
bilmədi.
Siyasətçilərin müharibə aparmaq üçün irəli sürdükləri maddi
vəsaitlərin kifayət etməsi problemi həmçinin müharibənin aparılması
üçün hansı miqdarda iqtisadi resursların verilməsini, mövcud hərbi
qüvvələrin hansı hissəsinin hərbi əməliyyatların gedişində «sərf
olunması», hansının isə müharibədən sonra beynəlxalq münasibətlər
sistemi üzrə partnyorlan ilə qarşılıqlı əlaqə-
175
larində üçün saxlanması məsələlərinə toxunur.
İkinci dünya müharibəsindən sonra iki fövqəldövlət arasında
raket-nüvə silahlanması daha qüdrətli və bahalı sistemlərin
yaradılmasına gətirdi. Bu silahlanmanın xarakteri şübhəyə yer
qoymurdu. Amerika Birləşmiş Ştatları və Sovet İttifaqı onları
bir-birinə qarşı yaradırdılar. Nəticədə, ikinci və üçüncü dərəcəli hesab
olunan istiqamətlərə lazımi diqqət verilmirdi və hər iki tərəf bəzən
kiçik və lokal konfliktlərin həlli, üsyançıların yatırılması, sərhəd
toqquşmalarında iştirak etmək üçün vasitələr axtarırdılar. «Çevik
reaksiya», «bir böyük və bir kiçik müharibə», «bir yarım müharibə»,
«ikiyarım müharibə» konsepsiyaları ortaya çıxmağa başladı.
Nəhayət, altıncı istiqamət siyasətdən zor tətbiqi ilə əldə edilmiş
nəticələrdən məharətlə istifadə etməyi tələb edir. İlk növbədə, söhbət
müharibəni sona yetirmək, onun nəticələrini rəsmiləşdirmək
məharətindən, sonucda isə, sərf edilmiş səylərin və əldə edilən
nəticələrin nisbətindən gedir. Siyasətçilər tərəfindən hərbi
əməliyyatların gedişində əldə eldilən nəticələrin istifadə edilməsi
tərkib elementləri - «strateji qərarın qəbul edilməsi» - «müharibəyə
hazırlıq» - «müharibənin başlanması» - «müharibənin aparılması» -
«müharibənin
bitməsi»
-
«müharibənin
nəticələrinin
rəsmiləşdirilməsi» olan sistemin son halqasıdır. Əgər hərbi gücdən
istifadə başqa vasitələrlə aparılan siyasətə daxil olmaqdırsa,
müharibənin başa vurulması əvvəlki metodlara qayıtmaqdır. Bu ancaq
müharibənin gedişində yaranan yeni qüvvələr balansı ilə müəyyən
olunan keyfiyyətcə fərqli şərtlərdə baş verir. Siyasətin sistemin bu
halqasında fəaliyyəti nəzərdə tutulan məqsədlə üst-üstə düşən və
verilən itkilərlə müqayisə edilə bilən nəticələri təmin etməklə bu
prosesin bütün gedişatını tamamlamaq və sərf edilmiş səylərin heçə
çıxmasıdır. Bu mərhələdə siyasi və hərbi metodların nisbətini
xarakterizə edən bütün problemlər - qoyulan məqsədlərin dəqiqliyi,
müttəfiqlərin seçilməsi, lazımi iqtisadi və hərbi potensialın təmin
edilməsi, hərbi əməliyyatların konkret gedişinin nəticələri kəsişir və
üzə çıxır. Müharibə çox zaman böhranın, bir sıra illər, bəzən hətta
onilliklər ərzində yığılan ziddiyyətlərin həllidir. Beynəlxalq
münasibətlərin inkişafında bu özünəməxsus «həlledici məqamlarda»
siyasətin rolu çox böyük olur.
176
Dostları ilə paylaş: |