Daġ DÖVRÜ alti cġlddə



Yüklə 2,35 Mb.

səhifə85/106
tarix30.12.2017
ölçüsü2,35 Mb.
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   106

343 

 

hətta  dəniz  də  bu  tayfaların  adı  ilə  Kaspi  dənizi  adlandırılmışdır. 



Bunlar qədim qobustanlılardır. 

     Qəbirdən  ağ  rəngdə  mərmərdən  daş  toppuz  -  əsa  başı, 

çaxmaqlaşmış  çaydaşından    ağzı  cilalanmış  balta,  sümük  bizlər, 

sümükdən  bəzək  əşyası,  daş  asma,  çaydaşı  və  qumdaşından 

sürtgəclər  (onların  birində  qırmızı  oxra  əzilmişdir),  iskənə  tipli 

alət,  dəvəgözündən  uclu  qaşov,  çaydaşından  şəkil  döymək  üçün 

alətlər, qumdaşından bıçaq kimi  işlədilə bilən  seqment  formalı  iri  

alət,  bir  parça  bərkidici  qara  maddə  (qır)  tapılmışdır.  Gil  qabın 

ixtirası Neolit dövrü adamının  təbiəti dərk etməsi  və onun ehtiyat 

mənbələrinə yiyələnməsi yolunda əhəmiyyətli addım sayılır. 

      Neolitin  gil  qabın  meydana  çıxdığı  orta  və  Eneolitə 

keçid  təşkil  edən  inkişaf  etmiş  mərhələsinə  aid  maddi  qalıqlar 

Ağstafa  rayonunda,  Töyrətəpə  (alt  təbəqə),  Şomutəpə,  Qarğalar 

təpəsi  (alt  təbəqə),  Qazaxda  Qiyaməttəpədə,  Naxçıvanda 

Kültəpənin alt təbəqəsində aşkar edilmiş, inkişaf etmiş Neolitə aid 

qalıqlar  Azərbaycanda  Gəncəçay  rayonunda,  Xanlar  şəhərindən 

qərbdə  Gilikdağda  da  tapılmışdır.  Bu  abidənin  məmulatına  bir 

üzlü  işlənmiş  yastı,  vurma  səthli  saxlanılmış  hündürlüyü  4,  5-9 

sm-ə  çatan  nüvələr,  iri  bıçaqvari  lövhələrdən  hündür  dişəklə 

işlənmiş  uclu  qaşovlar,  burğular,  çaxmaqdaşından  zərb  alətləri, 

tiyəsində  istifadə  olunma  parıltısı  saxlanmış  yığma  oraq  dişləri, 



344 

 

nüvə-qaşovlar, ağ rəngli keyfiyyətli çaxmaqdaşı  və dəvəgözündən 



qəlpə və lövhələr daxildir. 

      Damcılı  mağarasının  daş  materialı  arasında  da  Neolit 

materialı  vardır.  Bunlar  kəsərlər,  biz  kimi  deşmək  üçün  işlədə 

biləcək  alətlər,  Neolitin  əvvəllərinə  aid  qədim  tipli  sapalqlı  xırda 

ox ucları, cilalı əşya və s. ibarətdir (Hüseynov, 1975). 

     Qazax-Ağstafa 

Neolit  abidələrinin  daş  məmulatı 

prizmatik  və  karandaşvari  nüvələr  çaxmaqdaşı  və  dəvəgözündən 

çoxlu  qəlpə  və  bıçaqvari  lövhələr,  qaşov,  dəndaşları,  dəstəklər, 

üstündə bərkidici qara  maddə saxlanmış,  yığma oraq dişlər,  maral 

buynuzlu  və  qaramalın  kürək  və  lülə  sümüyündən  toxalar  və  s. 

ibarətdir. Bəzi daş alətlərin tiyəsi artıq cilalanmış, bəziləri dəstək 

üçün hazırlanmışdır. 

     VII  minillikdə  Zaqros  ərazisində  dulusçuluq  mərkəzləri 

yaranır.  Urmiya  gölü  ətrafından  da  Neolit  dövrü  qabları 

tapılmışdır. 

     Azərbaycanda  Kürün  orta  axarı  boyunda  yerləşən, 

Şomutəpə  mədəniyyəti  adı  altında  tanınan  (Nərimanov,  1987) 

abidələrdə  təsadüf  olunan  az  sayda  Neolit  dövrü  gil  qablar 

tərkibinə  daş  əziyi  qatılmış,  kobud  hazırlanmış,  gen  və  düz 

oturacaqlı, altında bitki  liflərindən  hörmə  izi  olan,  zəif bişirilmiş, 

qırmızıya bənzər rəngdə, qulpsuz  və  naxışsız qablardan  ibarətdir. 

Çox az faiz qabın gilinə doğranmış saman qatılmışdır. 



345 

 

   Şomutəpənin  və  Töyrətəpənin alt qatının  gil qabları  Aşağı 



Şilovdan düz oturacaqlı, bankavari keramika ilə (Formozov, 1962, 

şəkil  27)  oxşardır.  Gürcüstanın  Borçalı  ərazisindəki  Şulaveri 

abidəsindən  tapılmış  gil  qablar  da  Şomutəpə,  Töyrətəpənin  alt 

təbəqəsinin  gil  qabları  ilə  oxşardır  və  onlar  tədqiqatçı  tərəfindən 

Neolit  dövrünə  aid  edilmişdir  (Kiquradze,  1976).  Şomutəpədən 

C14  analizi  e.ə.  VI  minilliyin  II  yarısı  (5560+701E-631)  tarixi 

vermiş  və  Şomutəpə-Şulaveri  mədəniyyəti  kimi  tanınmışdır. 

Şomutəpə  mədəniyyəti  üçün  səciyyəvi  əlamətlərdən  biri  sümük 

toxalar  əgər  doğrudan  daş  məmulatı  toxadırsa,  onda  onlar  yalnız 

elə  Neolit  dövrünün  əkinçiliyi  üçün  yararlı  ola  bilməz.  Bu  cür 

toxalar  vasitəsilə  əkin  üçün  işlənmiş  torpaqdan  alınan  məhsulun 

az  olub,  il  boyu  qəbilənin  taxıl  məhsuluna  olan  tələbatını  ödəyə 

bilməz, onunla izafi məhsul ehtiyatı əldə etmək mümkün olmazdı. 

Qab  istehsalında  saman  qarışıqlı  qab  nümunələrinin  azlığı  daş 

məmulatı  əkinçiliyin  ilk  meydana  çıxdığı  mərhələ  -  Neolit  dövrü 

olmasıyla  izah  oluna  bilər.  Eyni  fikri  Şomutəpə  orağına  da  aid 

etmək olar (Nərimanov, 1964, 1965). 

    Şomutəpə orağı tipli əsası maral buynuzundan yığma dişli 

oraq  (uzunluğu  25  sm)  Kültəpədə  22,1  m  dərinlikdən  və 

Anadolunun  cənubundakı  Hacılardan  tapılmışdır.  Hacılar  abidəsi 

e.ə. VI  minilliyin  ikinci  yarısına aiddir. Kültəpənin 1a təbəqəsinin 

Ön Asiyanın  göstərilən abidəsiylə xronoloji  yaxınlığı  həmçinin də 




346 

 

ilkin  Kültəpənin  alt  təbəqəsindən  Xələfli  boyalı  qabın  olmasıyla 



daş  məmulatı  təsdiqlənir  (Nərimanov,  1987).  Son  vaxtlar  bəzi 

tədqiqatçılar Xələf mədəniyyətinin ilkin inkişaf mərhələsini e.ə.VI 

minilliyin ortalarına aid  edirlər. Kültəpənin 1a təbəqəsinin də e.ə. 

VI  minilliyin  ikinci    yarısına,  inkişaf  etmiş  Neolit  dövrünə  aid 

olduğunun  mümkünlüyünü  əsas  tutan  İ.H.Nərimanov  Kürün  orta 

axarı  boyundakı  ən  qədim  yaşayış  yerlərinin  də  olduğunu 

göstərmiş  və  onların,  bəlk  də  daha  qədimə  aid  olduğunu  qeyd 

etmişdir  (Nərimanov  1987).”Ana  zağa”  düşərgəsi:  Qobustanda 

Böyükdaş dağının yuxarı səki sahəsində, üzərində qədim qayaüstü 

təsvirlər  qeydə  alınmış  29,  30,  31,  32  qayaların    arasında  əmələ 

gəlmiş  kiçik  iriölçülü  iki  gözdən  ibarət  qayaaltı  boşluqda  aşkar 

edilmişdir.  Yarıaçıq  mağaranı  xatırlayan  bu  boşluğun  divarlarını 

təşkil  edən  qayalar  üzərində  tarixin  müxtəlif  dövrlərində  yüzlərlə 

qayaüstü  təsvirlər  məmulatının  qədim  nümunələri  saxlanmış 

şəkilli qayaların  yarıya qədərinin olduğu kiçik sahədə  mərkəzi  yer 

tutmasına,  divarları  və  onlara  bitişik  daşlarda  çoxsaylı  qədim 

təsvirlərin  saxlandığına  görə    Qobustan  qayaüstü  təsvirlərinin  ilk 

tədqiqatçısı  İ.M.Cəfərzadə  tərəfindən  çox  yerdə  “Ana  zağa”nın 

iriölçülü  100  kv.km  sahəyə  malik  qərb  kamerası  arxeoloji  qazıntı 

işləri aparmaqla tədqiq edilib öyrənilmişdir.   

     Arxeoloji 

qazıntılar 

nəticəsində 

“Ana 


zağa”nın 

çöküntülərində  litoloji  cəhətdən  fərqlənən  üç  əsas  mədəni  təbəqə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   106


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə