“DƏDƏ-qorqud kitabi”nda at kultu



Yüklə 70,28 Kb.

səhifə43/43
tarix11.03.2018
ölçüsü70,28 Kb.
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   43

 
  «Дядя Горгуд китабы»нда ат кулtу 
 
 
136 
 
getmələri,  eyni  zamanda  atın  gücü,  sahibinə  sədaqətli  olması 
kimi məsələlər ifadə olunur. 
At və qəhrəman obrazlarının səciyyəvi cəhətləri əmr cüm-
lələri əsasında yaranmıĢ nida cümlələrində daha aydın görünür: 
Çaparkən  ağ-boz  atıŋ  büdrəməsün!  ġahbaz  atlarım  saŋa  binət 
olsun! 
―Kitab‖da  atla  bağlı  söz  və  birləĢmələrin  mübtəda,  eyni 
zamanda xəbər vəzifəsində çıxıĢ etməsi at və qəhrəman obraz-
larının  vəhdətini,  yaxud  birinin  digərini  tamamladığını  dəqiq-
ləĢdirməyə imkan verir. 
Atla  bağlı  sözlərlə  ifadə  olunmuĢ  təyin  və  zərfliklərdə, 
obrazlı desək, Ģahbaz atların ayaq səsi eĢidilir. 
Xitabların tərkibində at  adlarının ismi  və feli  birləĢmələr 
modelində təzahürünə rast gəlinir: Qoŋur atın ayası! Yelisi qara 
Qazılıq atına binən yigit, nə yigitsən? 
Xitab iĢlənmiĢ sintaktik bütövlərdə at və qəhrəman obraz-
larının,  demək  olar  ki,  bütün  cəhətləri  görünür.  Atla  bağlı  söz 
və  ifadələrin  assosiativliyi  ilə  yaranmıĢ  bu  cür  zəncirvari  bağ-
lılıq  ―Kitab‖ın  böyüklüyünü  təmin  edən  amillərdən  biridir. 
―Kitab‖ın poetik strukturundakı Qoŋur at, Boz ayğır, Qara ay-
ğır kimi at adları, eləcə də atla bağlı digər sözlərin assosiativliyi 
ilə iĢlənmiĢ vahidlər ixtisar olunarsa, ―Kitab‖dan, ümumiyyətlə, 
bəhs etmək olmaz. 
Koroğlu  obrazı  Dədə  Qorqud,  Bayındır  xan,  Qazan  xan, 
Beyrək və baĢqa qəhrəmanların ümumiləĢmiĢ obrazıdırsa, Qırat 
da  Boz  ayğır,  Qonur  at,  Qara  ayğır  kimi  atların  ümumiləĢmiĢ 
obrazıdır.  Burada  Ġ.ġıxlının  yaratdığı  Cahandar  ağa  və  Qəmər 
obrazları yada düĢür. Belə ki, Cahandar ağa Bayındır xan, Qa-
zan  xan,  Beyrək,  Koroğlu  kimi  obrazlarla  bir  sırada  dayana 
bilirsə,  ―Qəmər‖  də  bütün  parametrlərinə  görə  Qonur  at,  Boz 
ayğır, Qara ayğır (―Kitab‖), Qırat, Dürat (―Koroğlu‖ eposu) ki-
mi atların ümumiləĢmiĢ obrazı kimi çıxıĢ edir. 


 
Язизхан Танрыверди 
 
 
137 
 
―Kitab‖dakı  mətnlərdən  aydın  olur  ki,  cəmiyyətə  qovuĢ-
maq üçün ilk olaraq at minməyi öyrənmək lazımdır: Heyvanla 
müsahib olmagıl  Gəl, yaxĢı at bin... 
Atçılıqla bağlı olan binmək, yorğa, uyan, əyər kimi sözlər 
mətnlərdəki ―qara yumorlarda‖ da məntiqi mərkəz funksiyasın-
dadır:  Kafəriŋ  arxasına  əyər  saldı,  ağzına  uyan  urdı...  Bu  fakt 
da  atın  türk  –  Oğuz  cəmiyyətindəki  əvəzedilməzliyini  arqu-
mentləĢdirir. 
Atın  oğuldan  üstün  tutulmasını  mətnin  semantik  tutumu 
kontekstində  müəyyənləĢdirmək  mümkündür:  Bərü  gəlgil,  qu-
lunım  oğul!  Atın  qardaĢ,  yoldaĢ  və  qəhrəmandan  üstün  tutul-
ması isə mətnlərdə birbaĢa ifadə olunmuĢdur: At diməzəm saŋa, 
qardaĢ deyərəm, QartaĢımdan yeg!... 
Sədaqətli  dost,  yoldaĢ,  xilaskar  kimi  təqdim  edilən    atın 
bir sıra səciyyəvi cəhətləri (təhlükəni hiss etməsi, sahibini oyat-
ması,  sahibini  tanıdığı  üçün  kiĢnəməsi,  düĢməndən  qorxmadı-
ğını  oynamağı  ilə  nümayiĢ  etdirməsi  və  s.)  ―Kitab‖da  konkret 
olaraq ifadə olunur. 
Oğuz igidlərinin ən yaxĢı iĢtirahəti məhz at belindədir. At 
minməyən, atla ov etməyən Oğuz igidinin yata-yata  yanı ağrı-
yır... günü xoĢ keçmir. 
Bir  sıra  sintaktik  bötüvlərdə  at  kultunun  digər  kultlarla  
zəncirvari  bağlılığı  müĢahidə  olunur:  at  və  dağ  kultları,  at  və 
ağac kultları... 
―Kitab‖da at oynadan, at səyirdən, atı dördnala çapan, atı 
qan-tər içində sürən Oğuz igidlərinin yenilməzliyini əks etdirən 
poetik lövhələr silsilə təĢkil edir. 
 
 
 
 
 


 
  «Дядя Горгуд китабы»нда ат кулtу 
 
 
138 
 
 
 
SON SÖZ ƏVƏZĠ 
 
Ey türk, bulaq suyu kimi təmiz, ana südü kimi müqəddəs 
olan ―Dədə Qorqud kitabı‖na tez-tez müraciət et! Qopuz səsi, at 
kiĢnərtisi,  dördnala  çapılan  atların  ayaq  tappıltısı  ruhuna  hop-
sun! Ġti polad qılınclar, uzun nizələr, üç lələkli qayın oxlar səni 
daim mübarizəyə səsləsin! ―Göz açaraq gördüyüm, könül verib 
sevdiyim...Qar üstünə qan dammıĢ tək al yanaqlım!― kimi mis-
ralar  ruhunu  oxĢasın,  sevgini,  məhəbbətini  saflaĢdırsın!  Dədə 
Qorqud  müdrikliyi,  Bayındır  xan  uzaqgörənliyi,  Qazan  xan 
təpəri daim səninlə olsun! ―Bu dünyanı igidlər ağılla tapmıĢlar‖ 
ifadəsi yaddaĢına həkk olunsun ki, müdriklik zirvəsinə çatasan!  
DastanlaĢmıĢ tarixinlə yaĢa ki, böyüklüyünü, zənginliyini unut-
mayasan, gələcəyi daha aydın görəsən! Dədə Qorqudun dili ilə 
desək, ―Çaparkən ağ-boz atın büdrəməsin!..‖  
 
 
 
 


 
Язизхан Танрыверди 
 
 
139 
 
 
 
 
ĠSTĠFADƏ OLUNMUġ ƏDƏBĠYYAT 
 
1. Abdulla B. Salur Qazan. Bakı, 2005. 
2. Abdulla B. ―Kitabi-Dədə Qorqud‖da rəng simvolikası. 
Bakı, 2004. 
3. Abdullayev K. Gizli Dədə Qorqud. Bakı, 1991. 
4. Adilov M., PaĢayev A. Azərbaycan onomastikası. Bakı, 
1987. 
5.  Adcı  M.  Qıpçaq  çölünün  yovĢanı  (tərcümə  edəni 
prof.Tofiq Hacıyev). Bakı, 1997. 
6.  Allahmanlı  M.  Qədim  türk  dastanları  hadisə  və  motiv 
oxĢarlığında. ―Dədə Qorqud‖. Elmi-ədəbi toplu, I. Bakı, 2006, 
s.35. 
7.  Anar. Dədə Qorqud dünyası. Sizsiz. Bakı, 1992. 
8. Araslı H. Kitabi-Dədə Qorqud. Azərbaycan ədəbiyyatı 
tarixi problemləri. Bakı, 1998. 
9.  Бартольд  В.В.  Турецкий  эпос  и  Кавказ.  «Книга 
моего Деда Коркута». М.-Л., 1962. 
10.  BəĢirov  K.  Oğuz  qrupu  türk  dillərində  qrammatik 
morfemlər. Bakı, 2009. 
11. Buludxan  Xəlilov. Türkologiyaya giriĢ. Bakı, 2006. 
12. Bünyadov T. Atçılıq. Azərbaycan etnoqrafiyası. Bakı, 
2007, s.286. 
13. CəmĢidov ġ. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1977. 
14. Cəfərov N. Eposdan kitaba. Bakı, 1999. 
15. Cəfərov N. Xanım, hey! Bakı, 1999. 
16. Cəfərov Q. Azərbaycan dilinin zoonimikası. Azərbay-
can dilinin onomastikası. Bakı, 1987, s.158-161. 
17. Cəlilov F. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı, 
1988. 


 
  «Дядя Горгуд китабы»нда ат кулtу 
 
 
140 
 
18.  Dəmirçizadə  Ə.  ―Kitabi-Dədə  Qorqud‖  dastanlarının 
dili. Bakı, 1959. 
19. Джафарзаде И. Наскальные изобрaжения Кобуста-
на. ТИИ АН Азерб.ССР, т.III, Баку, 1958, с.45. 
20. Əlibəyzadə E. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1999. 
21. Əlizadə R.  ―Dədəm Qorqud Kitabı‖nda su kultu. ―Or-
taq  türk  keçmiĢindən  ortaq  türk  gələcəyinə‖.  IV  Uluslararası 
folklor konfransının materialları. Bakı, 2006, s.307. 
22.  Əlizadə  S.  Nüsxə  fərqləri  və  Ģərhlər.  Kitabi-Dədə 
Qorqud. Bakı, 1988. 
23.  Əzizov  E.  Azərbaycan  dilinin  tarixi  dialektologiyası. 
DDA, Bakı, 1990. 
24. Əsgər Ə., Qıpçaq M. Türk savaĢ sənəti. Bakı, 1996. 
25. Gökyay O.ġ. Dedem Korkudun kitabı. Ġstanbul, 2000. 
26. Hacıyev A. ―Dədə Qorqud kitabı‖: oxunuĢlar, açımlar. 
Bakı, 2007. 
27. Hacıyev T. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. Bakı, 1976. 
28. Hacıyev T. Qıpçaq çölü haqqında elmi ballada. M.Ad-
cı. Qıpçaq çölünün yovĢanı. Bakı, 1997. 
29.  Hümbətova  R.  Folklor  yaradıcılığında  onomastik 
vahidlərin poetik xüsusiyyətləri. Bakı, 2009. 
30. Xalıqov F. Azərbaycan onomalogiyası. Bakı, 2009. 
31. Xudiyev N.Azərbaycan ədəbi dilinin təĢəkkülü. Bakı, 
2002. 
32. KaĢğari M. ―Divanü lüğat-it-türk‖, I cild, Bakı, 2006. 
33. Kazımov Q. Azərbaycan dilinin tarixi. Bakı, 2003. 
34. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1988. 
36. Qazı Bürhanəddin. ―Divan‖, Bakı, 1988, s.7. 
37.  Qurbanov  A.  Azərbaycan  onomalogiyasının  əsasları. 
II cild, Bakı, 2004. 
38. Mahmudova Q. Türk dillərinin frazeologiyası. Qıpçaq 
qrupu türk dillərinin frazeologiyası. II cild, Bakı, 2009. 
39. Məmmədli F. SeçilmiĢ əsərləri, III cild, Bakı, 2004. 


 
Язизхан Танрыверди 
 
 
141 
 
40.  Məmmədli  H.  Dünyanı  düĢündürən  ―Dədə  Qorqud‖. 
Bakı, 1999. 
41.  Məmmədli  H.  Dədəm  Qorqud  gəzən  yerdi  bu  yerlər. 
Bakı, 1999. 
42, Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. 
Bakı, 1990. 
43.  Muxtar  Kazımoğlu.  ―Dədə  Qorqud  kitabı‖nda  dəli 
obrazı. ―Dədə Qorqud‖, N 3, Bakı, 2004. 
44. Ögəl B. Türk mifolojisi. Ankara, 1989. 
45. Plutarx. Ġsgəndər Zülqərneyn. Bakı, 1993. 
46. Ramazan Qafarlı. Mif və nağıl. Bakı, 1999. 
47.  Rüstəm  Kamal.  Arxaik  ritual  semantikası.  ―Bamsı 
Beyrək boyunda‖ metonimik-metaforik süjet  yaradıcılığı. ―Qo-
bustan‖, N 4. Bakı, 2005, s.32-37. 
48. Seyidov M. Azərbaycan xalqının soykökünü düĢünər-
kən. Bakı, 1989. 
49. Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləĢmələri. Bakı, 
1966. 
50. Seyfəddin Rzasoy. Oğuz mifinin paradiqmaları. Bakı, 
2004. 
51. ġıxlı Ġsmayıl. ―Dəli Kür‖. Bakı, 1982. 
52.  Təhmasib  M.H.  Azərbaycan  xalq  dastanları.  Bakı, 
1972. 
53.  Təkləli  M.  At  türkün  qanadıdır  (―Orlov  atları‖nın 
sirri).  Azərbaycan    Atatürk  Mərkəzi.  Bülleten,  1  (33),  Bakı, 
2010. 
54.  Tanrıverdi  Əzizxan.  ―Kitabi-Dədə  Qorqud‖da  Ģəxs 
adları. Bakı, 1999. 
55.  Tanrıverdi  Əzizxan.  ―Kitabi-Dədə  Qorqud‖  və  qərb 
ləhcəsi. Bakı, 2002. 
56. Tanrıverdi Əzizxan. ―Kitabi-Dədə Qorqud‖un obrazlı 
dili. Bakı, 2006. 


 
  «Дядя Горгуд китабы»нда ат кулtу 
 
 
142 
 
57.  Tanrıverdi  Əzizxan.  ―Kitabi-Dədə  Qorqud‖un  söz 
dünyası. Bakı, 2007. 
58.  Tanrıverdi  Əzizxan.  Azərbaycan  dilinin  tarixi  qram-
matikası. Bakı, 2010. 
59.  Verdiyeva  Z.,  Adilov  M.,  Ağayeva  F.  Azərbaycan 
dilinin semasiologiyası. Bakı, 1979. 
60. Vəliyev K. Dastan poetikası. Bakı, 1984. 
61. Vəliyev K. Elin yaddaĢi, dilin yaddaĢı. Bakı, 1988. 
62.  Zeynalov  F.,  Əlizadə  S.  Tükənməz  xəzinə.  ―Kitabi-
Dədə Qorqud‖. Bakı, 1988, s.17. 
 
 
 
 
 
 
                                      


 
Язизхан Танрыверди 
 
 
143 
 
 
MÜNDƏRĠCAT 
 
Ön söz (Ramazan Qafarlı) ......................................................... 3  
Dədə Qorqud kitabı”nda at kultu tarixi-linqvistik  
müstəvidə ................................................................................ 17 
Atla bağlı sözlərin fonetik xüsusiyyətləri ............................. 18 
Zoonimik modellərdə - at adlarında alliterasiya ............. 19  
 
Atla bağlı sözlərin leksik xüsusiyyətləri ............................... 21 
At sözü atlar sözləri və digər ifadələrdə məntiqi  
mərkəz funksiyasında ...........................................................  22 
Atla bağlı sözlər leksik-semantik müstəvidə .................. 25 
At adları........................................................................... 25 
At adları qəhrəmanların antroponimik modellərində ...... 56 
At sözü qəhrəmanların bədii təyinlərində ....................... 57 
Atla bağlı sözlərin morfoloji xüsusiyyətləri ......................... 58 
Atla bağlı isimlər  .................................................................... 58 
Kəmiyyət kateqoriyası .................................................... 58 
Hal kateqoriyası .............................................................. 59 
Mənsubiyyət kateqoriyası ............................................... 61  
Atla bağlı sifətlər ..................................................................... 64 
Atla bağlı fellər ........................................................................ 65 
Hərəkət felləri ................................................................. 66 
Hal—vəziyyət ifadə edən fellər ...................................... 67 
At və qəhrəmanı xatırladan hərəkət felləri ...................... 68 
Atla bağlı fellərin quruluĢu ............................................. 68 
Atla bağlı fellər növ kateqoriyası müstəvisində .............. 69 
Təsirlik və təsirsizlik kateqoriyası .................................. 70 
Ġnkarlıq kateqoriyası ....................................................... 70 
Felin təsriflənən formaları ............................................... 74 
Felin təsriflənməyən formaları ........................................ 77 
Atla bağlı sözlər və köməkçi nitq hissələri  .................... 77 


 
  «Дядя Горгуд китабы»нда ат кулtу 
 
 
144 
 
Atla bağlı vahidlərin sintaktik xüsusiyyətləri ...................... 79 
Atla bağlı sözlər ismi birləĢmələr müstəvisində ............. 79 
Atla bağlı sözlər feli birləĢmələr müstəvisində ............... 83 
Atla bağlı vahidlər məqsəd və intonasiyaya görə  
cümlənin növləri müstəvisində ....................................... 86 
          Nəqli cümlə .................................................................... 87 
Sual cümləsi .................................................................... 88 
Əmr cümləsi .................................................................... 89 
Nida cümləsi ................................................................... 89 
Atla bağlı söz və birləĢmələr cümlə üzvləri 
müstəvisində.................................................................... 90 
Mübtəda .......................................................................... 90 
Xəbər ............................................................................... 91 
Tamamlıq ........................................................................ 92 
Təyin ............................................................................... 93 
Zərflik.............................................................................. 93 
Atla bağlı söz və birləĢmələr xitab müstəvisində............ 94 
Türk-Oğuz cəmiyyətində ata münasibət .............................. 99 
At oğuldur ..................................................................... 104 
At qardaĢdır ................................................................... 106 
At sədaqətli dostdur, yoldaĢdır, xilaskardır .................. 111 
At qəhrəmandan üstündür ............................................. 116 
At, qopuz və yay Oğuz cəmiyyəti müstəvisində ........... 117 
At belində ov  ................................................................ 120 
At kultu digər kultlar müstəvisində ............................... 122 
Minərsəm, tabutum olsun! ............................................ 124 
At belində döyüĢ ........................................................... 127 
 
Nəticə ..................................................................................... 132 
Sön sözəvəzi .......................................................................... 137 
Ġstifadə olunmuĢ ədəbiyyat .................................................. 138 
 
 


 
Язизхан Танрыверди 
 
 
145 
 
 
 
ЯЗИЗХАН TANRIVERДИ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
“DЯДЯ-QORQUD KИTABI”NDA 
AT KULTU 
 
 
 
 
 
 
 
 AMEA Folklor İnstitutu Elmi 
şurasının  qərarı ilə nəşr olunur 
 
                            
 
 
 
 
Bakı – 2012 
 
 


 
  «Дядя Горгуд китабы»нда ат кулtу 
 
 
146 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Filologiya  elmləri  doktoru,  professor  Əzizxan  Vəli  oğlu 
Tanrıverdinin 18 kitabı, 160-dan artıq məqaləsi çap olunmuĢdur. 
Əsas əsərlərindən:  
―Türk mənĢəli Azərbaycan antroponimləri‖ (1996), ―Kita-
bi-Dədə Qorqud‖da Ģəxs adları‖ (1999), ―XVI əsr qıpçaq (polo-
ves)  dilinin  qrammatikası‖  (2000),  ―Kitabi-Dədə  Qorqud  və 
qərb  ləhcəsi‖  (2002),  ―Kitabi-Dədə  Qorqud‖un  obrazlı  dili‖ 
(2006),  ―Kitabi-Dədə  Qorqud‖un  söz  dünyası‖  (2007)  ―Dədə-
Qorqud kitabı‖nın dil möcüzəsi‖ (2008), ―Dilimiz, mənəviyya-
tımız‖ (2008), ―Qədim türk mənbələrində yaĢayan Ģəxs adları‖ 
(2009), ―Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası‖ (2010). 
                            
 



Dostları ilə paylaş:
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   43


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə