Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə123/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   191

422

rolunu,  təlim motivlərinin psixoloji xüsusiyyətlərini,  təlim

fəaliyyətinin struktur komponentlərini,  əqli fəaliyyətin priyom

və vərdişlərinin mənimsənilməsi prosesinin idarə olunması

problemlərini öyrənmək müasir pedaqoji psixologiyanın

predmetinə daxil olan ən mühüm komponentlərdəndir. Bunlar-

la yanaşı olaraq, təlimdə müvəffəqiyyəti və müvəffəqiyyətsiz-

liyi şərtləndirən psixoloji amilləri,  müasir dərsə verilən psix-

oloji tələbləri,  təlim prosesində müasir texniki vasitələrdən

istifadənin psixoloji xüsusiyyətləri,  pedaqoji fəaliyyətin psix-

oloji xüsusiyyətləri,  müəllim və şagirdlərin qarşılıqlı mü-

nasibətlərinin,  müəllimin pedaqoji bacarıq və vərdişlərinin, 

xüsusilə onun pedaqoji ünsiyyəti və pedaqoji mərifətinin psix-

oloji mexanizmlərini və təlim və tərbiyənin digər mühüm psix-

oloji məsələlərini öyrənmək,  aşkara çıxarmaq da pedaqoji

psixologiyanın predmetini təşkil edir.




423

VI. 18. 2. Yaş psixologiyasının əsas bölmələri və vəzifələri

Yaş psixologiyası müasir psixologiya elminin əsas

sahələrindən biri olmaqla yanaşı onun da özünəməxsus və bir-

birini tamamlayan bölmələri vardır.  Bunlara aşağıdakılar dax-

ildir:  uşaq

psixologiyası,  yeniyetmələrin

psixologiyası, 

gəncliyin psixologiyası,  yaşlı adamların psixologiyası,  uzun

ömürlülük psixologiyası (herontopsixologiya).

Müasir yaş psixologiyasının qarşısında duran vəzifələr

geniş və çoxsahəlidir.  Yaş psixologiyasının qarşısında duran

əsas vəzifə şəxsiyyətin inkişaf problemlərini,  ayrı-ayrı yaş

dövrlərində onun xüsusiyyətlərini, psixi inkişafın dinamikasını, 

ümumi


qanunauyğunluqlarını

öyrənməkdən

ibarətdir. 

Şəxsiyyətin yaş aspektində inkişafının hərəkətverici qüvvələri, 

mexanizm, şərait və amillərinin, təlim-tərbiyə prosesində psixi

inkişafın yaş xüsusiyyətlərini nəzərə almağın səmərəli

yollarının və s. öyrənilməsi də yaş psixologiyasının qarşısında

duran mühüm vəzifələrdən hesab edilir. 



VI. 18. 3.  Psixi inkişafın yaş dövrləri

Psixi inkişafın yaş dövrlərinin müəyyənləşdirilməsi

prinsipləri. Psixoloji ədəbiyyatda uşağın inkişaf prosesi

haqqında iki müxtəlif nöqteyi-nəzər mövcud olmuşdur.  Bun-

lardan birinə görə bu inkişaf prosesi fasiləsizdigərinə görə

diskret - qeyri-bərabər xarakter daşıyır.  Birinci fikrə görə

inkişaf dayanmadan, sürətlənmədən, ləngimədən baş verir. Ona

görə də bir mərhələni digərindən fərqləndirəcək hər hansı dəqiq

sərhəddi müəyyənləşdirmək mümkün deyildir.  İkinci nöqteyi-

nəzərə görə inkişaf qeyri-rəvan,  qeyri-bərabər şəkildə gedir. 

Onun sürəti gah arta,  gah da azala bilir.  Bu isə inkişafın

keyfiyyətcə bir-birindən fərqlənən mərhələlərini, yaş dövrlərini

müəyyənləşdirməyə imkan verir.  Bu fikrin tərəfdarları hesab




424

edirlər ki,  hər bir mərhələdə inkişaf səviyyəsini şərtləndirən

əsas,  aparıcı amillər mövcuddur.  Bununla yanaşı,  fərdi

xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq bütün uşaqlar inkişafın hər

bir mərhələsini,  onlardan heç birini buraxmadan,  qabağa

qaçmadan keçirlər.

Psixi inkişafın yaş dövrləri haqqında həmin konsepsiya

psixoloji ədəbiyyatda özünə geniş yer tapmış və uşaqların

təlim-tərbiyəsində geniş istifadə olunan konsepsiyadır.

Adətən insan bütün həyatı boyu özünün tələbatlarını

ödəmək üçün bir çox fəaliyyət növlərindən istifadə edir. Lakin

müəyyən yaş dövründə həmin fəaliyyət növlərindən biri

digərlərinə nisbətən “əsas”, “aparıcı” fəaliyyət növü hesab olu-

nur. Əsas fəaliyyət növü uşağın müəyyən inkişaf mərhələsində

onun tələbatlarını ödəyən,  onun psixi proseslərinin və

şəxsiyyətinin fərdi psixi xassələrinin inkişafını şərtləndirən

fəaliyyət növüdür.  Uşağın əsas fəaliyyət növünün dəyişməsi

onun yeni yaş mərhələsinə keçməsini göstərən əsas amildir. 

D.B.Elkoninə görə uşaq anadan olandan 17 yaşa qədər

olan dövrdə ardıcıl olaraq aşağıdakı əsas fəaliyyət növlərindən

istifadə edir

buna



müvafiq

olaraq


yaş

dövrləri


müəyyənləşdirilir

1

:



1) 

bilavasitə-emosional ünsiyyət;

2) 

əşyavi-manipulyativ fəaliyyət;



3) 

rollu oyunlar;

4) 

təlim fəaliyyəti;



5) 

intim-şəxsi ünsiyyət;

6) 

təlim-peşə fəaliyyəti.



Həmin əsas fəaliyyət növlərindən hansından istifadəyə

əsaslanaraq D.B.Elkonin müvafiq şəkildə uşağın anadan

olandan orta məktəbi qurtarana qədər aşağıdakı altı yaş

                                                

1

Эльконин  Д.Б.  К  проблеме  периодизаüии  психического  развития  в 

детском  возрасте.  Хрестоматия  по  возрастной  и  педагогической  пси-

хологии. -М., 1981. стр.26.



425

dövrünü keçdiyini qeyd etmişdir:

1. Körpəlik dövrü: anadan olandan bir yaşa qədər.

Bu dövrdə bilavasitə emosional ünsiyyət aparıcı fəaliyyət

rolunu oynayır. İkinci ayda meydana gələn kompleks canlanma

uşağın böyüklərlə ünsiyyətinin mürəkkəb forması kimi özünü

göstərir. Böyüklərlə bu cür emosional ünsiyyət uşağın əşyalarla

müstəqil olaraq manipulyasiya aparmağa başladığı dövrə qədər

davam edir.

2. Erkən uşaqlıq dövrü: bir yaşdan üç yaşa qədər.

Bu dövrdə əşyavi-manipulyativ fəaliyyət aparıcı fəaliyyət

olur. Bu zaman bir növ xüsusi əşyavi fəaliyyətə keçid baş verir. 

Eyni zamanda uşağın böyüklərlə verbal ünsiyyət forması

inkişaf edir.

Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki,  bu dövrdə uşaqlar

nitqdən təfəkkür aləti kimi deyil,  insanlarla birgə fəaliyyət

zamanı əməkdaşlığı təmin etmək üçün əlaqə vasitəsi kimi

istifadə edirlər. 

3. Bağça yaşı dövrü: üç yaşdan altı-yeddi yaşa qədər.

Bu dövrdə oyun aparıcı fəaliyyət rolunu oynayır, uşağın

psixika və davranışının bütün cəhətlərinin inkişafı üçün şərait

yaradır. Xüsusi oyun tərzlərindən istifadə etməklə uşaq bir növ

böyüklərin rolunu öz oyunlarında təkrar edir,  insanlar

arasındakı qarşılıqlı münasibətləri özünəməxsus şəkildə

mənimsəyir. Bu zaman rollu oyunlar fəallığın növü kimi özünü

göstərir. 

4. Kiçik məktəb yaşı dövrü: altı-yeddi yaşdan on-on bir

yaşa qədər.

Bu dövrdə uşaqların psixi inkişafında təlim aparıcı

fəaliyyət kimi özünü göstərir.  Təlim prosesində əqli və idrak

qabiliyyətləri formalaşmaqla,  təlimin köməyi ilə uşağı əhatə

edən adamlarla onun münasibətlər sistemi  şərtlənir.

5. Yeniyetməlik dövrü: on-on bir yaşdan on dörd-on beş

yaşa qədər.

Bu dövrdə əmək fəaliyyəti,  eləcə də xüsusi ünsiyyət





Dostları ilə paylaş:
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə