Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə46/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   ...   191

164

Şəkli nəzərdən keçirdikdə ilk növbədə diqqəti şüur və

şüursuzluğun qarşılıqlı təsir yolu, üsulu ilə bağlı sual cəlb edir. 

Şəxsiyyətin vəhdətini anlamaq üçün «şüurun istiqaməti»  və

«şüursuzluğun

istiqaməti» 

anlayışlarını

aydınlaşdırmaq

olduqca vacibdir.  Bu məsələ bir çox psixoloji məktəb və

istiqamətlər

tərəfindən

qaldırılmış,  görkəmli

alim



tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmişdir.  Lakin bu vaxta qədər



həmin məsələ açıq qalmış,  yönəlişlik onun istiqamətləndiyi

obyekti axtarmağa «səbəb olmuşdur». Daxili və xarici aləmdə

mövcud olan nəhayətsiz müxtəliflik sayəsində isə buna nail

olmaq praktik olaraq mümkün deyildir. Məhz buna görə də biz

insanın şüur və şüursuzluğunu obyektə deyil,  zamana

«yönəltməyə»  cəhd göstərməyi vacib bildik.  Nəticədə şüurun

gələcəyə, 

şüursuzluğun

isə

keçmişə


yönəlişliyinin

mümkünlüyünü zənn etmək imkanı yaranmışdır.  Bununla da

şüurun gələcəyə yönəlişliyi insanda hadisənin baş verməsindən

qabaq onun inkişafını görmə qabiliyyəti kimi antisipasiya

fenomeninin olması ilə də təsdiq olunur.  Bununla yanaşı

şüursuzluğun keçmişə yönəlişliyi tamamilə təbii haldır. Çünki, 

sıxışdırılmış,  unudulmuş və arxetipik elementlər yalnız

keçmişə aid ola bilər.

Beləliklə insanda keçmiş və gələcəyin qarşılıqlı təsiri

onun şüursuzluğu və şüurunun qarşılıqlı təsirindən başqa bir

şey deyildir.  Bunun nəticəsi isə hal hazırda yaşayan konkret

şəxsiyyətdir. 

Şəkildəki ikinci komponent şüursuzluq və şüurun

strukturundan ibarətdir.  İlk baxışda belə görünə bilər ki,  bu

fenomenlərin strukturu üçlaylıdır.  Şüursuzluq üçün bu laylar

ümumi nəsl arxetipi, etnos arxetipi, şəxsi şüursuzluq, şüur üçün

isə ümumbəşəri qiymətlər, konkret mühitin qiymətləri və şəxsi

şüur laylarıdır.  Lakin bu belə deyildir.  Şüursuzluq və şüurun

strukturu identik xarakter daşımaqla, müvafiq olaraq kollektiv

üstəgəl şəxsi şüursuzluğu və kollektiv    və şəxsi şüurluluğu

özündə əks etdirir.  Bu başqa məsələdir ki,  kollektiv




165

şüursuzluğun,  eləcə də kollektiv şüursuzluğun daxilində həm

mütləq olanı («kölgə»  - bizim şəxsiyyətimizin heyvani

əcdadlarımızdan gələn ən tutqun,  arzuolunmaz cəhdlər və ən

arzuolunan davranış forması kimi ümumbəşəri qiymətlərin

neotipləri),  həm də nisbi olanı (konkret növ,  sotsium  

arxetipləri və konkret millətə,  xalqa,  sinfə,  mədəniyyətə

mənsub olan qiymətlər)  mövcuddur.  Kontinuumda mövcud

olan, özünə yer edən şüursuzluqdan irəli gələn ən arzuolunmaz

və şüurluluqdan irəli gələn ən arzu olunan elementlərə xüsusi

ad vermək mümkündür.  Bunlara əsaslanmaqla şəxsiyyətin

müxtəlif tiplərini xarakterizə etmək mümkündür.  Onları

nəzərdən keçirək.

1. Şüursuzluqda mövcud olan heyvani instinktlər, eyibli, 

bizi insani sifətdən məhrum edən ənənələr – İblis.

2.  Bizdə nəsldən,  etnosdan gələn,  dərk etmədiyimiz, 

lakin bizi özünə cəlb edən ənənələr - Yoldan çıxaran.

3.  Şəxsi

şüursuzluğun

məzmununu

təşkil

edən


unudulmuş,  aktual olmayan,  bizim tərəfimizdən rədd edilən

hadisələr, arzular, motivlər, biliklər – Qeyri mən.

4.  Özümüz,  bizi əhatə edənlər,  yaşadığımız aləm

haqqında şüurun koqnitiv elementləri - Mən.

5.  Mövcud sosial mühitdə,  xalqda,  cəmiyyətdə qəbul

olunmuş qiymətlərin,  əxlaq normaları,  mənəvi əsasların insan

tərəfindən dərk edilməsi – Peyğəmbər.

6.  Bütün insanlar üçün eyni olan və real şəkildə onların

şüurunda bəşəriyyətin mədəni irsi kimi möhkəmlənən

ümumbəşəri keyfiyyətlər – Allah.

İnsan şəxsiyyətində yuxarıda qeyd olunan struktur

yaradıcı elementlərindən birinin olması onun tamlığının    şərti

hesab olunur.  Lakin bunlardan birinin və ya bir hissəsinin

üstünlüyü xüsusi şəkildə müəyyənləşdirilir. 

                              

  

III. 5. 4. Şəxsiyyət haqqında əsas nəzəriyyələr



166

Məlum olduğu kimi,  şəxsiyyət və onun psixologiyası

dərin köklərə malikdir.  Şəxsiyyət psixologiyası sahəsində

nəzəri


tədqiqatlar

öz

əsaslarını



qədim

dünyanın


mütəfəkkirlərinin

işlərindən

almışdır.  Lakin

şəxsiyyət

psixologiyası bir eksperimental elm kimi XX əsrin birinci

onilliyindən meydana gəlmiş və bu sahədə geniş əhatəli

tədqiqatlar aparılmışdır.  Şəxsiyyətin eksperimental tədqiqinin

əsası A.F.Lazurski, Q.Olport, R.Kettel tərəfindən qoyulmuşdur. 

Şəxsiyyət haqqında aparılmış çoxsaylı tədqiqatlar bu

sahədə müxtəlif baxış və nəzəriyyələrin meydana gəlməsinə

səbəb olmuşdur.  Həmin nəzəriyyələri qruplaşdırmış olsaq

təxminən aşağıdakı əsas nəzəriyyələri qeyd edə bilərik:  klassik



nəzəriyyə,  klinik nəzəriyyə,  eksperimental nəzəriyyə,  koqnitiv

nəzəriyyə, bihevioristik nəzəriyyə, humanistik nəzəriyyə. Həmin

nəzəriyyələr və onların qısa xarakteristikası ilə tanış olaq (şəkil

7).

Klassik nəzəriyyə. Şəxsiyyət haqqında klassik nəzəriyyə

qrupuna Z.Freydin psixoanalitik nəzəriyyəsini,  K.Yunqun

analitik

nəzəriyyəsini, 

A.Adlerin

fərdi


psixologiya

nəzəriyyəsini aid etmək olar. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə