Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə5/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   191

16

Tibb psixologiyası özünə klinik psixologiya,  patopsixologiya, 

neyropsixologiya,

somatopsixologiya,

ümumi

tibb


psixologiyası,  psixiatriya,  psixoprofilaktika və psixogigiyena,

psixokorreksiya və s. bölmələrini daxil edir.

Patopsixologiya,  eləcə də psixoterapiya, psixikasında və

davranışında qüsurlar olan adamlarla işin aparılmasına xidmət

edir.  Psixologiyanın bu sahələrinin başlıca vəzifəsi mövcud

psixi pozğunluğun səbəblərini və onu aradan qaldırmaq

yollarını öyrənir.

Müasir psixologiya elminin yeni sahələrindən biri olan

psixodiaqnostikaya gəldikdə, o, insanların psixi xassə , prosesi

və hələtlərinin inkişaf xüsusiyyətləri haqqında elmi cəhətdən

yoxlanmış və onlar haqqında əsaslı məlumat əldə etməyə im-

kan verən metodların köməyi ilə qiymətləndirilməsinin

nəzəriyyəsi və praktikası ilə məşğul olur.

Yekunda qeyd etmək lazımdır ki,  biz burada müasir

psixologiya elminin yalnız bir qismi ilə qısaca tanış olduq. 

Psixologiya elminin idman psixologiyası, əmək  psixologiyası, 

incəsənət psixologiyası,  kosmik psixologiya,  menecment

psixologiyası, eksperimental psixologiya, etnik psixologiya və  

s.  sahələrinin    də özünəməxsus predmeti və vəzifələri vardır.

Şübhəsiz onların hamısı  barədə burada geniş məlumat  vermək

vəsaitin imkanlarından  kənardır.

I.1.3.  Psixologiya  elminin inkişaf  mərhələləri

Psixologiya elmi öz inkişafında müxtəlif mərhələlərdən

keçmişdir. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:

Elməqədərki I mərhələ.  Qədim dövrdən başlayaraq

bizim eradan əvvəlki VII-VI əsrlərə qədərki dövrü əhatə edir. 

Bu dövrdə ruh (psixika)  haqqında təsəvvürlər çoxsaylı mif və

əfsanələrdə, nağıl və ilkin dini inamlarda, totemlərdə öz əksini

tapmışdır.



17

İlkin elmi təsəvvürlər (ikinci mərhələ).  Bu dövr

eramızdan əvvəl VII-VI əsrlərdən başlayaraq XVIII əsrin so-

nuna qədər olan dövrü əhatə edir. Bu dövrdə psixologiya elmi

fəlsəfənin tərkibində inkişaf etmişdir.  II mərhələnin başa

çatması ilə bağlı psixoloji ədəbiyyatda fikir və mövqelər fərq-

lidir.  Kimi ilk psixologiya məktəbinin    - assosionizmin

yaranmasıyla (XVIII əsrin sonları),  kimi də fəlsəfə və təbiət

elmlərindən fərqli psixologiya terminlərinin yaranmasıyla

(XIX əsrin ortaları) II mərhələnin başa çatdığını qəbul edir.

Psixologiyanın inkişafının mərhələlərə ayrılması digər

elmlərdə olduğu kimi şərti xarakter daşıyır. Bəzən psixologiya

elminin müstəqil elm sahəsi kimi yaranmasını V.Vundtun eks-

perimental psixologiya laboratoriyasının yaranması tarixindən

götürməyi təklif edənlər də var. Bunlarla yanaşı psixologiyanın

müstəqil elm sahəsi kimi daha əvvəlki dövrlərdən meydana

çıxdığını qəbul edənlər də olmuşdur.  Bu,  psixologiyanın

müstəqil şəkildə predmetinin müəyyənləşməsi,  humanitar və

təbiət elmləri sistemində öz yerini tutması, psixikanın daxili və

xarici təzahürlərinin eyni vaxtda öyrənilməsi ilə bağlıdır. 

Psixologiyanın müstəqil mövqeyi onun bir fənn kimi

üniversitetlərdə tədris olunması ilə də əlaqələndirilir.  Bu isə

XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir.

Psixoloqların böyük əksəriyyəti psixologiya elminin

müstəqil elm sahəsi kimi meydana çıxmasının tarixini XIX

əsrin

ikinci


yarısından,  eksperimental

psixologiyanın

yaranması tarixindən götürməyi daha düzgün hesab edirlər.

İstənilən halda qəbul etmək lazımdır ki,  psixologiyanın

müstəqil elm sahəsi kimi mövcudluğu tarixi onun fəlsəfənin

tərkibində inkişafı tarixindən qat-qat azdır. Təbii ki, fəlsəfənin

tərkibində olduqda belə bu elm inkişaf etmiş,  onun predmeti, 

məzmunu təkmilləşmişdir.

Uzun müddət psixologiyanın predmeti ruh olmuşdur. 

Lakin müxtəlif dövrlərdə ruh anlayışı müxtəlif məzmun, 

mahiyyət kəsb etmişdir. «Ruhi aləm»  anlayışının əmələ



18

gəlməsi ibtidai insanların animistik görüşləri ilə əlaqədardır. 

İbtidai insanların təsəvvürlərində ruh bədəndən aydın surətdə

ayrılmır.  Bu təsəvvürlər həyat fəaliyyəti və şüur,  o cümlədən

yuxu, ölüm, ürəkkeçmə və s. hadisələrin elməqədərki, primitiv

– materialist şərhi nəticəsində əmələ gəlmişdi. Belə hadisələrin

səbəbini izah etməkdə çətinlik çəkən ibtidai insanlar onların

bilavasitə qavranılan zahiri cəhətlərini onun əsl mahiyyəti kimi

qəbul edirlər.  Qədim insanlara görə insanın ruhu – onun

bənzəridir.  Onun tələbatı və adətləri,  mövcudluq şəraiti canlı

insanlarda olduğu kimidir. 

Bununla yanaşı,  hesab edilirdi ki,  ruhun başlıca

funksiyası bədəni fəallaşdırmaqdır.  Qədim dövrün alimləri –

psixoloqlar hesab edirdilər ki,  bədən ətalətdə olan kütlədir və

onu məhz ruh hərəkətə gətirir.  Ruh yalnız fəallıq üçün enerji

vermir, eyni zamanda onu istiqamətləndirir, insanın davranışını

tənzim edir. 

Tədricən ruhun funksiyasına idrak da əlavə olundu. 

Beləliklə, fəallığın mənbəyi kimi idrak, onun mərhələləri psix-

oloji tədqiqatların mühüm məsələlərinə çevrildi.

Orta əsrlərdə ruhun

öyrənilməsi ilə bağlı dini

nəzəriyyələr meydana çıxdı və elmi araşdırmaları sıxışdırmağa

başladı.  Buna görə də formal olaraq psixologiyanın predmeti

dəyişmədi,  bədənin fəallığının növləri,  idrakın xüsusiyyətləri, 

ilk növbədə hissi idrak tədqiq olunurdu. Tənzimedici funksiya, 

iradi davranış,  məntiqi təfəkkür və s.  ilahi iradə,  allaha inam

kimi təqdim olunmağa başlandı.

Lakin dini ideologiya real aləmə neqativ münasibət

formalaşdırmışdı, haqq-təalaya qovuşmaq istəyən insandan özü

ilə tək qalmaq tələb olunurdu. Din xadimləri hesab edirdilər ki, 

mövcud olanlar artıq yaradılmışdır və əbədi olaraq dəyişməz

qalacaqdır.  Yeganə radikal dəyişiklik yalnız insanın «ikinci

zühuru»  zamanı baş verəcəkdir.  O vaxta qədər isə heçnə

dəyişməyəcəkdir. 

Lakin bu kimi təzyiqlərə baxmayaraq,  artıq feodalizmin






Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə