Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə


III. 5. 6. Şəxsiyyətin mənlik şüuru



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə53/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   49   50   51   52   53   54   55   56   ...   191

185

III. 5. 6. Şəxsiyyətin mənlik şüuru

İnsanın bir şəxsiyyət kimi formalaşmasında onda mənlik

şüurunun inkişafı xüsusi rol oynayır.  Mənlik şüurunun  

formalaşması insana özü haqqında təsəvvürlərini, özünün zahi-

ri

görkəmini, 



əqli, 

mənəvi, 


iradi

keyfiyyətlərini

qiymətləndirmək imkanı verir.  Bu baxımdan mənlik şüuru

insanın özünü şəxsiyyət kimi tanıması və dərk etməsi

prosesindən ibarətdir.  Psixoloji ədəbiyyətda «mənlik şüuru» 

dedikdə insanın özünün tələbat və qabiliyyətlərinə,  fikir və

hisslərinə, davranış və fəaliyyət motivlərinə şüurlu münasibəti

nəzərdə tutulur.  İnsan başqa adamlarla qarşılıqlı əlaqə və

ünsiyyət prosesində özünü ətraf mühitdən ayırır, özünü fiziki

və psixi cəhətdən dərk etməyə başlayır,  bir növ öz «mənini» 

başa düşür,  anlayır.  Öz məni haqqında subyektiv təəssürat ilk

növbədə onda ifadə olunur ki, insan özünün hazırda, keçmişdə

və gələcəkdəki eyniliyini anlayır.

İnsanın öz «mənini»  kəşf etməsi şəxsiyyətin uzun-

müddətli inkişaf prosesinin nəticəsidir.  Bunun əsası bir növ

hələ körpəlik dövründən qoyulur.  Hələ üç yaşlı uşaqda özü

haqqında təsəvvür yaranmağa başlayır. Bu dövrdə uşaq «mən» 

kəlməsini işlətməklə özünün müstəqilliyə olan meylini büruzə

verir. Onda mənlik şüurunun ibtidai forması müşahidə olunur. 

Uşağın öz «mən»ini    kəşf etməsi      sonrakı dövrdə –

yeniyetməlik və ilk gənclik yaş dövründə özünü daha aydın

göstərir.  Yeniyetmədə özünə,  öz şəxsi həyatına,  şəxsiyyətinin

xüsusiyyətlərinə

marağın


yaranması

onda


özünüqiymətləndirmə tələbatı,  özünü başqaları ilə müqayisə

etmək meyli yaradır.  Nəticədə yeniyetmə özü üçün    öz

«mən»ini bir növ kəşf edir. İlk gənclik dövründə məktəblilərdə

böyüklük hissi yüksəlir. Onlar özlərinin artan imkanlarını dərk

etməyə başlayırlar.  Bu dövrdə məktəblilərdə mənlik şüuru, 

özləri haqqında təsəvvürləri dəyişir. Oğlan və qızlarda mənlik

şüurunun məzmunu dəyişir,  özləri haqqında təsəvvürləri artır. 



186

Onlar özlərinin xarici görkəmini,  simalarını tamamilə yeni

şəkildə

qavramağa



başlayırlar.  Bütün

bunlar


böyük

məktəblilərdə «mən» obrazının formalaşmasına gətirib çıxarır. 

«Mən»  obrazının əsasını insanın özü haqqında bilikləri təşkil

edir.  «Mən»  obrazında insanın öz-özünə münasibəti də xüsusi

yer tutur. İnsan öz özünə başqalarına bəslədiyi kimi münasibət

göstərə bilər,  hörmət və ya nifrət edər,  sevər və ya zəhləsi

gedər, hətta özünü anlaya və anlamaya bilər.

Həyati faktlar göstərir ki,  insanda «mən – obraz»  eyni

vaxtda müxtəlif xarakterli ola bilir. Bunlara «real mən», «ideal

mən» və «sosial mən» obrazlarını aid etmək olar.

«Real mən» dedikdə insanın indiki anda özünü necə

təsəvvür etməsi,  özünün bacarıq və qabiliyyətlərini,  rollarını, 

statusunu necə qavraması, əslində necə adam olmasını təsəvvür

etməsi nəzərdə tutulur.  Bu zaman insan özünə öz gözü ilə

baxır,  özünü obyektiv,  necə varsa elə də qiymətləndirir. 

Təcrübə göstərir ki,  bəzən insan özünün bu obrazını

başqalarından gizlədə bilir.

«İdeal mən»ə gəldikdə burada insanın özündə görmək

istədiyi keyfiyyətlərə malik obrazı nəzərdə tutulur.  Burada

insanın özü haqqında idealları xüsusi yer tutur.  «İdeal mən» 

obrazında insanın yüksək qiymətləndirdiyi keyfiyyətlər öz

əksini tapır.  İnsan daima öz «ideal mən»inə nail olmağa can

atır. 


«Sosial mən» digər mən – obrazlardan fərqlənir. Burada

insan həmişə özünə başqalarının gözü ilə baxır.  «Sosial mən» 

obrazı aşağıdakı suallara uyğun yaradılır:  başqa adamlar onu

necə görürlər?  O,  özünü başqalarına necə göstərmək istəyir? 

Özünü necə göstərsə başqalarının rəğbətini qazana bilər? Məhz

buna görə də insan başqa adamlarla ünsiyyətə girərkən özünün

«sosial mən»indən çıxış edir. 

Özünüqiymətləndirmə və şəxsiyyətin iddia səviyyəsi

Özünüqiymətləndirmə şəxsiyyətin özünü, öz imkanlarını, key-

fiyyətlərini,  qabiliyyətlərini,  özünün

başqa


adamlarla


187

münasibət  sistemindəki yerini qiymətləndirməsindən ibarətdir. 

Özünüqiymətləndirmə insanın    özünüdərketməsi ilə sıx

bağlıdır. 

Bu

baxımdan


insanın

mənlik


şüurunun

formalaşmasında özünüqiymətləndirmə xüsusi yer tutur. 

Özünüqiymətləndirmə zamanı adətən qiymətin əxlaqi, 

estetik,  intellektual,  emosional və s.  növlərindən istifadə olu-

nur. Lakin təcrübə göstərir ki, bütün hallarda onların içərisində

emosional

qiymətlər

əsas


yer

tutur.  Bütün

hallarda

özünüqiymətləndirmədə emosional çalar üstünlük təşkil edir. 

Özünüqiymətləndirmə

səviyyəsində

qiymətverən

qiymətləndirilən eyni adam olduğuna,  mən-mənə qiymət



verdiyinə görə burada özünüsevmə, özünəhörmət, ləyaqət hissi

özünə geniş yer edir.  Ona görə də burada subyektiv amillərin

təsiri qaçılmaz olur. 

Psixoloji

tədqiqatlar

özünüqiymətləndirmənin

üç

səviyyəsini müəyyənləşdirməyə imkan vermişdir:  1)  Adekvat



özünüqiymətləndirmə.  Bu cür özünüqiymətləndirmə zamanı

insan özünün bütün keyfiyyətlərini olduğu kimi,  imkanlarına

uyğun qeyd etməklə özünü düzgün qiymətləndirir.  2)  Qeyri 

real

yüksək

özünüqiymətləndirmə

Bu

cür



özünüqiymətləndirmə zamanı    insan özünü onda olan

keyfiyyətlərdən, imkanlardan yüksək qiymətləndirir. Adətən bu

cür özünüqiymətləndirmə şişirdilmiş xarakter daşıyır,  insanın

özündən bədgümanlığı ilə nəticələnir.  Ona görə də bu cür

adamlar başqaları tərəfindən rəğbətlə qarşılanmırlar. 3) Qeyri-

real aşağı özünüqiymətləndirmə. Bu cür özünüqiymətləndirmə

zamanı insan özünün keyfiyyətlərini,  imkanlarını layiq olduğ-

undan aşağı qiymətləndirir. 

Qeyri-real

yüksək



qeyri



real


aşağı

özünüqiymətləndirmə eyni dərəcədə ziyanlıdır.  Məsələn,  öz

imkanlarını qeyri-real yüksək qiymətləndirən şagird və ya

tələbələrdə çox vaxt özünəarxayınçılıq hissi yaranır.  Nəticədə

nəzərdə tutduqları məqsədlərinə nail ola bilmirlər.  Öz

imkanlarını qeyri-real aşağı qiymətləndirən şagird və ya






Dostları ilə paylaş:
1   ...   49   50   51   52   53   54   55   56   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə