Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə69/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   65   66   67   68   69   70   71   72   ...   191

244

fizioloji mexanizmi İ.P.Pavlovun qeyd etdiyi bələdləşmə ref-

leksidir.  O hər bir yeni stimula qarşı insanın reaksiyası kimi

təzahür edərək,  hiss üzvlərini yeni obyektin qavranılmasına

hazırlayır.

Qeyri-ixtiyari diqqətdən fərqli olaraq ixtiyari diqqət

insanın şüurlu məqsədi ilə bağlıdır.  Onu bəzən iradi, aktiv

diqqət də adlandırırlar.  L.S.Vıqotski qeyd edirdi ki,  ixtiyari

diqqət vasitəli prosesdir, yəni o  müxtəlif vasitələrin: işarə, nit-

qin və qarşıya qoyulmuş məqsədin vasitəsilə həyata keçirilir.

Ontoqenezdə də ixtiyari diqqətin inkişafını izləsək, 

görərik ki,  bu proses tədricən baş vermişdir.  Yaşlılar uşağın

diqqətini sözlü təlimat vasitəsilə    lazım olan obyektə

yönəldirlər,  onun

qarşısında

məqsəd


qoyaraq

uşağın


fəaliyyətini təşkil edirlər.  Sonra isə uşaq özü müstəqil şəkildə

qarşısına məqsəd qoymaq bacarığına yiyələnir.  Fizioloji

səviyyədə ixtiyari diqqətin tənzim olunmasında beynin alın

payı iştirak edir.

Diqqətin digər növü isə N.F.Dobrinin tərəfindən ixtii  

yaridən sonrakı diqqət adlandırılmışdır.  Diqqətin bu növü ix-

tiyari diqqət kimi əvvəlcə məqsədyönlü xarakter daşıyır və ira-

di cəhd tələb edir, lakin sonra fəaliyyətin məzmunu  insan üçün

o qədər böyük maraq kəsb edir ki, artıq iradi cəhd tələb olun-

mur.

Məhz buna görə də həmin diqqəti ixtiyari diqqət



adlandırmaq olmur.  Çünki bu zaman psixi fəaliyyət iradi

cəhdlə başlasa da sonradan bu cür iradi cəhd göstərilmədən da-

vam etdirilir.  Onu qeyri-ixtiyari diqqət adlandırmaq da

mümkün deyildir.  Çünki bu işə iradi cəhdlə başlanılmışdır. 

Məhz buna görə də diqqətin həmin növünü N.F.Dobrinin

ixtiyaridən sonrakı diqqət adlandırmışdır.  Adətən,  ixtiyaridən

sonrakı diqqətə keçid insanın artıq iradi güc sərf etməsinin

qarşısını alır.




245

IV. 7. 4. Diqqətin xarakterik xüsusiyyətləri   

Psixoloji ədəbiyyatda diqqətin 5 əsas xüsusiyyətini ayırd

edirlər.  Bunlar diqqətin həcmi,  paylanması,  mərkəzləşməsi

davamlılığı və keçirilməsidir. Göstərilən xassələr bütün adam-

larda eyni səviyyədə inkişaf etmir.  Məsələn, bəzi adamlarda

diqqət daha çox mərkəzləşməyə,  digərində isə paylanmaya

meyl edir.



Diqqətin həçmi onun eyni vaxtda əhatə etdiyi çisimlərin

miqdarı ilə müəyyən edilir.  Diqqətin həçmi fərdi şəkildə

dəyişən bir kəmiyyət olub və əsasən bir-biri ilə əlaqəsi ol-

mayan 5


2 obyekti əhatə edir. Əksər hallarda diqqətin həcmini

ölçmək üçün taxistoskop adlanan cihazdan istifadə olunur. Bu

cihaz vasitəsilə qıcıqlandırıcılar (sözlər,  fiqurlar,  rəqəmlər və

s.)  elə nümayiş etdirilir ki,  yoxlanılan şəxs nəzərini bir

obyektdən diqərinə keçirə bilməsin.

Diqqətin həçmi qavranılan cisim və hadisələrin bir-biri

ilə nə qədər sıx əlaqədar olmasından aslıdır. Cisim və hadisələr

bir birləri ilə nə qədər sıx əlaqədə olarsa diqqətin həçmi də bir

o qədər böyük olar.  Bunu aydın görmək üçün aşağıdakı iki

şəkilə nəzər salaq.

A

B

Əgər birinçi şəkli (A)  yoxlanana ani olaraq    göstərib



götürsək və orada neçə xətt çəkildiyini soruşsaq dəqiq rəqəmi

çətin eşidəçəyik.  İkinçi şəkli (B)  göstərdikdə isə dər hal 12 

çavabını alacağıq.  Burada yoxlanan 3  xəttdən ibarət olan 4 



246

qrupu birləşdirərək cavab verir.

Başqa bir misal.  Əgər yoxlanana «ü ə n g n a a x b» 

hərfləri yazılmış lövhəni göstərib orada neçə hərf olduğunu

soruşsaq düzgün cavab çətin alınaçaqdır. Lakin həmin hərfləri

bir söz kimi birləşdirib «günəbaxan» şəklində təqdim etsək bu-

rada 9 hərf olduğunu asanlıqla deyə biləcəkdir.

Diqqətin davamlılığı onun eyni bir obyekt üzərində uzun

müddət saxlanılmasında ifadə olunur.  Tədqiqatlar göstərir ki, 

insan diqqətini yönəltdiyi obyektdə yeni tərəflər, yeni əlaqələri

aşkar etməyi bacarırsa onun diqqəti davamlı olur. Başqa sözlə

qavranılan obyekt daima yeni məzmun kəsb edərsə bu diqqətin

davamlı olmasına gətirib çıxarır. Bundan başqa diqqətin

davamlılığı bir sıra şərtlərdən, məsələn, materialın çətinlik

dərəcəsindən,

onun

anlaşıqlılığından, 



subyektin

ona


münasibətindən,  insanın yaşından və şəxsiyyətin bir çox fərdi

keyfiyyətlərindən asılıdır.  Diqqətin bu xüsusiyyətini nəzərə

alaraq dərs zamanı hər 10-15  dəqiqədən sonra fəaliyyət

növlərinin dəyişilməsi məqsədəuyğun hesab olunur.



Diqqətin paylanması eyni zamanda 2  və ya daha çox

fəaliyyət növünü (və ya müxtəlif işləri)  həyata keçirmək

qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Diqqətin paylanmasının zəruri

şərtlərindən biri odur ki, bu zaman icra olunan fəaliyyətlərdən

biri avtomatlaşmalı,  yəni şüurun xüsusi nəzarəti olmadan

həyata keçirilməlidir.

Diqqətin paylanması insanın psixoloji və fizioloji

vəziyyətindən çox asılıdır.  Yorğunluq halında,  diqqətin daha

çox mərkəzləşməsini tələb edən fəaliyyət növlərinin həyata

kecirilməsi zamanı diqqəti paylamaq çətin olur.

Bununla belə,  diqqətin paylanması səviyyəsi eyni za-

manda icra edilən fəaliyyət növlərinin xarakterindən,  onların

mürəkkəblik dərəçəsindən, həmin fəaliyyət növləri sahəsində

insanın bacarıq və vərdişlərinin avtomatlaşma səviyyəsindən də  

asılı olur.

Diqqətin keçirilməsi    şüurlu surətdə diqqəti bir





Dostları ilə paylaş:
1   ...   65   66   67   68   69   70   71   72   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə