Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə94/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   90   91   92   93   94   95   96   97   ...   191

326

Təxəyyül surətlərini yaradarkən digər sintezləşdirmə

tərzlərindən də istifadə edilir.  Belə tərzlərdən biri aqqlyutina-

siya adlanır.  Aqqlyutinasiya elə sintezləşdirmə tərzidir ki,  bu

zaman real həyatda biri-biri ilə birləşməyən müxtəlif

keyfiyyətləri, xassələri, hissələri birləşdirilərək yeni bir surətin

yaradılması prosesi baş verir.

Məsələn,  su pərisi surətinin    yaradılması prosesi real

həyatda  birləşməsi mümkün olmayan  qadının başı və balığın

gövdəsi kimi hissələrin birləşdirilməsi əsasında baş verir. 

Çoxəlli


ilahələrin,  yeddibaşlı

əjdahaların

obrazlarının

yaradılması da sintezləşdirmənin aqqlyutinasiya deyilən

tərzinin köməyi ilə edilmişdir.

Təxəyyül prosesində özünü göstərən sintezləşdirmə

tərzlərindən biri



hiperbolizasiyadırHiperbolizasiya

təxəyyül obrazlarının yaradılmasında mübaliğədən istifadə

etmək deməkdir. Mübaliğə iki istiqamətdə gedə bilər: şişirtmə

və kiçiltmə istiqamətində.  Məsələn,  nağıllarımızda və

dastanlarımızda xalq öz qəhrəmanlarının obrazını yaradarkən

mübaliğədən geniş istifadə etmişdir.  Məsələn,  «Koroğlu» 

dastanında belə bir əhvalat nəql olunur ki, Keçəl Həmzə Qıratı

qaçırandan sonra dəyirmanda Koroğlu ilə Dürat qalır.  Bu za-

man dəyirmana bir kişi iki öküzlə dörd çuval arpa və buğda

gətirir.  Koroğlu özünü dəyirmançı adlandırır və yükü qəbul

edir.  Sonra iki çuval arpanı bir çuvala doldurub Düratın

qabağına qoyur, öküzün də birini kəsib, kabab çəkib yeyir. La-

kin taxılın da öküzün də pulunu verib, Dürata minib yola düşüb

gedir.  Göründüyü kimi burada Koroğlunun da,  Düratın da

obrazını yaradarkən xalq mübaliğədən istifadə etmişdir.

Yaxud «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında oxuyuruq. 

Qaracıq Çoban kafirin üç yüzünü sapan daşı ilə yerə buraxdı. 

Çobanın daşı tükəndi,  qoyun deməz,  keçi deməz sapanın

aynasına qoyub atar,  kafir yıxar.  Burada da Qaracıq çobanın

obrazının

yaradılmasında

hiperbolizasiyadan

istifadə


edilmişdir.


327

Təxəyyül prosesində təxəyyül surətlərinin yaradılmasında

istifadə edən tərkib üsullarından    biri də nəzərə çarpdırmaq,

yaxud aksentləşdirmədir.  Aksentləşdirmə zamanı xarakterik

olan cəhət odur ki,  surətlərin yaradılması prosesində

birləşdirilən,  tərkib edilən elementlərdən biri qabarıq,  daha

nəzərə

çarpacaq


şəkildə

olur.  Yoldaşlıq

şarjlarının, 

karikaturaların yaradılmasında rəssam həmin tərzdən istifadə

edir.

Təxəyyül


sutlərinin

yaradılması

prosesində

sxematikləşdirmə,  tipikləşdirmə deyilən tərzlərdən də istifadə

edilir.      

        

IV. 12. 4.  Təxəyyül və oyun

Təxəyyül və oyun bir-biri ilə sıx əlaqəyə malikdir. 

Məktəbəqədər yaş dövründə istər evdə ailə tərbiyəsi, istərsə də

bağçada aparılan tərbiyə nəticəsində uşaqların oyun prosesində

onların təsəvvür ehtiyatı xeyli artır,  yaddaş fəaliyyəti, 

təfəkkürləri inkişaf edir,  uşaqlarda yeni tələbatlar əmələ gəlir. 

Bütün bunlar isə onların təxəyyüllərinin geniş və məzmunlu

xarakter alması ilə nəticələnir.

İstər əvvəlki dövr, istərsə də məktəbəqədər yaş dövrü ol-

sun, ümumiyyətlə, uşaqlarda təxəyyül oyun prosesində inkişaf

edir.


3-4  yaşlı uşaqlarda da belə bir tələbat əmələ gəlir.  Uşaq

edə    bilməyəcəyi bir iş görmək istəyir,  özünü kiməsə  

oxşatmaq, bənzətmək istəyir. Oyun prosesində uşaq özünü atın

üstündə oturan,  at çapan atlıya,  təyyarəçiyə,  sürücüyə,  mü-

əllimə, həkimə bənzədir. Uşaq öz oyununda təqlid yolu ilə bu

peşə sahiblərinin zahirdə olan hərəkətlərini yamsılayır. Təbiidir

ki,  bütün bunlar uşağın idrakına, psixikasının inkişafına güclü

təsir edir.  Uşaq oyun prosesində cisimlərin əlamətlərini, 

insanların funksiyalarını,  insanlar    arasındakı münasibətləri



328

dərk etməyə başlayır. Oyun prosesində uşaq ancaq gördüklərini

mütləq mənada təkrar etmir.  O,  öz oyununda əks etdirdiyi, 

təqlid etdiyi işə, hərəkətə yeni, nəyi isə əlavə edir. Uşağın oyun

fəaliyyətində yaradıcılıq ünsürləri nəzərə çarpır.

Uşağın təxəyyülünün yaradıcı funksiyası özünü büruzə

verir.    Uşaq şəraiti dəyişdirir,  predmetləri yeni qaydada

yerləşdirməyə can atır, əşyalara özü bildiyi  funksiyaları həvalə

edir.  Uzun ağac parçası-ata,  stul- avtomobilə,  gəlinciklər-

müəllimə, anaya, uşağa çevrilir.

Oyun prosesində uşağın təxəyyülü ixtiyari xarakter

daşımağa başlayır.  Belə ki,  təxəyyül obrazları əvvəlcədən

müəyyən olunmuş məqsədlə bağlı olaraq yaradılır.  Lakin, 

məktəbəqədər yaş dövrünün əvvəllərində bu məqsəd uşağın

özü tərəfindən deyil,  böyüklər tərəfindən uşağın qarşısında

qoyulur. Məsələn, kubikləri uşağın qabağına tökür və deyirik: 

«Bu kubiklərdən evcik qur».  Karandaş və ağ kağız verir və

deyirik:  «Pişik çək».  Uşaq da öz bacarığı dairəsində bu işi

görür və bu prosesdə onda istər-istəməz təxəyyül fəaliyyəti

canlanır.

Məktəbəqədər yaşın sonrakı dövrlərində uşaq özü

fəaliyyətə başlamamışdan qabaq qarşısına müəyyən məqsədlər

qoyur. Beləliklə də, nəticə etibarı ilə uşağın təxəyyül fəaliyyəti

ümumən onun fəaliyyətinə bir ixtiyarilik gətirir.  Təxəyyülün

uşaqlarda inkişafı onların oyunlarını daha mürəkkəb və

davamlı edir.  Psixoloqlardan V.S.Muxinanın tədqiqatlarına

əsasən oyun    3-4  yaşlı uşaqlarda 10-15  dəqiqə,  5  yaşlı

uşaqlarda 40-50  dəqiqə, 6-7  yaşlı uşaqlarda bir neçə saat da-

vam edə bilir.

Uşaqlarda oyun fəaliyyətinin bu şəkildə olan inkişafı

onların təxəyyülünü də zahiri köməyə ehtiyacı olan bir

fəaliyyətdən elementar şəkildə olsa da söz yaradıcılığını və

bədii yaradıcılığı həyata keçirməyə imkan verən daxili    bir

fəaliyyətə çevirir.






Dostları ilə paylaş:
1   ...   90   91   92   93   94   95   96   97   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə