Determinizm/ Indeterminizm



Yüklə 84,78 Kb.

tarix06.02.2018
ölçüsü84,78 Kb.


                                                  Determinizm/ Indeterminizm

                                             

mgr Zygmunt A. Król- członek PTF O/ Warszawa

 

                                                                                  Warszawa 14 stycznia 2013   

Determinizm,   ex   definitione   to   teoria   naukowa   o   prawidłowym,   koniecznym 

powiązaniu   wszystkich   wydarzeń   i   zjawisk,   o   ich   przyczynowym   uwarunkowaniu. 

Determinizmowi idealiści przeciwstawiają  indeterminizm tj. doktrynę głoszącą,  że naturalny 

bieg rzeczy w świecie nie jest podporządkowany żadnej prawidłowości, a w przypadku ludzi, 

posiadają   oni   wolną   wolę   i   działalność   ich   nie   jest   od   niczego   zależna.   Są   to   kwestie; 

konieczności, wolności przyczyny i skutku; porządku rzeczy.  

Indeterminizm/ idealizm obecny w myśli ludzkiej od starożytności, znalazł obrońców 

w  postaciach   współczesnych   fizyków, którzy  z  odkryć  nauki  wyprowadzają  idealistyczne 

wnioski. Fizyk Heisenberg głosił, że w świecie najdrobniejszych cząsteczek materialnych nie 

istnieje uwarunkowanie przyczynowe, wskazywał na "wolność woli elektronu" - a wyraził to 

jako zasadę nieokreśloności - o czym dalej. Stanowisko to, przeniosło się  na grunt filozofii.  

Skrajnym przejawem determinizmu jest wiara w przeznaczenie, fatum,  a wynikającą z niego 

postawą kwietyzm - propagowaniem całkowitej bezczynności człowieka. Na indeterminizmie 

opierali   się   idealistyczni   twórcy   XIX   wiecznej     teorii   biologicznej,     genetycy  Waismann , 

Morgan. 


                                       

Determiniści   zakładają   niewzruszony   i   stały   porządek   w   związkach   zachodzących 

między zjawiskami, podają zasadę naukową wg której: "te same przyczyny, wywołują te sa-

me skutki". Jako przykład wskazują zjawisko grawitacji- jeżeli upuścić  kamień, to spadnie na 

ziemię. Chociaż znane są nam anomalie geomagnetyczne.  Zgadzamy się jednak z postulatem 

wiecznego   prawa  determinizmu  i   uznajemy  prawidłowość  przypadków  jednostkowych   na 

czego   podstawie,   przechodzimy   do   prawidłowości   ogólnych;   ciało   w   każdym   przypadku 

spadnie na ziemię/ gt 



2

Istnieją różne koncepcje determinizmu, wśród nich dwie że:



    1.     stałość jest cechą natury; jest to determinizm ontologiczny/ istniejący 

            w rzeczywistości; 

    2.     stałość jest postulatem mojego umysłu, zasadą metodyczną. 

W jednym i drugim przypadku determinizm  jest dowiedziony, kiedy umysł ludzki 

może przewidywać, mając pewność, że fakty potwierdzą te przewidywania. 

Heisenberg głosił ponadto, iż nie można poznać zarazem szybkości i kierunku ruchu 

elektronu.   Jest   to   zrozumiale,   gdyż   promień   świetlny   pozwalający   nam   zaobserwować   i 

określić miejsce, w jakim znajduje się elektron, sam w sobie stanowi wiązkę elektronów, 

potrącających obserwowany elektron i zmieniających jego położenie –zasada nieokreśloności. 

 Indeterminizm jest, zatem określony przez związek obserwatora i przedmiotu. Należy 

zaznaczyć,  że nie istnieje  żaden związek  między  naukowym problemem  determinizmu,  a 

metafizyczno - teologicznym pytaniem o ludzką wolność/związanym z kwestią predestynacji, 

gdyż   jeśli   zakładamy,   że   przyroda   podlega   determinizmowi,   hipoteza   ta   będzie   zgodna 

zarówno   z   determinizmem,   jak   i   z   indeterminizmem;   w   tym   sensie,   że   nie   znamy   całej 

przyrody i doszukiwalibyśmy się przypadkowości tam, gdzie jej nie ma. Determinizm jest 

więc   wyrazem   ograniczeń   naszych   zdolności   poznawczych.   Jeśli   natomiast   założymy,   że 

przyroda nie podlega determinizmowi, to będzie to zgodne zarówno z indeterminizmem jak i 



determinizmem,   który   jawi   się   jako   efekt   statystyczny-   konieczność   realizuje   się   przez 

przypadki- a więc produkt naszego poznania. 

Wychodząc   z   założeń   fizyki   współczesnej,   całkowicie   niemożliwe   jest   rozstrzygnięcie 

metafizycznego problemu determinizmu i byłoby nieuprawnionym opierać się na mikrofizyce 

w kwestii istnienia lub też nie istnienia ludzkiej wolności.

Zagadnienia  determinizmu  odniesione  do zjawisk skali kosmicznej  nie są także w 

stanie stwierdzić wystąpienia przyczynowości zjawisk, gdyż zarówno teorie kosmogoniczne, 

o powstaniu wszechświatów, gdyż zakłada się ich mnogość, jak też, ich układu- kosmologia, 

nie wykazują postulowanej przez deterministów konieczności wystąpienia porządku rzeczy – 

mechanika nieba. 

W starożytności Demokryt-  

460-   350   a.   Chr

., w "Małym porządku świata" zawierającym 

jego   koncepcję   atomistyczną   przyrody   i   życia   ludzkiego,   wyklucza   przypadek   i   inne 

przyczyny   nie   wchodzące   w   zakres   jego   koncepcji   atomistycznej   w   odniesieniu     do 

kosmogonii.     Kosmos,   jako   wszechporządek   rzeczy,   jest,   więc   ciągłym   łączeniem   się   i 

rozdzielaniem atomów, pozostających w nieprzerwanym wirze" – vide Heisenberg.

Kartezjusz  

1596   –   1650

, ujął to tak: „że jesteśmy wolni wystarczy dać tego   adekwatny 

opis:  definiując negatywnie, jako brak ograniczeń; pozytywnie, jako tego, kto robi co chce.

1. Na poziomie najniższym, w pełnym tego słowa znaczeniu, biologicznym, wolność 

utożsamia   się   ze   zdrowiem   organizmu,   które   Leriche   zdefiniował   jako:   "życie   w   ciszy 

narządów". Człowiek chory czuje się zniewolony przez swoje ciało – nie może robić tego, co 

chce. 

2.   Na   wyższym   poziomie   wolność   utożsamia   się   ze   spontanicznością   skłonności. 



Człowiek   jest   wolny,   kiedy   może   zrealizować   swoje   pragnienia/epikureizm/   lecz   są 

pragnienia, które zwalczamy ze względu na ich przykre następstwa dla organizmu, albo dla 

tego, że sprzeciwia się temu rozum.

 3. Na poziomie świadomości, wolność definiuje się  przez możliwość wyboru. Aby 

wybierać   trzeba   kilku   motywów,   kilku   możliwości   działania.   Wybór   może   okazać   się 

niemożliwy, gdy wszystkie motywy przedstawiają dla wybierającego tę samą wartość: osiołek 

Buridana   umieszczony   między   dwoma   identycznymi   workami   owsa   umiera   z   głodu, 

albowiem są dla niego jednakowo atrakcyjne. W tym wypadku podjęcie decyzji wynikałoby z 

tego,   co   nazywa   się   "wolnością   obojętności";   jednakże   taka   wolność   nie   jest   wyrazem 

osobowości.   

4. W najpełniejszym znaczeniu, wolność definiuje się jako realizacja zgodna z wolą, 

usprawiedliwioną przez największą ilość motywów, gdyż nasze działanie jest wówczas nie 

tylko wyrazem osobistego wyboru, lecz także wyboru, jaki można usprawiedliwić  w oczach 

wszystkich ludzi. Po Platonie 

427- 347 a.Ch.

,

 



który powiadał: ”Wolność nie może, zatem polegać na 

tym, że się ulega swoim skłonnościom, /gdy ulegamy namiętnościom, nie mamy poczucia, że 

jesteśmy wolni" -ale że wybiera się między nimi, i Spinozie / "czyn wolny to taki, "którym 

opowiadamy się za rozumowo uzasadnionym pragnieniem".

Kant   zaś     nadał   największą   doniosłość   "racjonalnemu"   charakterowi   wolności;   czyn   jest 

wolny, jeśli świadomość wypowiada się przeciwko pragnieniom zmysłowym, a za racjonalną 

zasadą/ dać jałmużnę "z litości", to ulec skłonności, ale udzielić wsparcia, bo taką się ma 

zasadę, to postąpić jako człowiek wolny, działający z racjonalną zasadą/. 

5. Jak widać, wolność nie polega na tym, co się robi, lecz na sposobie, w jaki się to 

robi. Wolność jest podstawą człowieka, który rozeznaje się w życiu, który uznaje historię 

świata i zdarzeń. Oto, dlaczego wolność polega często na "zmienianiu swoich  pragnień, niż 

na porządku świata", na przystosowaniu się do porządku rzeczy i ewolucji.

Na gruncie humanistycznym, w XVII w. Hobbes:

1588 - 1679

 powiadał: " w człowieku jako 

jednostce wszystko jest zdeterminowane na zasadach jednego i koniecznego dlań prawa - 




samozachowania   na   podstawie,   którego   człowiek   myśli   i   mówi,   godzi   się   na   życie   w 

społeczeństwie,   ustala   normy   moralne,   czegoś   pragnie   i   do   czegoś   dąży"-   ucieczka 

anachoretów od społeczeństw,  jest w istocie tkwieniem w nim, na zasadzie á rebours.

Monistyczny system Spinozy  

1632   –   1677

: podstawowym założeniem jego filozofii jest 

pogląd, że porządek idei albo pojęć, w pełni odpowiada porządkowi rzeczy, i że między tymi 

dwoma   porządkami   istnieje   bezwzględna   tożsamość.   Dlatego   zakłada   istnienie   czegoś 

rzeczywistego,   co   będzie   równocześnie   przyczyną   wszystkich   innych   rzeczy   i   ostateczną 

przyczyną siebie samego. Tym czymś rzeczywistym jest substancja   czyli to: "co istnieje 

samo w sobie, jest pojmowane samo przez się" czyli, jak powie Spinoza, to, czego "pojęcie 

nie wymaga pojęcia innej rzeczy, za pomocą którego musiałoby być utworzone". Istota sub- 

stancji implikuje, zatem równocześnie jej istnienie, i tym samym, substancja jest przyczyną 

sama dla siebie. Tak rozumiana substancja  jest wg Spinozy nieskończona, jedyna, niepodziel 

na i bezwzględnie prosta. W substancji trzeba rozróżnić przymioty, czyli to, "co rozum pozna 

-je z substancji, jako stanowiące jej istotę", i sposoby albo „modi



,

.

 czyli formy, jako coś, "co 



jest w czymś innym, i przez co też jest pojmowane". "Zdolność poznawania jest po prostu 

przymiotem świata rzeczywistego".  Spinoza swoją teorią powszechnego porządku przyrody, 

wg której rzeczywistość składa sie z powiązanych ze sobą w  sposób konieczny  przyczyn i 

skutków- przyczyny nieuchronnie wywołują skutki, a każdy skutek jest koniecznym  wynikiem 

przyczyny, wykluczył w świecie istnienie  przypadku i wolności, twierdząc, ze przyroda jest 

mechanizmem, a człowiek, państwo i kultura wytworem mechanicznie rozwijającej się przyro 

dy.

Prawa   rządzące   światem   rzeczywistości   sprowadza   Spinoza,   do   prawa   mechaniki, 



prawa stałych, koniecznych, obiektywnych i immanentnych rzeczywistości. Przyroda nie zna 

przypadku

1

,   ponieważ   każda   zachodząca   w   niej   zmiana   podlega   nieuchronnym 



prawidłowościom   i   tylko   ich   nieznajomość   nasuwa   człowiekowi   myśl   o   przypadku. 

Determinizm   ten,   uzależniając   wszystko   pod   poznawalnych,   ale   nieodwracalnych   praw 

rządzących   przyrodą,   nie   jest   jednak   fatalizmem,   uzależniającym   koleje   świata   od  jednej 

przyczyny transcedentalnej. 

W   starożytności   do   natury   odwoływali   się   epikurejczycy,   przygotowując   epikurejskie 

podstawy materialistycznej etyki, stanowiącej główną treść epikurejskiej filozofii.

Powiadali   oni,   że   ostatecznym   celem   ludzkiego   życia   jest   zdobycie   pełnego, 

niezmąconego i radosnego spokoju, opartego na poznaniu natury i zgodnym z nią życiu.

"Tylko   to   bowiem   jest   dobre   i   tylko   to   uszczęśliwia   człowieka,   co   jest   zgodne   z 

naturą"  Natura działa  bezbłędnie  dając  przyjemność  istotom  żywym  każe im  postępować 

drogą   najbardziej   zgodną   ze   swoimi   wymaganiami.   W   związku   z   tym   człowiek   winien 

dołożyć starań, aby jego umysł zawsze i wszędzie działał zgodnie z naturą, a tym samym, aby 

jego postępowanie miało zawsze na celu jakieś dobro.

 Dobrem jest to, co zgodne z naturą, złem, co z nią sprzeczne.  Zgodna z naturą jest 

przyjemność, niezgodna przykrość, przyjemność, zatem jest "początkiem i końcem szczęśli 

wego życia" jest "pierwszym i naturalnym dobrem", a wszelka przykrość – nieszczęściem i 

złem. Dlatego człowiek winien się ustawicznie dostosowywać do natury i nie naginać jej do 

siebie, winien poznawać jej sposób, zakres i skuteczność  działania, aby móc dobrze i mądrze 

pokierować własnym życiem. W ten sposób osiąga się korzystny dla człowieka stan spokoju 

duszy, czyli ataraksję / gr. a- tarksis, pozbawiany niepokoju.

Mędrzec,   bowiem   posiada   władzę   zarówno   nad   swymi   namiętnościami,   jak   i   nad 

umysłem, wie, jak posłużyć się rozumem dla opanowania strachu czy zwalczania przesądów, 

zna prawa natury i nieobcy mu jest porządek, jest wolny i nic go nie przerażą ani nie dziwi, 

1 Konieczność przejawia się sumą przypadków 




nic go ze sobą nie wiąże i zarazem wszystko go łączy ze światem i z cała ludzkością, wie co 

dlań możliwe i nie możliwe, co godziwe, a co niegodne, obojętne mu są zaszczyty, nie ma 

próżnych nadziei ani nie przewidzianych rozczarowań, kieruje się rozumem, ale i trzyma go 

na   uwięzi,   wie   bowiem,   że:   "nie   można   żyć   przyjemnie,   nie   żyjąc   rozumnie,   pięknie   i 

sprawiedliwie [ani też żyć rozumnie, pięknie i sprawiedliwie] nie żyjąc przyjemnie".

Inaczej definiował mędrca Antystenes kynik- Ateny  

444   –   365/8   a.   Chr.

, założyciel szkoły 

kynickiej.  Dokonany przez niego opis mędrca brzmi: 

"Mędrzec cnotliwy jest tym samym wolny; nie mając niczego, posiada wszystko, 

znajduje się jakby ponad prawem i ponad społeczeństwem, stając się jednostką, dla której 

prawem jest tylko natura”.

W rezultacie, filozof kynicki, to żebrak bez mieszkania, żywiący się byle czym i byle 

jak ubrany, bez rodziny, urodzony pan i obywatel świata. Tak pojęta cnota jest wszystkim: 

zastępuje religię i utożsamia się z bóstwem bez składania ofiar, modlitw i kultu.

"Choć  bowiem   konieczność   rządzi   światem,   nie  mniej  jednak  człowiek  może  być 

wolny,  jeśli   przystosuje  się do  biegu  wydarzeń  i  uzna  ich  nieuchronność"  jest  to  jednak 

stanowisko karkołomne, bowiem "wola” jest to jedynie pewien określony modus myślenia, 

podobnie jak rozum; dlatego też każde pojedyncze chcenie tylko wtedy może istnieć i być 

zdeterminowane do działania, jeśli zdeterminowane jest inną przyczyną, ta z kolei inną  i tak 

dalej w nieskończoność".

U Rousseau 

1712 – 1778

, w odniesieniu do relacji jednostka, prawo, moralność

2

 i państwo 



równość – braterstwo, wola ta musi stać się zasadą całego ustawodawstwa państwowego jako 

jedyna miara tego, co społecznie  jest złe lub dobre. Na tej zasadzie powinna opierać się 

wolność człowieka jako jednostki. W stanie natury człowiek był wolny - szczęśliwy dzikus - 

niezależny i szczęśliwy; godząc się na życie w społeczeństwie robi to gwoli wolności, dobra i 

szczęścia, które pragnie w ten sposób pogłębić i ugruntować. Środkiem do tego miała byś 

umowa społeczna,  która w żadnym  przypadku nie powinna pozbawiać  człowieka,  co mu 

przysługiwało z natury- wolność. 

G. W. Leibniz przyjął: determinizm  powszechny, wykluczył on wolność z działania bytów, 

twierdząc, że wszystko, co sie substancji zdarzy, jest zawarte w jej pojęciu; w świecie panuje 

konieczność, a na bieg dziejów ani Bóg, ani człowiek nie mają żadnego wpływu. 

I. Newton zapoczątkował determinizm fizykalny, podkreślał, że wszelkie zmiany ruchu ciał i 

związki   miedzy   zjawiskami   są   uwarunkowane   przyczynami   naturalnymi,   pogląd   taki 

rozwijali przedstawiciele fizyki klasycznej. 

I.   Kant     uznał   determinizm     za   jedną   z   kategorii   umysłu   -   służy   ona   człowiekowi   do 

porządkowania   wrażeń   zmysłowych,   nie   mająca   odniesienia   do   świata   rzeczy   samych   w 

sobie, lecz w sferze poznawczej dostrzegł, że wszystko, co sie dzieje, zakłada następstwo 

zgodnie z określonymi prawidłami.

W   XIX   w.-   pod   wpływem   rozwoju   nauk   szczegółowych   oraz   ugruntowania   się 

mechanistycznego   modelu   struktury   materii,   rozwijano   deterministyczną   koncepcję 

wszechświata.

 W odniesieniu do przyrody, G. W. F. Hegel 

1770 – 1831 

 uważał, że musi ona  umrzeć w 

swych jednostkowych przejawach witalnych, aby mógł powstać duch, będący ideą, która z 

istnienia "poza sobą" znowu powraca do siebie samej, - nadał determinizmowi rangę czynnika 

2

 Thomas z Akwinu: 1225 - 1274  powiadał, że: „Pojęcie moralności łączy się z zagadnieniem wolnej woli" - 



wolnej  woli boskiej.


sprawczego,   efektywnego,   wyrażającego   aktywność   rozwijającego   sie   ducha   absolutnego. 

Wskazywał, że takie sublimacje wiodą od  konieczności przyrody,  do  wolności samowiedzy

która urzeczywistnia się w państwie, sztuce, filozofii. Duch przejawia się u Hegla w trzech 

kategoriach, w triadzie: 

 *    duch będący istotą,  jako teza /duch subiektywny/,

 *    duch poza sobą, jako antyteza /duch obiektywny/ 

 *    i, duch w sobie, jako synteza / duch absolutny/.

Duch   przedmiotowy,   wyrażający   wolną   wolę   powszechną   wyraża   się   w   prawie, 

moralności i obyczajowości. 

Prawo oznacza tu urzeczywistnienie wolności przeciwko wszelkiej samowoli /prawo 

własności, kontraktu  i prawo karne/. Moralność jest wolą opartą na prawie i obowiązku, 

wyznaczającym postępowanie. Obyczajowość natomiast, wyraża się w tożsamości prawa i 

moralności, dobra i woli, urzeczywistnia się w rodzinie, społeczeństwie i państwie.          

Spencer  

1820   –   1903

   przyjął, że   świat należy rozumieć mechanistycznie w funkcjach 

materii, ruchu, siły- np. ewolucja to wynik działania sił mechanistycznych, zjawiska różnią się 

bowiem złożonością, a nie naturą. 

Ludzie   są   z   natury   silni   i   z   natury   słabi,   bogaci   i   biedni,   wartościowi   i   mniej 

wartościowi, słowem – wszystko zależy od niezmiennych praw rozwoju biologicznego. 

Wolność,   jako   kategoria   filozoficzna   wymaga   zdefiniowania   oraz   takiego 

udowodnienia wolności, które usprawiedliwiałoby posiadane przez nas "żywe i wewnętrzne 

jej odczucie”

. Uznając, że te same prawa rządzą światem i człowiekiem, Spencer hołduje w 

swoim   ewolucyjnym   pozytywizmie   socjologicznym,   dawnemu   determinizmowi 

biologicznemu,   przyoblekając   go   jedynie   w   nową   formę;   „wszystkie   zjawiska   życia 

społecznego są naturalne i konieczne. 

W   XX   w.   W   mikrofizyce   mówi   się   o   indeterminizmie   -   teoria   entropii   -   braku 

uporządkowania i stanu nieokreśloności/ Heisenberg/, gdy przewidywanie nie może dotyczyć 

pojedynczego,   zjawiska/   np.   jednego   elektronu/-   w   mikroskali   panuje   stan   entropii   i   nie 

istnieje porządek ale pojawia się on w grupie zjawisk /wiązki elektronów/; w istocie jest to 

determinizm   statystyczny   i   przejawia   się   przez   przypadki.   Tym   samym,   determinizm 

występuje w makro skali. 

Planck zaś  utrzymywał,  że uchwycenie  związku  przyczynowego  nie jest  możliwe, 

ponieważ światem mikrofizycznym rządzą odrębne prawa, np. czas trwania atomu w stanie 

stacjonarnym   jest   nieokreślony-   nie   można   przewidzieć   zmiany   danego   stanu-   gdyż   nie 

można podać, w jakiej chwili nastąpi przeskok z jednej orbity na drugą.

Wielu przyrodników oraz filozofów przyjmuje determinizm powszechny.

  Wg M. Borna 

stosowanie   rachunku   prawdopodobieństwa   do   analizy   zjawisk 

przyrodniczych   jest   wynikiem   ignorancji,   ponieważ   najgłębsze 

prawidłowości przyrody są przyczynowe i zdeterminowane. 

Jak wspomniano, ograniczenie zasięgu determinizmu  spowodowane zostało wynikami badań 

fizyków nad światem mikrocząstek; wśród zjawisk panuje  indeterminizm  i dlatego zasada 

przyczynowości nie ma w nich zastosowania, informacje zaś uzyskane przez fizyka zależą od 

urządzeń pomiarowych.

  W   duchu  indeterminizmu   i   agnostycyzmu.  Wypowiedzieli   się   fizycy     teoretycy: 

Bohr,   M.   Planck,   W.   C.   Heisenberg,   P.   A.   M.   Dirac;   wg   nich   obserwacja   nie   może 

doprowadzić do wyznaczenia położenia i pędu cząstki- zinterpretowali nieprzydatność pojęć i 

praw mechaniki klasycznej do opisu zjawisk kwantowych 




Wg Bohra zasada determinizmu nie ma zastosowania w fizyce kwantowej ponieważ 

cząstka elementarna nie jest ściśle zlokalizowana w czasie i przestrzeni; to pociąga za sobą 

niemożność określenia stanu początkowego, a  w konsekwencji także następczego. Inaczej 

Albert Einstein, będący jednym z twórców mechaniki kwantowej, był przeciwny interpretacji 

kopenhaskiej- uważał, że powinna istnieć ukryta deterministyczna teoria u podstaw mechaniki 

kwantowej, którą w obecnej postaci uważał za teorię niedokończoną.

 

Współcześnie   Jaspers  



1883   1969  

egzystencjalista,   głosi,   że:   „historyczna   egzystencja 

człowieka   polega   na   połączeniu   czasu   z   wiecznością:   mając   świadomość   siebie   jako 

istniejącego w czasie, człowiek uświadamia sobie zarazem, że jako taki nie jest w czasie, że 

jego chwilowe "teraz" jest jednocześnie ułamkiem absolutnej i wiecznej teraźniejszości. W tej 

sytuacji historycznej człowiek jest wolny, ponieważ ma świadomość, że może egzystencjalnie 

wybierać   i   do   tego   wyboru   się   zmuszać,   może   dowolnie   decydować   i   ponosić   za   to 

odpowiedzialność, a zatem może, a nawet musi błądzić. Świadomość wolności wnosi więc 

poczucie błędu, który jest nieunikniony i w rezultacie sprowadza rozczarowanie. Okazuje się, 

że wszystko w egzystencji ludzkiej jest zawodne: wolność, wszelkie wartości, wolność i sama 

egzystencja. 

  Człowiek   staje   się   wolny,   kiedy   zamiast   postawy   pasywnej,   przyjmuje   postawę 

aktywną, kiedy uczestniczy w wydarzeniach swego czasu, kiedy określa się wobec władzy i 

innych ludzi. Krótko mówiąc, człowiek dowodzi swej wolności realizując ją, gdy realizuje 

swoją   osobowość,   biorąc   udział   w   wydarzeniach   świata,   zamiast   znosić   je   jak   coś 

zewnętrznego, jak ślepy los. 

 Problem społeczny, jest w pierwszym rzędzie, w sposób bardzo ogólny związany z 

dobrobytem człowieka, jakiś naród nie może być wolny, jeśli głoduje: z zewnątrz uzależniony 

jest wówczas od krajów bogatszych, ale uzależnienie to jest również wewnętrzne, albowiem 

nędznie żyjący ludzie, nie mogą mieć poczucia,  że są wolni. Na płaszczyźnie  społecznej 

wolność wymaga, zatem, by wszyscy członkowie społeczeństwa mogli zapewnić sobie środki 

utrzymania, natomiast na płaszczyźnie ludzkiej wymaga od obywateli chęci do efektywnej 

pracy i do udziału w życiu ekonomicznym społeczeństwa. W węższym rozumieniu społeczny 

problem wolności polega na pogodzeniu wolności osobistej i prawa społecznego; a/ punkt 

widzenia, według którego wolność osobista powinna móc się wyrażać bez ograniczeń, to tak 

zwana   przez   Platona   "demokracja   bezpośrednia"   albo   "anarchia".   Gdy   istnieją   wyłącznie 

jednostki,   nie   może   istnieć   społeczeństwo.   Z   ekonomicznego   punktu   widzenia 

podporządkowanie   interesów   społecznych   interesom   jednostkowym   jest   charakterystyczne 

dla liberalizmu ekonomicznego z końca XIX w. w Stanach Zjednoczonych. 

 Etatyzm w połączeniu lub autorytaryzmem z tezą, że „jednostka niczym” – z punktem 

widzenia   upatrującym   w   prawie   społecznym   ideał,   z   którym   jednostki   powinny   się 

utożsamiać   ze   społeczeństwem,   z   państwem,   charakteryzuje   społeczeństwo   oparte   na 

systemie jednopartyjnym - były CCCP, Chiny Ludowe, Korea Płn., Kuba, i byłe kraje tzw. 

demokracji ludowej- uznającym w polityce tylko jedną ideologię, a w ekonomii znoszący 

własność i przedsiębiorstwa prywatne. 

Jednakże,     aby   istniało   społeczeństwo,   potrzebne   jest   minimum   prawa;   a   żeby   mówić   o 

wolności, trzeba minimum inicjatywy osobistej.

Co to jest wolność?  Wolność jest możliwością działania, a nie myślenia: 

"Powiedziałem panu przecież, że jego /człowieka/ wolność, polega na możliwości działania,

a nie na chimerycznej mocy, żeby chcieć", Wolter 

 Philosophe ignorant.

 

"Wolność polega na zdeterminowaniu  samego siebie"  /Leibnitz:  

"Teodycea"   §   19.

   Kant 


natomiast mówi, że polega ona na "byciu autonomicznym". W innym miejscu Kant  głosił: 

„Postulatem praktycznego rozumu jest wolność. Nie jest dowiedzione, że jesteśmy wolni, ale 




żyć musimy tak jakby to było dowiedzione. Rozum teoretyczny nie potrafi rozstrzygnąć, czy 

w świecie istnieje wolność i zaplątuje się w antynomię. Rozum praktyczny rozstrzyga to tak: 

„ze  światem zjawisk związani jesteśmy więzami przyczynowymi, nie mniej jednak w świecie 

myślnym możemy być wolni. Determinacja jest prawem zjawisk, wolność prawem rzeczy 

samych w sobie”.

Gdzie jest wolność? Jest ona mocą, dzięki której nasz umysł i wola mogą kierować 

naszym życiem:  "Tylko byt racjonalny,  uważany za taki, jest absolutnie  autonomicznym, 

absolutną podstawą samego siebie" - Fichte 

1762- 1814

 , Samtliche Werke. 

  

„Być wolnym, to realizować ideał w rzeczywistości”- Scheling, Samtliche Werke. 



 

„Chcę być wolny,  oznacza: chcę uczynić z siebie to, czym się stanę” 

Wartość wolności -  jedynie życie wolne może posiadać wartość moralną.  Czyny są w 

sposób naturalny czymś przejściowym. Kiedy nie wyrastają spontanicznie z charakteru lub 

temperamentu osoby, która ich dokonuje, wówczas nie stanowią jedności z tą osobą i nie 

mogą jej przysporzyć zasług, gdy są dobre, ani nie przynieść wstydu, kiedy są złe" /Hume 

1711 - 

1776


  Traktat, III. 

"Być wolnym to dobro, stać się wolnym to niebo", Fichte. 

Podobna myśl zawarta została w antycznym   Encheiridion'ie,

 

Encheiridion   zbiór krótkich lub 

rozbudowanych   obowiązków   człowieka   dotyczących   celu   życia,

   

wartości   oraz   przyjemności,   o   jakie   powinien   zabiegać,  



czyli 

podręczniku Epikteta -  

50   –   130   p.   Chr.

, który   jest   w rzeczywistości  streszczeniem  doktryny 

mistrza,   przez   jego   ucznia   Arrianusa.   Kluczem   do   tego   dzieła   jest   rozróżnienie   między 

rzeczami   należącymi   od   nas   np.   nasza   osoba,   nasza   inteligencja,   nasza  wola,  i   od   nas 

niezależnymi,   np.   pomyślność   fortuny,   okoliczności.   Musimy,   zatem   zajmować   się   tymi 

pierwszymi i tylko nimi  



                   mgr Zygmunt A. Król 

               Członek PTF O/ Warszawa    

Referat wygłoszony podczas zebrania PTF w dniu 14 stycznia 2013

Document Outline

  • "Wolność polega na zdeterminowaniu samego siebie" /Leibnitz: "Teodycea" § 19. Kant natomiast mówi, że polega ona na "byciu autonomicznym". W innym miejscu Kant głosił: „Postulatem praktycznego rozumu jest wolność. Nie jest dowiedzione, że jesteśmy wolni, ale żyć musimy tak jakby to było dowiedzione. Rozum teoretyczny nie potrafi rozstrzygnąć, czy w świecie istnieje wolność i zaplątuje się w antynomię. Rozum praktyczny rozstrzyga to tak: „ze światem zjawisk związani jesteśmy więzami przyczynowymi, nie mniej jednak w świecie myślnym możemy być wolni. Determinacja jest prawem zjawisk, wolność prawem rzeczy samych w sobie”.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə