Din anlayişi hüsameddin erdem



Yüklə 112,81 Kb.

tarix04.12.2017
ölçüsü112,81 Kb.


 

PLATON’UN 

DİN ANLAYIŞI 

    


    

Hüsameddin ERDEM 

Prof.Dr., S.Ü.İlahiyat Fakültesi 

Din Felsefesi Öğretim Üyesi 

 

 

 



 

 

İnsanın 



bazı 

vazgeçilmezleri 

vardır.  Bunlardan  birisi  de  dindir.  Her 

insan, olumlu ya da olumsuz bir şekilde 

din ile ilgilenmektedir. Zira insan hayatı, 

din ile olan ilişkisine göre şekillenmekte 

ve bir anlam kazanmaktadır. 

Yine  düşünce  tarihinde  hemen 

hemen  her  düşünür  sistemi  içinde  din 

ve  Tanrı’ya  yer  vermek  zorunda 

kalmıştır. Bu düşünürlerden birisi de hiç 

şüphesiz  ki  Platon’dur.  Platon  din  ile 

ilgili  görüşlerini  özellikle  “Euthyphron” 

ile “Nomoi (Yasalar)” adlı diyaloglarında 

ortaya  koymaya  çalışmıştır.  Birinci  diyalogda,  kutsal  olanın  bir  ideaya  göre  olup 

olmadığı, bu ideaya bakarak değişik durumlarda ona uygun olan ve ondan ayrılan 

şeyin  belirlenip  belirlenemeyeceğini,  dini,  dindarlığı,  dine  uygun  davranış  ve  bu 

davranışların dine uygunluğunu nereden aldığı vb. sorunlar tartışılırken, Yasalar’da 

ise,  din  adına  insanın  Tanrı’ya ve  tanrılara  karşı görevlerinden,  toplum  hayatında 

dinin  önemi  ve  özellikle  X.  Kitapta  dinsizliğin  nedenlerinden  ve  zararlarından, 

dinsizliğe karşı çözüm yolları ve uygulanacak yasalardan, verilecek cezalardan söz 

eder. 


a. Platon’da Genel Olarak Din, Dindarlık ve Dinin Önemi:

a. Platon’da Genel Olarak Din, Dindarlık ve Dinin Önemi:

a. Platon’da Genel Olarak Din, Dindarlık ve Dinin Önemi:

a. Platon’da Genel Olarak Din, Dindarlık ve Dinin Önemi:    

Platon dini, ahlâkın korunması ve varlığını devam ettirmesi için bir ön şart 

olarak düşünür. Bu bağlamda gerek tanrıların konumu, gerekse evrenin yapısı ile 

ilgili  ahlâkta  göreliliğe  neden  olan  görüşleri  reddeder.  Tanrıların  var  olduğunu, 

sonsuz  ahlâk  ölçülerinin  bekçileri  olduğunu  ileri  sürer.  Ona  göre  devlet  dininin: 

“Tanrı  vardır”,  “Tanrı  bizim  mutluluğumuzla  ilgilidir”  ve  “Suçlarımızı  bağışlamak 

için kurban ve dualarla kandırılamazlar” gibi üç esası vardır.

1

 

Zaman  zaman  din  ile  tanrıları  birbirinden  ayıran  Platon,  dine  ayrı  bir 



önem ve yer vermekte, onu evrensel bir ilke olarak görüp “doğruluk” ile ilişkilen-

dirmekte  ve  doğruluğun  bir  parçası  saymaktadır.

2

  Buna  karşılık,  Yasalar  diyalo-



gunda  ise,  ‘dindarlık’ın  öne  çıkarıldığı  görülür.  Bu  oluşum  ve  gelişim  süreci,  Pla-

ton’un yaşıyla doğru orantılı olarak, dinin lehine doğru bir gelişme gösterir. 

 

1

 Platon, Yasalar, çev. Candan Şentuna-Saffet Babür, İstanbul, Kabalcı Yayınevi, 885 d, s. 366; 907 b, s. 



397: Şentuna Candan, Babür Saffet, Yasalar (Platon) Giriş, İstanbul, Kabalcı Yayınevi, s. 31. 

2

 Platon, Euthyphron, çev.  P. Nail Boratav, İkinci baskı, İstanbul, 1958, 12 a, d, e, s. 26. 




Hüsameddin Erdem 

 

SÜ FD / 18 



8     

 

Din ile iyilik idesi arasında yakın bir ilişki kuran Platon, dini idealara götü-



ren  bir  yol  olarak  da  nitelendirir.  Çünkü  Tanrı  idealara  bakarak,  onları  örnek 

alarak varlıkları meydana getirmiştir. Bu varlıklar bir çeşit Tanrı’nın düşüncesinden 

pay  almış;  ruh,  tanrısal  akılla  birlikte  evreni  meydana  getirmiştir.  Platon  burada, 

Tanrı  ile  evrensel  ruhu  özdeş  saymış,  bununla  da  dini  özdeş  kılmıştır.  Sonuçta 

Tanrı canlı olan ve varolan her şeye de nüfûz etmiştir.

3

 Daimonlar ve yer tanrıla-



rıyla  dini  tam  olarak  özdeş  saymayan  Platon,  hayatın  ve  her  şeyin  nedeni  olan 

ruhu din ile özdeş saymakta ve dini var kılan bir neden olarak görmektedir. 

Platon’un dini tanrılardan daha üstün tutmasının nedeni, Yunan mitolojisi-

ne göre tanrıların bazı insanlar gibi ahlâk-dışı davranışlar sergilemesinden kaynak-

lanmaktadır. Çünkü bu tanrılar kavga ederler, hırsızlık yaparlar, zina ederler, adam 

öldürürler,  haksız  ve  hukuksuz  davranışlarda  bulunabilirlerdi.  Halbuki  din,  bütün 

varlığın, hatta tanrıların bile tâbi olduğu bir yasa, her şeyin nedeni, iyiye ve iyiliğe 

götüren  evrensel  bir  ilkedir.  Bu  ilkenin  alt-yapısını  ise  akıl  oluşturur.  Çünkü  “ruh 

bütün araçları kullanarak ve  tanrısal akılla işbirliği içinde, aslında  kendisi  de Tanrı 

olduğu için, her şeyi doğru ve mutlu kılar; fakat akılsızlıkla birleşirse, her şey bu-

nun tersi olur;”

4

 yani akılsızlık bilgisizliğe, bilgisizlik de yok oluşa götürür. Bu ise en 



büyük kötülük ve dinin özüne yabancılaşmadır. 

Platon’un  Euthyphron,  diyalogunda  dini  belirleme  ve  onun  evrenselliğini 

ortaya  koyma noktasında  bazı  temel kavramları tartışır. Daha önce de belirttiği-

miz  gibi,  onun  esas  amacı  ahlâkı  korumak  ve  temellendirmek  olduğu  için,  ilk 

sorgulamaya çalıştığı sorun da  hangi eylemlerin dine uygun ve hangilerinin aykırı 

olduğunu  belirlemektir.  Burada  yapılmak  istenen  şey,  dine  uygun  olan  ile  aykırı 

olanı  belirlemektir.  Bu  bağlamda  dine  uygun  eylem  “hep  kendisinin  aynı,  öte 

yandan da dine aykırı olan bir şey, dine uygun olan her şeyin tersi, ama kendisinin 

aynı”

5

dır. Meselâ bir cinayet işleyen, kutsal bir eşyayı çalan, bir kötülükte bulunan 



ana,  baba  kim  olursa  olsun  düşünmeksizin  onun  hakkında  takibatta  bulunmak 

dine uygun bir eylemdir; bulunmamak ise dine aykırı olur.

6

 

“Dine uygunluk” sorunu tartışılırken, Euthyphron, “dine uygun olanı” tanrı-



ların hoşuna giden olarak nitelendirmektedir. Tabiî ki tanrıların hoşuna gitmeyen-

ler  de  dine  aykırıdır.

7

  Aynı  şekilde,  “tanrıların  hoşuna  giden  şey,  dine  uygun  şey, 



tanrıların  beğendiği  insan  da  dinli  insandır;  tanrıların  nefret  ettiği  şey  dine  aykırı, 

tanrıların  sevmediği  insan  da  dinsizdir…”

8

  Platon,  bu  anlayıştan  hareketle,  tanrı-



lardan her birinin iyi ve haklı gördüğü şeyi, aynı zamanda sevdiğini, kötü ve haksız 

gördüklerinden de nefret ettiğini, ancak tanrılar arasında neyin sevilip, neyin nef-

 

3

 Bkz. Platon, Yasalar, 896 a, b, s. 381-382¸ 899 b, 900 d, 903 c, e, 904 d, 905 e, s. 385-395. 



4

 Platon, Yasalar, 897 b, s. 382. 

5

 Platon, Euthyphron, 5 e, s. 9-10. 



6

 Platon, Euthyphron, 6 e, s. 10. 

7

 Platon, Euthyphron, 7 a, s.12. 



8

 Platon, a.g.e. 7 a, s. 13. 




Platon’un Din Anlayışı 

 

 



 

SÜ FD / 18 

9

 

 



ret edilmesi gerektiği hususunda ise ortak bir yargı ve anlaşmanın da söz konusu 

olmadığını  belirtir.  Zira  bazı  şeyler  tanrılarca  hem  sevilen,  hem  de  nefret  edilen 

şeydir. Dolayısıyla, tanrılarca sevilme noktasında bir şey hem dine uygun, hem de 

dine  aykırı  olabilmektedir.

9

  Böylesi  bir  ikilemden  kurtulabilmek  için  ise  “dine 



uygun olanı” şöyle bir sorgulama ile temellendirmeye çalışmaktadır: “Bütün tanrı-

ların hoş gördükleri şey dine uygun, hoş görmedikleri ise dine aykırı; kiminin hoş 

gördüğü,  kiminin  hoş  görmediği  şey  ise  ne  dine  uygun,  ne  de  dine  aykırı;  yahut 

hem dine uygun, hem dine aykırıdır.”

10

 

Platon’un din ile tanrılar arasındaki ilişkiyi sorgulama bağlamında ele aldığı 



temel  sorulardan  birisi  de  şudur:    Acaba  “dine  uygun  olan  şeyi  tanrılar,  dine 

uygun olduğu için mi hoş görürler, yoksa bu, tanrılar hoş gördükleri için mi dine 

uygundur?”

11

  Platon  bu  soruya  şöyle  cevap  vermektedir:  “Bir  şey,  ‘görülen  şey’ 



olduğu için görülmüyor; bunun tam tersine olarak görüldüğü için ‘görülen şey’dir; 

bir  şey,  ‘taşınan  şey’  olduğu  için  taşınmıyor,  biri  onu  taşıdığı  içindir  ki  ‘taşınan 

şey’dir. Yine bir şey, ‘var olan bir şeydir’ diye var değildir; tersine o şey, var oldu-

ğu için, ‘var olan bir şeydir’.”

12

 Buna göre bir şey, dine uygun olduğu için tanrılarca 



sevilmiştir; yoksa tanrılarca sevildiği için dine uygun değildir. Zira dinin dayandığı 

tek  idea,  kutsallığın  modeli,  tanrıların  üzerinde  bir  şeydir.  Bu diyalogunda  Platon 

bunun  mahiyetini  çözemez  ama,  en  azından  ona  ait  bir  arazı;  yani  kutsallığın 

tanrılar tarafından sevildiğini belirler. 

Demek  oluyor  ki,  Platon’a  göre,  tanrıların  hoşuna  giden  şey,  dine  uygun 

şey değildir; dine uygun olan şey de tam olarak tanrıların hoşuna giden şey değil-

dir; bunlar ayrı ayrı şeylerdir. Çünkü dine uygun olan  şey, dine uygunluğu sebe-

biyle  tanrılarca  sevilir;  yoksa  sevildiği  için  dine  uygun  değildir.

13

  Burada  Platon, 



tanrıların hoşlandığı şey ile, dine uygun olan şeyi ayırmaktadır; hatta bunları birbi-

rine karşıt olarak görmektedir. Bunun nedeni, tanrıların hoşuna giden şey, kutsal 

şey olamaz; çünkü tanrılar da çoğu insanlar gibi aralarında anlaşamamaktadır.

14

 



Dine  uygun  olan  ile  uygun  olmayanı  birbirinden  ayırmaya  çalışan  Platon, 

dine  uygunlukla  doğruluk  arasındaki  ilişkiyi  de  sorgulamakta,  bu  bağlamda  şu 

soruları sorarak sorgulamasına  başlamaktadır: “Dine uygun olan her şey muhak-

kak doğru mudur?” Ayrıca “Her doğru olan şey dine uygun mudur?” “Dine uygun 

olan şeyler hep doğrudur da, doğru olan şeylerin hepsi dine uygun olmayıp, bir 

kaçı  uygundur  da,  gerisi  değildir  diyebilir  miyiz? Acaba  doğrunun  bulunduğu  her 

yerde dine uygunluk var da, doğruluğun bulunduğu her yer de dine uygunluk yok 

mu?” Bütün bu soruların sonunda Platon, “dine uygunluk”u doğrunun bir parçası 

 

9

 Bkz. Platon, a.g.e. 7 e, 8 a, s.15. 



10

 Platon, a.g.e. 9 d, e, s. 19. 

11

 Platon, a.g.e. 10 a, s. 20. 



12

 Platon, a.g.e. 10 b, d, s. 20-21. 

13

 Platon, a.g.e. 10 e, 11 a, s. 22. 



14

 Bkz. Platon, a.g.e. 7 b, s. 13, 8 a, s. 15. 




Hüsameddin Erdem 

 

SÜ FD / 18 



10     

 

olarak  görür.  Buradan  “dine  uygunluk”un  doğrunun  hangi  parçası  olduğunu  sor-



gulamaya  çalışır.  Sonuçta  doğrunun  iki  parçasından  biri  dine  uygun  parçasıdır  ki, 

bu tanrılara borçlu olduğumuz yanı, diğeri ise insanlarla ilgili olan yanıdır.

15

 Görül-


düğü gibi Platon, doğruluğun dine uygun yanını tanrılarla ilişkilendirmektedir. 

Platon,  dine  uygunluk  noktasında,  ‘dindarlık’ın  ne  olduğunu  da  sorgula-

maktadır.  O,  önce  dindarlığı  Tanrı’ya  saygı,  tanrılara  bakmak  olarak  temellendi-

rir.


16

 Ona göre her bakımın amacı birdir; o da, bakılanın iyiliği ve faydasına olan-

dır.  Dindarlık  da  tanrılara  bakmak  olduğuna  göre,  bu  bakış  tanrıların  gerek  dua, 

gerek  kurbanlar  sunarak  hoşlanacakları  işleri  yapmak  ve  söylemek,  dine  uygun 

şeylerdir.

17

 Buna göre  dindarlık, tanrılardan istemek ve tanrılara verme  sanatıdır. 



Yani tanrılarla insanlar arasında karşılıklı alış-veriş sanatı demek oluyor. 

Bütün  bu  tartışmaları  sonunda  Platon,  Euthyphron’da  “dine  uygun  olanı” 

tam olarak ortaya koymuş değildir. Ancak Yasalar diyalogunda “Dine uygun olan 

nedir?”in  cevabına  ulaşmış  olmalı  ki,  din  ile  ilgili  her  şeyi  açıklamaya  çalışmakta, 

hatta  kendisini  bu  alanda  tek  ve  rakipsiz  görmektedir.  Yine  Euthyphron  diyalo-

gunda din tanrılardan ayrı ve daha üstün, evrensel görülürken, Yasalar diyalogun-

da din ile Tanrı arasındaki ayırım ortadan kalkmaktadır. Bunun en belirgin nedeni, 

Platon’un  yaşlandıkça  dindarlaşması  ve  Tanrı’ya  daha  çok  bağlanması,  felsefe  ve 

dinî  birikimine  dayanarak  kendi  düşüncelerine  uygun,  akla  ters  düşmeyecek  bir 

din ve Tanrı düşüncesini oluşturmaya çalışmasıdır. Çünkü o, Yasalar diyalogunda 

dini, akıl, adalet ve ölçülülük ile bir tutarken, gençlik diyaloglarında ise dini, doğru-

nun bir parçası olarak görmekteydi. 

Toplumun  bir  arada  oluşu  ve  insanca  yaşayışını  sürdürebilmesi  için  Pla-

ton’a  göre  dinin  büyük  bir  önemi  vardır.  İnsanlar  dinden  uzaklaştıkça,  toplumda 

bir  kopma  ve  çözülme  meydana  gelir.  Bu  nedenle  Platon,  geleneksel  dinler  ve 

dinsel  uygulamaları  özendirir;  fakat  çeşitli  ibadet,  dua  ve  tapınmalar  devlet  tapı-

naklarında  yapılır;  kişilere  özel  tapınaklar  yasaklanmıştır.  Çünkü  özel  tapınaklar 

yanlış inançları, din ile ilgisi olmayan birtakım kimselerin dua ve kurbanlarla tanrı-

ları etkileyebileceği inancını yaygınlaştırabilir.

18

 



Daha önce de belirttiğimiz gibi Platon’un en büyük ideali, toplum içindeki 

birlik ve bütünlüğü sağlamaktır. Bunun en uygun yolu olarak da Platon dini görür. 

Onun  ideal  devlet  anlayışındaki  amacı  da  budur.  İyinin,  kemalin,  mutluluğun  ha-

kim olduğu bir devlet nasıl olabilir? Ona göre, bu devletin bir yasa devleti olması 

gerekir; toplumun tamamını mutlu kılacak yasa da ancak aklın ürünü olabilir. Ona 

göre,  akıl  (nous)  ile  yasa  (nomos)  arasında  etimolojik  olarak  yakın  bir  ilişki  var-

dır.

19

  Ayrıca yasa koyucu, doğru, güzel ve iyinin mahiyetini kavramış biri olmalıdır 



 

15

 Platon, a.g.e. 12 d, e, s. 25-26. 



16

 Platon, a.g.e. 13 b, s. 27. 

17

 Platon, a.g.e. 14 b, s. 30. 



18

 Bkz. Platon, Yasalar, 909 d, e, s. 400; 910 c, d, s. 401. 

19

 Platon, a.g.e. 714 a, s. 162, 957 c, s. 455. 




Platon’un Din Anlayışı 

 

 



 

SÜ FD / 18 

11

 

 



ki böylesi bir kimse de ancak filozof olabilir. Felsefe, Tanrı’ya benzemek olduğuna 

göre,  filozof  da  Tanrı’ya  benzemek  için  çalışan  kimse  demektir;  bunun  yolu  da 

dinden  geçer.  Böylece  Platon,  devlet  ve  toplumun  düzenini  sağlamak  için  iyi 

idesinin  hâkim  olduğu  bir  insanüstü  yasalar  bütünü  aramaktadır.  Ona  göre,  bu 

yasalar, aklın ürünüdür ve doğa ile özdeştir. Akılla, doğa ile özdeş olmak da din 

ile özdeş olmak demektir. 

Platon’un din anlayışı sadece teoride kalan ve hayallere dayanan bir fante-

ziden ibaret değildir. O, dinin gereklerinin yerine getirilmesinden yana; çünkü din, 

doğrunun  hizmetinde  olan,  düzeni  sağlayan,  haklıya  hakkını  vermeyi,  bütün  bu 

işlerde  sürekliliği  amaçlayan  kurallar  ve  buyruklar  içerir.  Platon  Euthyphron’un 

ağzından  bunu:  “Katil  olduğunu  bildiğin  halde,  onunla  beraber  yaşar,  takibatta 

bulunarak  dinin  gereğini  yerine  getirmezsen,  sen  de  katil  kadar  kirlenmiş  olur-

sun”

20

  sözleriyle  açıklığa  kavuşturur.  Bu  kurallar  o  kadar  kesindir  ki,  katil  isterse 



babası,  en  yakın  akrabası  olsun,  yine  dinin  gereğinin,  buyruklarının  yerine  getiril-

mesi  gerekir.  Zira  haksızlığın  cezalandırılması  gerektiğini  tanrılar  da,  insanlar  da 

kabul ederler; buradaki ihtilâf sadece suçlunun kim olduğu, hangi suçu işlediği, ne 

zaman işlediği üzerinde olur.

21

 Hiç kimse işlenen suçun cezasız kalmasını isteme-



diği gibi, kimseye haksızlık yapılmasını da istemez. 

Din,  insanlığın  faydası  için  olduğundan,  dince  emredilen  her  çeşit  dua, 

kurban ve adaklar tanrılar için bir fayda sağlamaz; bunlar sadece bir saygı ifadesi 

içindir.  Bu  faziletli  işler  dindarlığın  bir  nişanesidir.  Çünkü  Platon’a  göre  din  ile 

fazilet aynı şeydir. Dinin olduğu yerde akıl, adalet ve ölçülülük hâkim olur. Dinsiz-

lik,  akılsızlık,  bilgisizlik,  zulüm  ve  aşırılık  ise  toplumların  dağılmasına,  huzurun  bo-

zulmasına  ve  yok  olmasına  neden  olur.

22

  İşte  din  burada  kendisini  gösterir  ve 



nasıl davranılması gerektiğini ortaya koyar. Aklı başında bir insan, böyle konulmuş 

bu düzen karşısında ne yapmalı, ne düşünmeli, neden kaçınmalı bunu araştırmalı-

dır.  Burada  yapılacak  iş  Platon’a  göre  Tanrı’yı  izlemek,  onu  takip  edip  onun  yo-

lundan  gitmektir.  Yani  hangi  eylem  Tanrı’nın  hoşuna  gider  ve  ona  uyar…  Bizim 

için her şeyin ölçüsü, insan değil, daha çok Tanrı’dır. Öyleyse onunla dost olacak 

kişinin,  olabildiğince  ona  benzemesi  zorunludur  ve  bu  temellendirmeye  göre 

içimizden  ölçülü  olanı,  kendine  benzediği  için  Tanrı  sever,  ölçülü  olmayan  ise 

Tanrı’ya benzemez, ona düşmandır ve adaletsizdir; öteki şeyler de aynı uslamla-

ma ile böyledir. Bunun sonucunda, hepsinin içinde en güzel ve en doğru saydığım 

şu  düşünce  ortaya  çıkar:  İyi  insan  için  kurban  kesmek,  her  zaman  dua,  adak  ve 

her türlü tapınma ile tanrılara yakın olmak, mutlu bir yaşam için en güzel, en iyi 

ve en etkili yoldur, ayrıca ona özellikle yakışan da budur; kötü insan için ise doğal 

olarak bunların tersi. Çünkü kötü insanın ruhu kirlidir, iyi insan ise temizdir; iyi bir 

adamın ya da Tanrı’nın kirli ellerden armağan alması da doğru değildir. O halde, 

 

20

 Platon, Euthyphron, 4 b, s. 17. 



21

 Platon, a.g.e. 8 d, e, s. 17. 

22

 Bkz. Platon, Yasalar, 688 d, e, s. 127; 697 b, s. 138; 705 b, s. 150; 713 e, 714 a, b, c, s.161-162. 




Hüsameddin Erdem 

 

SÜ FD / 18 



12     

 

tanrılara gösterilen onca çaba, dinsizler için boşuna, dindarlar için ise son derece 



yerindedir. Demek ki nişan almamız gereken hedef de budur.

23

 



b. Dinin Hakikati ve Menşei:

b. Dinin Hakikati ve Menşei:

b. Dinin Hakikati ve Menşei:

b. Dinin Hakikati ve Menşei:    

Her  şeyin  bir  hakikati  ve  menşei  olduğu  gibi,  Platon’a  göre,  dinin  de  bir 

hakikati, menşei vardır. Bunu anlamın tek yolu ise “her şey zıddı ile kâimdir” ilke-

sinden  hareket  etmektir.  Çünkü  dinin,  dindarlığın  zıddı,  dinsizliktir.  Platon’un 

ifadesiyle, “… dine aykırı bir şey, dine uygun olan her şeyin tersi, ama kendi ken-

disinin aynı”

24

 olandır. 



Platon, Euthyphron diyalogunda dinin özünü araştırmakta, bu öze ulaşınca 

da dinin kaynağını bulmuş olacağına inanmaktadır. Platon sözü edilen diyalogunda 

dinin kaynağının – o dönemde söz konusu olan- tanrılar olamayacağını, çünkü bu 

tanrıların bile dinin uygun görmediği bazı eylemleri gerçekleştirdiğini, bazı haklı ile 

haksız, iyi ile kötü, güzel ile çirkin gibi değerler üzerinde anlaşıp uzlaşamadıklarını 

belirtir.

25

  Buradan  dinsel  olanın  ancak  bir  uzlaşma  sonucu  ortaya  çıktığı  gibi  bir 



anlayışa gidilmek istense bile, bunun böyle olmadığı ortadadır. Hatta bu, diyalog-

da şu şekilde dile getirilir: “Dine uygun şey, bütün tanrıların hoş gördükleri şeydir; 

bunun  tersine  bütün  tanrıların  hoş  görmedikleri  şey,  dine  aykırı  şeydir.”

26

  Bu 



ifadelerden  her  ne  kadar  tanrılar  dinin  belirleyicisiymiş  gibi  görünse  bile,  aksine 

daimonların  ve  yer  tanrılarının  nasıl  hareket  etmeleri  gerektiğini  belirleyenin  din 

olduğu  görülür.  Bunu  Platon  şöyle  dile  getirir:  Bir  şey,  “dine  uygun  olduğu  için 

tanrılarca  sevilmiştir;  yoksa  tanrılarca  sevildiği için  dine uygun  değildir.”

27

  Demek 


ki  “dine  uygunluk  yasası”nın  tanrılar  karşısında  bir  üstünlüğü  ve  bağımsızlığı  bu-

lunmaktadır.  Platon,  Yasalar  diyalogunda  zaman  zaman  yukarıda  sözü  edilen 

tanrılardan  söz  eder;  zaman  zaman  da  Tanrı’dan,  Tanrı’nın  kılavuzluğundan  söz 

eder. Bu bağlamda tanrısal bir düzenden ve devlet düzeninden de söz eder. O, 

her  türlü  düzenin  temeline  de  “erdem”i  koyar.  Yiğitlik,  ölçülülük,  adalet  ve  aklı 

başındalık  gibi  bu  erdemlerin  hepsinin  aslında  tek  bir  erdem  olduğunu  ve  “er-

dem”  gibi  bir  adla  adlandırıldığını  vurgular.

28

  Platon’a  göre  bütün  erdemlerin 



kaynağı iyi ideasıdır. İyi ideası hem erdemlerin kaynağı, evrenin düzeninin kaynağı, 

din de evrenin yasası olduğuna göre, dinin de kaynağı iyi ideasıdır. İyi ideası her 

şeyin  nedenidir;  çünkü  o  –  Platon’ca  kabul  edilen  Tanrı’ya  ait  oluşu  açısından- 

tanrısal olandır; bu anlamda din de tanrısaldır. Yine tekrar belirtelim ki, bu tanrı-

sallık,  Platon’un  sıkça  kullandığı  “tanrılarla  ilgili  olan”  tanrısallık  değil,  Sokrates’in 

 

23



 Platon, Yasalar, 716 c, d, e, 717 a, s. 165-166. 

24

 Platon, Euthyphron, 5 c, s.10. 



25

 Platon, Euthyphron, 7 d, e, s. 14. 

26

 Platon, Euthyphron, 9 e, s. 19. 



27

 Platon, Euthyphron, 10 d, s. 21. 

28

 Platon, Yasalar, 965 d, s. 466. 




Platon’un Din Anlayışı 

 

 



 

SÜ FD / 18 

13

 

 



“her zaman, içinden bir ses, tanrıca bir ses duyduğunu söylediği”

29

 Tanrı’nın tanrı-



ya aidiyetidir. Önceden haber verdiği şeylerin bir kelimesinin bile yalan çıkmadığı, 

haberin sahibi olan Tanrı’nın tanrıya aidiyeti. 

Platon’un  sözünü  ettiği  dinin  menşei,  en  üstün  idea  olarak  gördüğü  iyilik 

ideasıdır. Çünkü iyi olan Tanrı, bir takım evren yasalarıyla ilgili işlerin yürütülmesi-

ni daimonlara ve yer tanrılarına vermiş ve devretmiştir.

30

 Demiurgus da evren ve 



evrendeki işleri deruhte etmekle görevlendirilmiş tanrılardan birisidir. 

c. Dinsizlik, Dinsizliğin Kaynağı ve Cezası:

c. Dinsizlik, Dinsizliğin Kaynağı ve Cezası:

c. Dinsizlik, Dinsizliğin Kaynağı ve Cezası:

c. Dinsizlik, Dinsizliğin Kaynağı ve Cezası:    

Platon’da “dinsizlik” kavramı çok genel olarak kullanılmıştır. Tanrılara karşı 

isteyerek dinsizce yapılan hareketler yanında, yasaya aykırı söz söylemek de din-

sizlikten  sayılmaktadır.  Ona  göre  hiç  kimse  isteyerek  dinsizlik  yapmak  istemez; 

ancak şu üç neden yüzünden dinsizlikle karşı karşıya gelebilir. Bu gibi kimseler “ya 

tanrılara  inanmıyordur;  ya  tanrıların  var  olduklarına  inanmakla  beraber  insanlarla 

ilgilenmediklerini düşünüyordur, ya da kurban ve dualarla kandırılıp kolayca yatış-

tırılabileceklerine  inanılıyordur.”

31

  Platon,  Tanrı  vardır  ama  insanların  işleriyle 



ilgilenmezler; insanların işleriyle ilgilenirler ama, kurban ve dualarla kolayca kandı-

rılabilirler gibi düşüncelerle dinsizlik yapmaya kalkışmamayı önermektedir.

32

 

Platon, dinsizliğin bu ana nedenleri yanında, ikinci dereceden bazı neden-



lerden de söz eder. Bunlardan birincisi ruhların haz ve tutkular karşısında zayıfla-

ması,  diğeri,  gençlerin  aileden  gelen  bilgileri  şuursuzca  küçümsemeleri,  bir  diğeri 

de tanrılar hakkında rasgele, ileri-geri konuşulması vb. Kötü ve adaletsiz insanların 

kişisel hayatlarında ve toplum içinde elde ettikleri talih; aslında bu mutluluk hiç de 

gerçek mutluluk değildir; ama bu çoğunluğun gözünde mutluluk gibi algılanır. Bu 

nedenle  Platon’a  göre  bilgisizlik,  iradesizlik,  haz  ve  tutkulara  aşırı  bağlılık  gibi  ne-

denler insanları dinsizliğe itmektedir. Bir benzetmesinde Platon, tutkulu insanları, 

ipleri tutkunun elinde olan kuklalar olarak düşünür; halbuki asıl ip, yasada somut-

laşan aklın altın ipidir ve insan her zaman aklın ipine göre hareket etmelidir. 

Platon’a göre, “din”, fert ve toplum için çok önemli olduğundan, onunla il-

gili işlenen suçların da cezasız bırakılmaması en az o kadar önemlidir. Bu nedenle, 

Platon: “Biri sözleriyle, ya da hareketleriyle bir dinsizlik suçu işlerse, ona tanık olan 

kişi  onu  yöneticilere  bildirerek  yardımcı  olsun;  bu  bilginin  kendisine  ulaştığı  ilk 

yöneticiler  de  onu  yasa  uyarınca  bu  davalar  için  kurulmuş  mahkemeye  çıkarsın-

lar… Yasaların gereğini yapmayanları da  dinsizlikten mahkemeye çıkarsınlar…”

33

 



demektedir. Mahkemenin bu gibi suçluları suçlu bulması, onlar için çeşitli cezaları 

gerektirmektedir. Platon dinsizlik suçu işleyenlerin suçlarının ağırlığına göre yasada 

 

29

 Platon, Euthyphron, 3, b, s. 4-5; Sokrates’in Müdafaası, çv. Niyazi Berkes, İstanbul, 1946, 40 a-b, s. 



81.  

30

 Platon, Yasalar, 713 d, e, s. 161. 



31

 Platon, a.g.e. 885 b, s. 365. 

32

 Platon, a.g.e. 888 c, d, s. 369-370. 



33

 Platon, Yasalar, 907 e, 908 a, s. 398. 




Hüsameddin Erdem 

 

SÜ FD / 18 



14     

 

cezalar önermektedir. Çünkü Platon’a göre tanrılara inanmamak, herkes için aynı 



cezayı  gerektirmez.  Şayet  bir  kimse  hem  tanrılara  inanmaz,  hem  de  kurbanlar, 

yeminler  hakkında  ileri-geri  konuşur,  ceza  görmezse,  başkalarını  alaya  alarak 

onları  da  kendisine  benzetir,  toplumun  düzeni  bozulur.  Bu  gibi  dinsizlerin  başka 

insanlara zararlı olma açısından daha büyük kötülüğü dokunur.

34

 

Platon’un  dinsizliğe  karşı  açmış  olduğu  savaşta  ortaya  koymaya  çalıştığı 



dinsizlik  yasasının  temeli,  “dinsizlik”  toplum  düzenini  bozacağı  için,  ya  dinsizlerin 

tekrar  toplumla  uyum  göstermelerini  sağlamak,  ya  da  topluma  tekrar  zarar  ver-

memeleri  için  toplumun  dışına  çıkarılmalarını  sağlamaktır.  Zira  Platon’un  esas 

amacı toplumdur; o daima toplumu bireye tercih etmiştir. Buradaki cezanın esas 

amacı da toplum için bireyi ıslah etmektir. Birey ceza süresince konsey üyelerinin 

öğütlerini dinleme zorunda kalır; ruhsal kurtuluşunu sağlamak için onlarla görüşür. 

Ceza  süresince  aklını  başına  alanlar  insanlar  arasına  tekrar  karışır;  aklını  başına 

almayıp aynı suçtan cezalananlar ise idam edilir.

35

 Görüldüğü gibi Platon’un yasa-



larının  eğitici  bir  yanı  vardır.  En  azından  o  bunu  böyle  konumlar.  Çünkü  –daha 

önce de belirttiğimiz gibi- devletle yasa arasında sıkı bir ilişki vardır. Hatta Platon’a 

göre yasa, devletin bilincidir; onun doğrudan eğitici bir etkisi vardır; arkasında ise 

daima aklın gücü bulunur. 

Dinsizlik  için  Platon’un  öngördüğü  hapis,  dışlama,  sürgün,  ölüm  vb.  gibi 

cezaların oldukça ağır olduğu görülür. Bunun nedeni, Platon toplumcu bir düşü-

nürdür.  Onun  için  toplumun  mutluluğu  her  şeyden  önce  gelir.  O,  toplum  için 

bireyi  feda  etmekten  çekinmez.  O  bir  çeşit  göğün  düzeni  yeryüzüne  indirmeyi 

amaçlamaktadır. Yeryüzünün düzeni bir çeşit ideaların düzeniyle özdeşleştirilmek 

istenir. Çok büyük önem verdiği din de iyi ile eş değerlidir; onun dini iyiye, ideala-

ra dayanır. Din kaynağını idealarda bulur. Bu nedenle din, değişmeyen kurallar ve 

yasalar düzenidir. Kaynağını iyi ideasından alan dine  Platonun  yaşlılık döneminde 

daha  çok  önem  verdiği  görülür.  Yine  O,  dinin  değişmeyen  kural  ve  ilkelerini 

ortaya koymaya çalışır. Onun bu din temellendirmesinde Mısır’ı ziyaretinin derin 

izleri  görülür.  Onun  nazarında  dindar  olmanın  ve  dine  saygı  göstermenin  çok 

büyük bir önemi vardır. 

Platon, dindar olmayı dini bilmeye, onun yasalarına uymaya ve iyi olmaya 

dayandırır. Ayrıca ona göre, dine ve Tanrı’ya da saygı gösterilmeli; onları saymalı, 

üstünlüklerini kabul etmeli, onlar hakkında uydurulan ve iddia edilen asılsız iftirala-

ra  da  itibar  etmemelidir.  Çünkü  din  bu  dünya  içindeki  hayatı  düzenleyen  temel 

prensiplerdir.  Bu  sayede  iyilik  hâkim  olmakta,  düzen  sağlanmaktadır.  Şayet  dinin 

ortaya koyduğu kesin kurallar olmazsa, sofistçe, tiranca düzenler toplumun kural-

larını  kendi  çıkarları  doğrultusunda  istedikleri  yere  çekerler.  Bu  nedenle,  tanrılar 

dinin  uygulayıcıları  ve  denetleyicileridir.  Görüldüğü  gibi  Platon,  dini  tamamıyla 

tanrıların gözetim ve denetimine bırakmıştır. 

 

34



 Platon, Yasalar, 908 d, e, s. 399. 

35

 Platon, Yasalar, 909 b-e, s. 400. 




Platon’un Din Anlayışı 

 

 



 

SÜ FD / 18 

15

 

 



PLATON’UN DİN ANLAYIŞI 

PLATO’S UNDERSTANDING OF RELIGION 

Prof.Dr. Hüsameddin ERDEM 

 

Plato, who concerned himself almost with every problem of philosophy, 



also  dealt  with  the  question  of  religion.  Having  established  certain  connection 

between religion and gods, he viewed  the former  as both non-separable from 

the  latter  and  a  set  of  universal  and  transcendental  rules.  Moreover,  religion, 

according to him, is a law followed even by gods, the cause of everything, and a 

universal  principle  leading  to  what  is  good  and  goodness.  The  mainstay  of  this 

principle is reason, and the chief idea on which religion rests as the paradigm of 

sacredness is something above gods. For this reason, what is liked and approved 

by gods is not sacred and conformable to religion. It is quite the opposite. That 

is, all that is agreeable to religion is approved and liked by gods, too. 

By establishing a kind of link between what is right and religion itself, Pla-

to  maintains  that  the  real  goal  of  the  religious  laws  is  to  ensure  harmony  and 

order,  and  good  and  happiness  of  the  society.  Hence,  there  is,  he  believes,  a 

direct  relation  between  ‘being  religious’  and  ‘being  obedient’  to  the  laws  and 

thus people should follow religion and obey religious laws. In addition, a society 

with  no  religion,  for  him,  is  doomed  to  degenaration  and  corruption,  and 

harmful to human beings. Consequently, he is of the opinion that  people who 

advocate  a  life  without  religion  or  an  irreligious  life  deserve  to  be  punished. 

However, the punishments as such should be directed towards amelioration of 

the  society.  Those  who  have  not  been  corrected  or  rehabilitated  by  the 

punishments should be excommunicated and driven out of the society.   

 

 

  



 

     


   

 

     



 

"

"



 

 

   



   

   


 

   


   

 

     



 

   


   

 

 .



 

     


       

 

 



         

 

 



 

 

 .



       

 .

 )



idea

 (

     



   

 

 .



 

       


   

 

 



   

     


   

   


 

.

  



 

 

 



 

 

     



 

   


     

   


 

 

         



 

 

 



 

 

 



 

 

   



 

         

 

 .

     



 

       


       

 

   



 

 

 



     

   


 

       


     

   


 

 

   



.

 




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə