Disiplinlerarası Akdeniz Araştırmaları Dergisi Journal of Interdisciplinary Mediterranean Studies Volume



Yüklə 203,49 Kb.

səhifə3/6
tarix17.11.2018
ölçüsü203,49 Kb.
1   2   3   4   5   6

Cüneyt ÖZ 

122 

yaklaşımla ele alan harmoni, aynı anda birden fazla duyurulmak istenen sesin, birbirleri üzerine 

bindirme  şekillerini  ve  dikey  ses  gruplarının  birbirleriyle  olan  bağlantılarını  incelemektedir

27



Çoksesliliğin  temeli olan  akorların kuruluşları, bağlanışları, çevirimleri ve yürüyüşleri ile de har-



moni  ilgilenmektedir

28

.  Antikçağda  yapılan  tiyatro  oyunlarında  kullanılan  müzik  aletleri  ve 



oyuncu sesleri arasındaki uyum önemlidir. Çünkü müzik aletlerinden çıkan yüksek ses oyuncula-

rın seslerini bastırabilir. Bu yüzden bu iki farklı sesin birlikte bir uyum sağlaması harmoni birimi-

nin öncelikli amaçları arasında sayılabilir. 

Akustik,  “işitmek  ile  ilgili”  Hellence  “ἀκουστικός”  (akoustikos)  sıfatından  Türkçe’ye  geçmiş-

tir

29

.  Ses  dalgalarının  oluşumu  ile  yayılmasını,  fiziksel  ve  fizyolojik  açıdan  inceleyen  akustik, 



mekanik  biliminin  alt  dalıdır

30

.  Akustik,  gürültü  denetimi  ve  hacim  akustiği  olarak  iki  temelde 



incelenmektedir.  Mimari  akustik  içerisinde  geçmişi  en  eski  olan  hacim  akustiği,  eski  çağlardan 

beri  incelenen  bir  konudur.  Hellen  tiyatroları  ise  hacim  akustiğine  gösterilen  ilk  örnekler  ara-

sında sayılabilir

31

. Mekânın akustiğini ölçmek için, akustik analiz yöntemlerinden birini kullanmak 



ve bunların sonuçlarını bir dizi matematiksel hesaplamadan geçirmek gerekmektedir

32



Antikçağ Tiyatrolarında Akustik  

Tiyatronun  mimari  bir  yapı  biçimi  olarak  ilk  ortaya  çıkışı,  nasıl  yapıldığı  ve  yıllar  içerisinde 

gelişiminin  nasıl  gerçekleştiği  konusu  gibi  sorular  birçok  araştırmacı  tarafından  düşünülmüş, 

sorgulanmış ve bu konular üzerine sayısız tez ve yayın yapılmıştır. Fakat bu yapılarda akustiğin 

nasıl  sağlandığı  konusu  son  yıllarda  yazılan  makale

33

  ve  yapılan  projeler



34

  dışında,  oldukça  az 

sayıda araştırmaya konu olmuştur.  

Tiyatroların akustiği hakkındaki ilk bilgilerimizi Vitruvius’un De Architectura kitabının beşinci 

bölümünde  verdiği,  tiyatrolardaki  akustik  kaliteyi  sağlamaya  yönelik  önerilerinden  edinmekte-

yiz


35

.  Buna  göre,  öncelikle  tiyatro  yapımında  yankılanma  engeliyle  karşılaşmadan  yumuşak  bir 

biçimde  sesi  kulağa  kadar  getirecek  bir  arazi  seçimi  yapılmalıdır.  Kalkışmalılar  (dissonant), 

circumsonantlar,  seselimliler  (rezonant)  ve  sessizler  (consonant)  olarak  bilinen  yerler  sesin 

dağılmasını  önlemekte  olduğu  için  tiyatro  yapımına  uygun  olmayan  arazilerdir

36

.  Kalkışmalılar, 



ağızdan çıkan ilk sesin yükselerek yukarıda herhangi bir yere çarpıp geri geldiğinde, aşağı inerken 

kendini izleyen sesi engellediği yerler olarak tanımlanmaktadır

37

. Circumsonant arazilerdeki ses 



alana yayıldıktan sonra ortada kısılır;  hâl takıları duyulmazken anlamca belirsiz seslerle birlikte 

kaybolmaktadır.  Seselimli  arazide  sert  bir  nesneyle  karşılaşan  ses  geri  çekilirken  yankılanır  ve 

sesteki  hâl  takılarının  çift  olarak  duyulmasına  neden  olur

38

.  Sessizlerde  ise  ses  aşağıdan 



                                                                        

27

  Sağer - Sevgi 2011, 24. 



28

  Çevik et al. 2012, 71. 

29

  Çelgin 2011, 35 s.v. ἀκουστικός. 



30

  Çetinkaya 2010, 1. 

31

  Erol 2006, 1, 25. 



32

  Kurtay et al. 2008, 558. 

33

  Yüksel et al. 2005; Irklı-Eryıldız 2006; Knapp 2007; Declercq – Dekeyser 2007; Dragonetti et al. 2007; Barba 



Sevillano  et  al.  2008;  Chourmouziadou  –  Kang  2008;  Kurtay  et  al.  2008;  Rindel  2008;  Vovolis  2009,  2011, 

2012; Kontomoichos et al. 2014. 

34

  ERATO ve ATLAS projeleri için bk. Yüksel et al. 2005, 1-8; Dragonetti et al. 2007; Barba Sevillano et al. 2008, 



4156. 

35

  Vitr. de Arch. V. 



36

  Vitr. de Arch. V. VIII. 1. 

37

  Vitr. de Arch. V. VIII. 1. 



38

  Vitr. de Arch. V. VIII. 2. 




Antikçağ Tiyatrolarında Akustik Üzerine Bir Değerlendirme 

123 

desteklenmekte  yukarı  çıktıkça  kulağa  berrak  ve  tonu  belirgin  sözcükler  olarak  ulaşmaktadır

39



Hareketli bir  hava olan ses,  dokunulduğunda algılanabilmektedir. Ses, tıpkı suya atılan  taşın  su 

yüzeyinde yaptığı konsantrik dalgaların herhangi bir engelle karşılaşıncaya kadar büyüyerek de-

vam  etmesi  gibidir

40

.  Dalgalar  halinde  yayılan  ses  herhangi  bir  engelle  karşılaştığında  ona  çar-



parak  geri  döner.  Döndüğünde  ise  arkasından  gelen  diğer  ses  dalgalarını  kırmaktadır

41

.  Eğer 



herhangi bir engele çarpmadan devam ederse, arkadaki ses dalgaları da onu takip eder. Yankı-

lanma olmadığı sürece ses tiyatroda en altta ve en üstte bulunan izleyicilere sorunsuz bir şekilde 

ulaşacaktır

42

.  



Antikçağda  mimarlar,  tiyatrolarda  akustiği  sağlamak  için  arazinin  yapısı,  oturma  sıralarının 

eğimi ve çapı, sesin tiyatro içerisindeki yayılımı ile tiyatronun her yerinde sesin aynı berraklıkta 

duyulması için birçok alanda yapılan çalışmalarla da ilgilenmişlerdir. Örneğin, müzik ve matema-

tik  bilimcilerin  geliştirdikleri  kanon  kuramı

43

.  Vitruvius,  tiyatrolarda  sesin  üst  oturma  sıralarına 



kolaylıkla erişmesi için ses yansıtıcı olarak kullanılan bronz küplerin varlığından söz etmektedir

44



Bu  bronz  küplerin  müzikteki  kanon  kuramına  göre  yerleştirildiği  ve  ciddi  matematiksel  ilkeler 

üzerine  kurulduğu  söylenmektedir

45

.  Bunlar,  tiyatro  oturma  sıralarının  aralarında  belirli  bir 



düzende  açılacak  olan  nişler  içerisine,  müzik  yasalarına  göre  (Vitruvius,  küpleri  tiyatrolarda 

yapılan nişlere yerleştirirken, Aristoksenus’un müzik sistemini (tetrachord) temel alıp

46

, her küpe 



farklı  notalar  atfedilmesi  gerektiğinden  bahsetmektedir

47

),  nişin  hiçbir  duvarına  değmeyecek 



biçimde  ters  olarak  yerleştirilmelidir

48

.  Bu  nişlerin  üstlerinde  ve  orkestraya  bakan  yüzlerinde 



açıklıklar  olmalıdır

49

  ki küplere çarpan ses kolaylıkla tiyatronun üst oturma sıralarına tekrardan 



oluşan bir ses dalgası şeklinde yayılabilsin. Tiyatroya koyulan bu boyları ve formları farklı kapların 

her biri, farklı tonlarda notalar vermekte ve tiyatro içerisine yansıttıkları alçak ya da yüksek ses 

tonları  dikkate  alınarak  müzikal  harmoniye  göre  yerleştirilmektedirler

50

.  Oyuncunun  sesi  bu 



kaplardan  herhangi biriyle aynı  perdeden  olduğunda, ses kuvveti  artar  ve  dinleyicinin  kulağına 

daha  pürüzsüz  ve  tatlı  bir  tonda  ulaşır

51

.  Ne  yazık  ki  bugüne  kadar  arkeolojik  kazılarda  bu  tür 



                                                                        

39

  Vitr. de Arch. V. VIII. 2; Sabine 1922, 163-164. 



40

  Vitr. de Arch. V. III. 6. 

41

  Vitr. de Arch. V. III. 6. 



42

  Vitr. de Arch. V. III. 

43

  Vitr. de Arch. V. III; Hellence’de kamış ve saz anlamındaki “kanna” sözcüğüyle ilintili olarak, birbirine geçirilmiş 



kamışlardan yapılan örtü, sepet ve çatıyı anlatmak için kullanılmış sözcüklerden türeyen “uzun ve düz ağaçtan 

sırık ya da sopa” anlamına gelen “kanon” terimi (Çelgin 2011, 346) ilk olarak mimaride karşımıza çıkmaktadır 

(Baysal  2015,  1352).  Kanon,  MÖ  V.  yüzyılda  Pisagorcuların  harmoni  düşüncesinden  yola  çıkan  heykeltıraş 

Polykleitos’un  yazdığı  kitabın  başlığında  kendine  yer  bulmuştur.  Polykleitos,  bu  kitabında  heykel  yapımının 

kurallarını ortaya koyarken kanon sözcüğüne estetik bir anlam yüklemiştir. Bu anlamda bakıldığında bu sözcük 

aynı  zamanda  ideal  bir  estetiğin  “kanunu”  ve  “kuralı”dır.  MÖ  III.  yüzyılda  yaşamış  olan  Oklid’in  olduğu 

düşünülen  makalede  ise  kanon,  oransal  olarak  düzen  yanında  müzikal  düzeni  de  anlatan  bir  kelime  olarak 

ifade edilmiştir (Baysal 2015, 1352-1353). Kısaca kanon, iki sesin belirli aralıklarla tekrarı olarak tanımlanabilir 

(Yılmaz 2010, 18, dn. 17). 

44

  Vitr. de Arch. V, V. 



45

  Vitr. de Arch. V, V; Yılmaz 2010, 18. 

46

  Vitr. de Arch. V.IV. 



47

  Bk. Vitr. de Arch. V. V. 1. 

48

  Barba Sevillano et al. 2008, 4155-4160. 



49

  Vitr. de Arch. V. V. 1. 

50

  Vitr. de Arch. V. V. 



51

  Vitr. de Arch. I. I. 9. 






Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə