«Doqquz Bitik» sırası



Yüklə 3,78 Kb.

səhifə2/122
tarix30.12.2017
ölçüsü3,78 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   122

 

ötəri  toxunulmuĢdur

Areal
 
dilçiliyi  baxımından

azər  türklərinin  tarixi 
coğrafiyası  böyük
 
və  lokal  miqrasiyaların  demoqrafik
 
nəticələri

qonĢu 
etnoslarla qarĢılıqlı əlaqələr

Atayurd problemi kimi məsələlər isə öyrənil-
məmiĢdir.
 
Qeyd  edək  ki,
 
etnosun  doğulub  etnogenez  fazalarını  yaĢadığı 
bölgənin biosferi,  landĢaft
 

 
fauna-flora  özəllikləri,  iqlim  Ģəraiti  nəzərə 
alınmaqla
 
Atayurd  haqqında  ümumiləĢmiĢ  fikrə  gəlmək  mümkündür. 
Etnik  atributlar  və  bu  atributların  fərqləndirici  əlamətləri  uyğun  bitik-
lərdə  verildiyindən,  burada  yalnız  Atayurda  gəlib  çatmaq  üçün  etnosun 
tarixi-çöğrafiya  ilə  bağlı  cəhətlərini  və  etnologiyanın  məkan  özəlliklərini 
gözdən keçirmək lazım gəlir. 
 
Hələ
 
antik
 
çağ müəllifləri Yerin kürə Ģəklində olduğu-
nu
 
dərk  etsələr
 


o
 
çağda  insanların  məskunlaĢdığı 
bir çox bölgə (oykumen) haqqında bəlgələr yarımçıq 
olduğu üçün geniĢ demoqrafik bilgilər yox idi. Yal-
nız  zaman-zaman
 
yeni-yeni  ərazilərə  yayılan  və  ya 
böyük müharibələrə cəlb olunan xalqlarla
 
və onların 
torpaqları  haqqında  tanıĢlıq  artdıqca  Dünya  xəritəsinin  konturları  da  ay-
dınlaĢırdı.
 
Əgər
 
ilkin antik
 
dövrdə Dünya üç
 
qitə
 
(Avropa
,
 
Afrika
,
 
Asiya) və 
isti, soyuq, mülayim kimi üç iqlimə ayrılırdısa, artıq Ġslam çağına yaxın-
laĢdıqca  oykumen  və  iqlimlərin  sayı  xeyli  artmıĢdı.  Ġslamdan  sonrakı 
əsrlərdə
 
isə
 
oykumen,
 
landĢaft
 

 
ümumiyətlə
,
 
biosfer
 
haqqında
 
biliklər
 
get-gedə  elmi  məcraya  düĢürdü.
 
Ona  görə  də,  Ġslamaqədərki  yazılı  qay-
naqlarda  verilən  hər  hansı  bölgə  koordinatları  dövrün  təsəvvürləri  fo-
nunda
 
araĢdırılmalı,
 
çağdaĢ
 
bilgi
 
ilə
 
tənzimlənməlidir.

 
Belə
 
ki

təkcə 
Xəzər dənizinin coğrafi ölçüləri, onun guya quzey okeana
 
birbaĢa
 
birləĢ-
məsi barədə fikirlər

bu dənizə tökülən çayların yanlıĢ izahı, çayadlarının 
dolaĢıq  salınması  kimi  məsələlər  tekstoloji  təhlillə  dəqiqləĢəndən  sonra 
ilkin  bəlgələrdən  istifadə  oluna  bilər.  Digər  tərəfdən,  qədim  mənbələrdə 
rast gəlinən landĢaft
 
dəyiĢmələri

subasma (Nuh tufanı)

məcrasını dəyiĢən 
çaylar
,
 
dəniz
 

 
göllərin qabarıb-çəkilməsi
 
kimi
 
bəlgələr
 
geoloji
 
dəyiĢmələ-
rin tarixi
 
baxımından maraq doğurur.  
Ġslamaqədərki  qaynaqlarda
 
oykumenlər  haqqında  təsəvvür
 
qədimə 
getdikcə bəsit bilgilərlə müĢayiət olunur. Hər bir yazılı qaynaq yazarın bu 
sahədəki bilik
 
səviyəsinə uyğun bəlgələr verir

adətən

müəllif öz yurduna 
yaxın əraziləri daha dəqiq, qonĢu bölgələri yarımgerçək, uzaq ölkələrisə 
əldə
 
etdiyi doğru
 

 
ya fantastik bəlgələr əsasında təsvir edir.
 
Ona
 
görə
 

 
                                                 
2
 Яцунский, 1955; ИОИИЕ, 1970; Дитмар, 1980; Райт, 1988. 
 
 
Oykumen        
 


 

tarixi-coğrafi  qaynaqlardan  istifadə  edərkən  qaynaq  müəllifinin  imkan 
dairəsini
 
nəzərə  almaq  lazım  gəlir.  Antik  müəlliflərdə  oykumenlər  haq-
qında  biliklər  durulaĢdıqca  informasiya  gerçəkliyi  artır.  Bu  baxımdan, 
m.ö. I minilin yunan-latın qaynaqlarına nisbətən, III-I minillərə aid əra-
zicə daha yaxın olan sumer, akad, miladdan sonra hay, gürcü, ərəb, fars 
yazıları
 
Azərbaycanın
 
tarixi
 
coğrafiyası
 
üçün
 
daha
 
gerçək
 
məlumat verir. 
Strabon özünün «Coğrafiya» kitabında Homerin coğrafi görüĢlərini 
geniĢ Ģərh edəndən sonra yazır ki, ilk xəritəni m.ö. VII-VI əsrdə filosof 
Anaksimandr
 
çəkmiĢdir,
 
ilk
 
coğrafiya kitabını isə tarixçi-səyyah Hekatey 
yazmıĢdır.

Əgər m.ö.VIII-II əsrlərdə Hesiod, Hekatey, Herodot, Demok-
rit,  Eratosfen  və  baĢqa  yazarların  oykumenlər  haqqında  təsəvvürlərini 
m.s. II  əsrdə Klavdi Ptolemeyin xəritəsi ilə müqayisə etsək,
 
minil ərzində
 
antik  dövr müəlliflərinin  oykumen haqqında  biliklərinin  nə  qədər  zəngin-
ləĢdiyini  aydın  görmək  olar.
4
   
Ġstəxri  (
950
)  ilə  Ġdrisinin  (
1154
)  xəritələri 
arasındakı fərq də ərəb coğrafi biliyinin inkiĢafını əks etdirir.
5
 
 
Ġbn  Havqəlin  (X  əsr)  Azərbaycan,  Ərməniyə,  Aran  və  Xəzərə  aid 
aĢağıdakı xəritələrində qədim yolların keçdiyi məntəqə və toponimlər ol-
duqca gərəkli bəlgələrdir. Burada Kür-Araz çaylarının qovuĢması və ayrı-
ayrılıqda  Xəzərə  tökülməsi  əks  olunmuĢdur.  Dairəvi  xəritədə  «Azərbay-
can»  ölkəadı  Dərbənddən  baĢlanıb  Kürü,  Arazı  keçir,  Muğanın  üstündən 
güneyə uzanır, o biri xəritədə isə bu ad Arazın sağında verilir: 
 
                                                 
3
 Страбон, I. I. 11. 
4
 Дитмар, 1980, 38-39, 44-45, 71 və 97-ci səhifələrdəki xəritələr. 
5
 Атлас Азербайджанской ССР. Б.- М. 1963, 202-203. 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   122


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə