Dos. N. Z.Çələbiyev



Yüklə 69,75 Kb.

tarix17.09.2017
ölçüsü69,75 Kb.


 

- 1 - 


 

 

 

 

 

 

 

 

              Dos.N.Z.Çələbiyev 

I  MÖVZU:      Kliniki psixologiyanın predmeti: vəzifələri və tarixi. 

 

Plan: 

1.

 



Kliniki psixologiyanın predmeti. 

2.

 



Kliniki psixologiyanın qarşısında duran vəzifələr. 

3.

 



Kliniki müayinə metodları. 

4.

 



Kliniki  psixologiyanın meydana gəlməsi tarixindən. 

5.

 



Kliniki psixologiyanın digər elmlərlə qarşılıqlı əlaqəsi. 

6.

 



Kliniki psixologiyanın metodoloji prinsipləri. 

 

Ədəbiyyat. 

1.

 



 Bayramov  Ə.S.  Şəxsiyyətin  təşəkkülünün  aktual  psixoloji  problemləri, 

Bakı, 1981. 

2.

 

Bayramov  Ə.S.,  Əlizadə  Ə.Ə.,Seyidov  İ.Ə.  Məhkəmə  psixologiyası 



məsələləri, ADU, 1985. 

3.

 



İsmayılov N.V.,İsmayılov F.N. Tibbi psixologiya və psixoterapiya. “Maarif” 

nəşriyyatı, Bakı, 2002. 

4.

 

İsmayılov N.V.,İsmayılov F.N. Tibbi psixologiya və psixoterapiya (dərslik) 



2-ci nəşr, Bakı, 2008. 

5.

 



İsmayılov N.V. Psixiatriya, Bakı, 1998. 

6.

 



Şəfiyeva E.İ. Uşaqlarda anomal psixi inkişaf. Bakı, 1997. 

7.

 



Метделевич 

В.Д. 


Клиническая 

и 

медицинская 



психология. 

Практическое руководство.M., 1998. 

 

XXI əsr elm və texnikanın sürətli inkişafı ilə xarkterizə olunur. Yaşadığımız 



cəmiyyətdə  informasiya  yükü  və  onların  mənbələri  sürətlə  artmaqdadır.  Müasir 

insanlar  hər  gün  yeni  kəşf  və  ixtiralarla  qarşılaşırlar.  Elmin  müxtəlif  sahələrinin 

inteqrasiyası elə səviyyəyə çatmışdır ki, humanitar, təbiət və sosial elmlər arasında 

dərin  və  qırılmaz  əlaqələr  yaranmışdır.  Ətraf  aləm  haqqında  biliklərin    həcmi  o 

qədər genişlənmişdir ki, insanın özünün mahiyyəti və dünyada yeri haqqında sual 

tez-tez  qarşıya  qoyulur.  Bütün  bu  məsələləri  ilə  ilk  növbədə  sistemli  şəkildə 

öyrənən  elm  sahəi  psixologiyadır.  XXI  əsrin  elmi  adlandırılan  psixologiya  elmi 

hal-hazırda  geniş  diferensiasiya  və  inteqrasiya  proseslərinin  təsirinə  məruz  qalır. 

Hal-hazırda  onun  60-dan  artıq  sahəsi  mövcuddur.  Onlardan  biri  də  tibbi  və  ya 

kliniki psixologiyadır. 

Antik  fəlsəfənin  tərkibində  yaranmış  XIX  əsrdə  müstəqil  elmə  çevrilmiş 

psixologiya  elmi  hal-hazırda  pedaqogika, sosiologiya, etnoqrafiya, hüquq, tibb və 

s. kimi elmi biliklər üçün son dərəcədə vacib olan istiqamətləri özündə birləşdirir. 

Psixologiyanın  müstəqil  sahələri  içərisində  insanın  psixi  həyatını  tibbi  aspektdə 

öyrənən  tibbi  və  kliniki  psixologiya  xüsusi  yer  tutur.  Kliniki  psixologiyanın  

inkişafı anatemiya, fiziologiya, nevrologiya, psixiatriya və s. kimi elmlərlə paralel 

getmiş  və  bir  çox  cəhətdən  akademik  ümumi  psixologiyanın    tərəqqisinə 

əhəmiyyətli təkan vermişdir. Antik dünyanın bir çox təbibləri və həkimləri-Krantlu 

Alkmeon  (b.e.ə.II  əsr)  hiss  orqanları  ilə  beyin  arasında  əlaqənin  olmasını  irəli 



 

- 2 - 


sürmüş,  Hipponrat  (b.e.ə.  V  əsr)  temperament  haqqında  təlim  yaratmış  Qalen  (II 

əsr)  psixi  funksiyaları  müxtəlif  bədən  orqanları  ilə  əlaqələndirmişdir.  Orta  əsr 

həkimlərindən  İbn  Sina  (980-1037)  emosiyaları  tədqiq  etmək  məqsədilə  ilk 

psixoloji  təcrübələr  aparmış,  İbn  əl  Heysəm  (965-1035)  irəli  sürmüş,  Xuan  Narte 

(1529-1590)  sinralar  diferensial  psixologiyaya    çevrilmiş  yeni  cərəyanın  əsasını 

qoymuşdur. 

Tibbi  və  kliniki    psixologiya  üzrə  mütəxəssislər  tibbin  bütün  sahələrində 

güclü mövqeyə malikdirlər. Hal-hazırda səhiyyə sahəsində yeni xidmət sahələrinin 

yaranması ilə əlaqədar klinik psixologiyalara təlabat sürətlə artmaqdadır.  

Kliniki psixologiyanın  qarşısında bir sıra vəzifələr durur: 

1.

 

Klinik  psixoloqlar  peşəkar  fəaliyyətlərində  iş  metodu  kimi  psixoloji 



məsləhətlərdən geniş istifadə etməlidirlər. Buraya müxtəlif konsultasiyalar, 

məsələn,  xroniki  xəstəliklərdən  əziyyət  çəkən  somatik  xəstələrin 

konsultasiyası  və  ya  cərrahiyyə  əməliyyatlarından  əvvəl  xəstələrə  verilən 

məsləhət  və  tövsiyyələr  aiddir.  Müasir  dövrdə  ciddi  həyati  çətinliklərlə 

qarşılaşan və problemlərin həlli yollarını arayan şəxslərin “Hot line” (inam 

telefonu)  rejimində  və  ya  böhran  mərkəzlərində  konsultasiyası  xüsusi 

əhəmiyyət  kəsb  edir.  Klinik  psixoloqlar  müxtəlif  məsələlərdə  həkimlərlə 

onların  peşəkar  fəaliyyəti  ilə  əlaəqdar  konsultativ  yardım  göstərir,  o 

cümlədən  əqli,  emosional  və  fiziki  gərginliklə  şərtlənmiş  stresslərlə 

mübarizədə məsləhətçi kimi çıxış edirlər. 

2.

 

Psixoloji vasitələrlə (sorğular, testlər, şkalalar və s.) iş kliniki psixoloqların 



fəaliyyətinin  mühüm  sahəsini  təşkil  edir.  Həmin  vasitələrə  istinad  etməklə 

klinik psixoloqlar düzgün diaqnozu müəyyən edir, müalicə prosesində baş 

verən  bütün  dəyişiklikləri  izləmək  imkanı  əldə  etmiş  olurlar.  Psixoloji 

vasitələr terapevtik prosesi bütövlükdə  fərdiləşdirməyə imkan yaradır. Bir 

çox  hallarda  klinik  psixoloqlar  tibb    sahəsində  elmi  tədqiqatlar    aparmaq 

üçün özləri yeni vasitələr yaradırlar. 

3.

 

Psixi  xətələrə  yardım  sahəsində  multidissiplinar  komandanın    tərkibində 



psixoloqun  iştirakı  müasir  psixiatriyanın  ayrılmaz  hissəsidir.  Digər 

mütəxəssislərlə  birgə  (psixiatr,  tibb  bacısı,  əmək  terapevti,  sosial  işçi) 

fəaliyyət  gösətərən  kliniki  psixoloq  patsientlə  tərəfdaşlıq  münasibətlərinin 

inkişafına  cavabdeh  olur,  onun  təlabatını  müəyyənləşdirir,  yardım 

proqramının  tərtib  edilməsində  iştirak  edərək,  bir  çox  hallarda 

mütəxəssislər  komandasının  lideri  olur.  Psixi  sağlamlıq  məsələləri  ilə 

əlaqədar  qeyri-dövlət  təşkilatlarında  (məsələn,  özünəyardım  və  qarşılıqlı 

yardım qruplarında) psixoloqlar da çalışırlar.  

4.

 

Psixoloji 



müalicə-psixoterapiya 

kliniki 


psixologiyanın 

xüsusi 


müvəffəqiyyət  qazanmış  sahəsidir.  Psixiatriya    təhsili  almış  həkimlərlə 

yanaşı, klinik psixoloqlar da hal-hazırda müxtəlif pozuntuları olan şəxslərə 

yardım məqsədi ilə müxtəlif psixoterrapevtik metodlar tətbiq edirlər. 

5.

 



Klinik  psixoloqlar  pedaqoji-psixologiya  üzrə  müxtəlif  seminar  və 

treninqlərdə iştirak edir, interaktiv təlim metodlarını öyrənirlər. 

6.

 

Kompleks  psixologiya-psixiatriya  ekspertizası  məhkəmə  prosesinin 



iştirakçılarının  anlaqlı  və  ya  fəaliyyət  qabiliyyətli  olması  məsələlərin 


 

- 3 - 


həllinə klinik psixoloqun cəlb olunmasını nəzərdə tutur. Çox hallarda təkcə 

psixi  xəstəliyin  diaqnozu  deyil  (məsələn  oliqofreniyada),  həmçinin 

pozuntuların. 

7.

 



Klinik  psixoloqlar  tibbi  etika  məsələləri  üzrə  mütəxəssis  qismində  çıxış 

edirlər.  Patsiyentlərin  diskriminasiyası  hallarına    yol  verilməməsi,  onların 

hüquqlarının  qorunması,  cəmiyyətə  inteqrasiyası  məsələləri  klinik 

psixoloqun daim diqqət mərkəzində olmalıdır.  

Klinik  psixoloqların  həm  ambulatoriyada  həm  də  stasionarlarda  işləyə 

bilərlər. Məsələn, qadın doğuşa hazırlayır, doğum evlərində isə uşaq doğulduqdan 

sonra  ciddi  emosional  problemlərlə  qarşılaşan  zahı    qadınlara  psixoloji  yardım 

göstərirlər.  Klinik  psixoloqlar  uşaq  müalicə  müəssisələrində  xüsusilə  fəallıqla 

çalışırlar. Uşağın daxili aləmi yaşlı adamın psixologiyasından çox fərqləndiyindən, 

bu  sahədə  bilikləri  olan  psixoloq  digər  tibbi  mütəxəssislərə  kiçik  yaşlı    pasientlə 

ünsiyyət  yaratmağa  səmərəli  yardım  göstərə  bilər.  Xüsusi  pasiyent  qrupları, 

məsələn,fiziatrik,  dəri-zöhrəvi  və  bu  kimi  müalicə  nüəssisələrində  olan  xəstələr 

müvafiq müalicədən əlavə ixtisaslı psixoloji yardıma kəskin ehtiyac duyurlar. 

Psixiatriya  müəssisələrində  çalışan  klinik  psixoloqlar  spesifik  məsələlərlə 

məşğul  olurlar.  Onların  işi  bir  çox  hallarda  həkim  psixiatrların  işini  tamamlayır. 

Aparılan  çoxsaylı  tədqiqatlar  göstərir  ki,  psixi  xəstələrə  yardım  göstərilməsində 

psixiatrlarla  yanaşı,  klinik  psixoloqlar  da  iştirak  etdikdə  xəstələrin  təlabatı  daha 

yaxşı  ödənilir.  Birgə  hazırlanmış  yardım  proqramları  pasiyentlərin  psixiatriya 

stasionarlarından evə yazıldıqdan sonra qarşılaşacaqları problemləri daha səmərəli 

həll etməyə imkan verir. 

Məlumdur ki, qərb ölkələrində psixoloq peşəsi çox populyardır. Onların sayı 

psixiatrların  sayından  çoxdur.  Tibb  fakültələrində  psixologiya  və  etika  fənlərinin 

tədrisinə  daha  çox  vaxt  ayrılır  və  bu  fənlər  dörd  il  tədris  olunur.  Bu  fənlərdən 

imtahan vermədən həkim işləmək üçün lisenziya almaq mümkün deyil. 

Keçmiş  SSRİ-də  isə  tibb  institutlarının  II  kursunda  psixologiya  fənninin 

tədrisinə  olduqca  cüzi  vaxt  verilir.  Xəstə  isə  sırf  fizioloji  obyekt  kimi 

qiymətləndirilirdi.  Onun  hissləri,  düşüncələri,  arzuları  diqqətdən  kənarda  qalırdı. 

Çox  vaxt  psixi  xəstələrə  qapalı  müəsisələrdə  saxlanılırdı.  Psixiatr  həkimlərə  də 

münasibət birmənalı deyildi. Ona görə də falçılar, baxıcılar, ekstrasenslər get-gedə 

artırdı. Onlar insanların psixi və fiziki sağlamlığına zərbə vurur, onları aldadırdılar. 

Yeni  iqtisadi  və  sosial  münasibətlər  şəraitində  respublikamızda  təkcə  tibbi 

yardımın  strukturu  deyil,  həm  də  onun  fəlsəfəsi  də  dəyişmişdir.  Indi  yardıma 

ehtiyacı olanlar bunu gizlətmədən psixoloq və psixoterapeftlərə müraciət edir. 

Müasir  dövrdə  psixi  xəstəliklərin  müayinəsi  və  diaqnostikasında  əsasən 

psixoloji  metodlardan  istifadə  edilir.  Bəzi  hallarda  isə  həmin  müayinə  üsullarının 

köməyi  ilə  dəqiq  diaqnoz  qoymaq  mümükün  olmur.  Bu  halda,  məsələn,  beyin 

iflici,  baş  beyin  travmaları,  epilepsiya  və  s.  hallarda  parakliniki  üsullardan  və 

qurğulardan istifadəyə zərurət yaranır.  

Psixi  xəstəliklərin  aşkarlanması  və  diaqnoz  qoyulmasında  istifadə  olunan 

müayinə üsulları aşağıdakılardır. 

1)

 

Kliniki müayinə; 



2)

 

Eksperimental-psixoloji müayinə; 




 

- 4 - 


3)

 

İnstrumental və retkeneloji müayinə; 



4)

 

Laborator müayinə; 



5)

 

Patoloji anatomik müayinə; 



6)

 

Genetik (irsi) müayinə; 



7)

 

Epidimioloji üsul. 



Kliniki  müayinə  zamamanı  əvvəlcə  psixi  problemi  olan    xəstə  haqqında 

məlumat  əldə  edilir.  Xəstənin  adı,  soyadı,  sənəti,  yaşayış  yeri  və  s.  barədə 

ehtiyyatlı  suallar  verilir.  Anamnez  toplanılır.  Məsələn.  Hallüsturasiya  xəstəsi 

olanları  “Hərdən  qulağınıza  səs  gəlirmi?”  deyə  sual  vermək  olmaz.  Sual  belə 

verilməlidir: “Bəzən evdə tək olanda və ya küçədə yeriyərkən elə olurmu ki, kimsə 

sizi çağırır və ya nəsə deyir, dönüb baxdıqda isə görürsünüz ki, yanınızda heç kim 

yoxdur?”. Xəstə ilə söhbət səmimi və bərabər səviyyədə aparılmalıdır. 

Xəstənin  qohumlarının  verdiyi    məlumatları  xıstınin  özündən  soruşmaqla 

dəqiqləşdirmək faydalıdır.  

Kliniki  müayinənin  keçirilməsi  zamanı    istifadə  olunan  üsullardan  biri  



kliiniki müşahidə  metodudur. Xəstənin hərəkətlərini evdə, xəstəxanada, iş yerində 

izləmək  lazımdır.  Bu  zaman  onun  mimikası,  danışığı,  suallara  reaksiyası, 

emosional  halı,  davranışı  müşahidə  obyekti  olmalıdır.  Xasiyyətlə,  yaşla, 

intellektual və mədəni səviyyə ilə bağlı bəzi xoşagəlməz halları psixi xəstəlik kimi 

qiymətləndirmək  olmaz.  Mürəkkəb  patopsixoloji  xəstəliklərin  diaqnostikasında 

bəzən  nisbətən  mürəkkəb  kliniki  müayinə  üsullarından  istifadə  etmək  zərurəti 

ortaya  çıxır.  Bunlardan  biri  eksperimental  psixoloji  müayinədir.  Mürəkkəb 

patopsixilioji  sindromların  diaqnostokasında,  müalicə  və  ekspertiza  işlərində  bu 

üsul daha səmərəlidir. 

Diqqət,  hafizə,  qavrayış,  təfəkkür  və  s.  kimi  psixi  idrak  proseslərinin 

diaqnostikasında  “Piktoqram”  (15  20  sözü  və  ya  söz  birləşmələrinin  yadda 

saxlanılması), “Korrektura sınağı” (5-10 dəqiqə ərzində kiçik mətndəki bütün İ və 

M  hərflərinin  üstündən xətt  çəkmək),  “Çıxma  əməliyyat”  (100  ədədindən8, 14,18 

ədədlərini bir neçə dəfə ardıcıl çıxmaq tələb olunur), “10 söz öyrənmək” (on sözü 

yadda  saxlamaq, bir saat sonra  təkrar  etmək), “Rəsm  əsərlərinin sujetinin  təhlili”, 

“Təsnifetmə”  (şəkilləri  qruplaşdırmaq),  “Əşyaları  ixtisar  etmək”  (çoxsaylı 

şəkillərdən uyğun gəlməyəni ixtisar etmək), “Anlayışları fərqləndirmək”, xəstədən 

iki sözün (əşyanın) fərqini söyləməsi soruşulur. Məsələn, pəncərə ilə qapı, maşınla 

at, yağışla qar və s. ağıl zəifliyi olan şəxslər belə suallara cavab verməkdə çətinlik 

çəkir, təfəkkür qabiliyyəti pozulmuş şəxslər isə suallara gülünc və məntiqsiz cavab 

verirlər.  

Yeni tarix dövründə psixoproseslərin təzəcə kəşf olunmuş fiziki və kimyəvi 

qanunların  köməyi  ilə  izah  etmək  cəhdləri  yarandı.  Belə  ki,  ingilis  həkmi  Hartli 

(1705-1757)  intellektual  və  iradi  aktları  Nüyuton  təlimi  nöqteyi-nəzərindən 

qiymətləndirən  assosiyativ  psixologiya  yaratmış,  fransız  həkimi  Lametri  (1709-

17057)  şüurun  təbiət  proseslərinə  tabeliliyi  prinsipini  irəli  sürmüş,  Amerika 

psixiatriyasının banisi  B.Raş (1745-1813) isə psixi və fiziki proseslər arasındakı 

nəyinki düz, hətta əks əlaqələri də müəyyən etmişdir.  

XIX  əsrdə  fiziologiya  və  nevrologiya  intensiv  inkişaf  edir.  Bu  psixologiya 

qanunlarının dərk olunmasına yeni təkan verir. Ingilis nevroloqu Çarlz Bell (1774-




 

- 5 - 


1842),  fransız  fizioloqu  F.Macandi  (1783-1855)  və  alman  fizioloqu  İ.Müller 

(1801-1858)  insan  davranışının  əsası  kimi  reflektor  fəaliyyət  təlimini  işləyib 

hazırlayırlar.  Avstriyalı  həkim  anatom  F.Qal  (1758-1828)  psixi  funksiyalların 

lokallaşmasını öyrənərkən, yeni psixoloji fənn –frenologiyanın əsasını qoyur. Elmi 

cəhətdən  tutarlı  olmasına  baxmayaraq  bu  təlim  baş  –beyin  qabığının  psixi 

proseslərdə mühüm rolu olduğunu irəli sürür.  

Psixologiyanın  müstəqil  elmə  çevrilməsində  bütöv  bir  psixofizioloqlar 

nəslinin  böyük  xidməti  olmuşdur.  Bunlardan  orqanizmin  özünütənzim  təlimini 

yaratmış  K.Bernar  (1813-1878),  beyni  reflektor  aparat  kimi  qiymətləndirən 

V.Leykok (1812-1876) və V.Karpenter (1813-1885), hiss orqanlarının fəaliyyətini 

tətbiq  etmiş  H.Heymhols  (1828-1894),  prsixiproseslərlə  orqanizdən  kənarda  baş 

verən fiziki proseslər arasında əlaqəni müəyyənləşdirmiş Q.Fexner (1801-1887) və 

E.Q.Veberi  (1795-1878)  göstərə  bilərik.    M.İ.Süçünov  (1829-1905)  psixiaktı 

başlanğıcı,  gedişatı  və  sonu  olan  bir  proses  kimi  qiymətləndirmişdir.  V.Vundt 

(1832-1920) ilk dəfə sosiologiyanın təcrübi elm kimi quruluşunu vermişdir. 1875-

ci  ildə  Vundt  dünyada  birinci  eksperimental  psixologiya  laboratoriyası  təşkil 

etmişdir.  Bu  laboratoriya  sonralar  çoxlu  psixologiya  karifeyləri  yetirmiş  instituta 

çevrilmişdir.  XX  əsrin  əvvəllərində  psixologiyanın  inkişafında  psixi  xəstəliklərin 

klinikası sahəsində tədqiqatlar müjhüm əhəmiyyət kəsb etdi. Təsadüfi deyildir ki, 

deferensial psixologiyanın işləyib hazırlamış E.Krepelin (1856-1926) bheviorizmin 

təşəkkül  tapmasına  şərait  yaratmış  İ.P.Pavlo  (1849-1936),  psixoanalizin  banisi 

Z.Freyd  (1856-1939)  və  fenomenologiya  məktəbinin  görkəmli  nümayəndəsi 

K.Yasper (1883-1969) kimi klinisistlər psixologiyada sammballı  elmi cərəyanların 

əsasını qoymuşlar. 

Psixologiyanın  inkişaf  etməsi  və  müstəqil  elmə  çevrilməsi    ilə  birgə, 

psixoloji biliklərin tibbi praktikaya geniş tətbiqi prosesi gedirdi. Bunların əsasında 

bir çox psixi və psixosomatik xəstəliklərin müalicəsində çox effektli olan psixoloji 

müalicə  metodları  yaradıldı.  Xəstələri  müalicə  etmək  məqsədilə  hipmoz  tətbiq 

etməyə  Mesmer  (1734-1815)  ilk  dəfə  cəhd  göstərmiş,  sonradan  hipno-suggesiv 

praktika    Şarkonun  (1825-1893)  V.M.Bexterevin  (1857-1927)  və  digər  alimlərin 

təcrübələrində öz əksini tapmışdır.  

XX  əsrin  lap  əvvəllərində  yeni  psixoterapevtik  texnikalar  meydana  çıxdı. 

P.Dübua  (1848-1918)  pasiyentin  problemlərini  şüur  səviyyəsində  qiymətləndirən 

rasional terapiya, Z.Freyd və onun davamçıları isə şüuraltı mexanizmlərə müraciət 

edərək,  psixoanalizi  işləyib  hazırladılar.  Sonradan  yeni-yeni  psixoterapiya 

metodları  –Q.Şultsun  Qərb  relaksasiya  metodları  ilə  Şərq  meditasiya 



üsullarını  özündə  birləşdirən  altogen  məşq,  geştat  psixologiyanın  nəzəri 

müddəalarına 

əsaslanan 

F.Perlzin 

geştat-terapiyası, 

Y.Morenonun 

psixodraması, K.Rogersin qeyri-drektiv terapiyası, bheviorizmin naliyyətlərinə 

əsaslanan Volpenin davranış terapiyası, Pelmanın idrak nəzəriyyəsinin üzərində 

qurulmuş 

A.Bekin 

koqnetiv 

terapiyası, 

H.S.Salivanın 

fərqlərarası 

münasibətlər  nəzəriyyəsindən  istifadə  edən  interpersonal  psixoterapiya  və  s. 

meydana çıxdı.  

İstənilən  elm  başqa  elmlərlə  qarşılıqlı  əlaqədə  və  onların    təsiri  altında 

inkişaf  edir.  Müasir  dövrdə  elmi-texniki  tərəqqi  elmlər  arasında  inteqrasiya 




 

- 6 - 


proseslərini  daha  da  gücləndirmişdir.  Bunun  sayəsində  yeni  qovuşuq  və  sərhəd 

elmlər meydana gəlir. 

Bəzi  elmlər  bir-biri ilə  üfiqi, bəziləri  isə şaquli  qarşılıqlı  təsirdə  formalaşır. 

Məsələn,  klinik  psixologiya  ilə  fəlsəfə  şaquli  qarşılıqlı  təsirdədir.  Fəlsəfə  klinik 

psixologiyanın metodoloji prinsiplərini müəyyənləşdirir. 

Klinik psixologiya elminin baza mənbələri ümumi psixologiya və psixiatriya 

elmləridir. 

Psixiatriya tibbə aid olsa da, klinik psixologiya ilə sıx əlaqədədir. 

Həm  klinik  psixologiyanın,  həm  də  psixologiyanın  tədqiq  etdiyi  məsələlər 

psixi  pozğunluqlar  olsa  da,  klinik  psixologiya  həm  də  xəstəlik  hesab  edilməyən 

problemləri  (məsələn,  ər-arvadlıq,  tərəfdaşlıq  problemlərini)  habelə,  somatik 

pozğunluqların psixi dəyişmələrə təsirini öyrənir. 

Klinik  psixologiya  psixiatriyanın  nəzəriyyə  və  praktikasının  inkişafına, 

nevrologiya,  neyrocərrahiyə,  daxili  xəstəliklər  və  digər  tibb  fənlərinin  inkişafına 

təsir göstərir. 

İnsanlarda  patopsixoloji  pozğunluqlar  adətən  eksteremal  şəraitdə  üzə  çıxır 

ki,  bunlar  da  digər  psixologiya  elmləri,  məsələn,  aviasiya  və  kosmik  psixologiya 

tərəfindən  öyrənilir.  Bununla  əlaqədar  yeni  elm  sahəsi  –  eksteremal  psixologiya 

elmi meydana gəlmişdir. 

Patopsixologiya  neyropsixologiya  ilə  də  ortaq  sahələrə  malikdir. 

Neyropsixologiya  psixi  funksiyaların  dinamik  lokallaşmasını,  psixi  cəhətdən 

şərtlənmiş funksional strukturların beyinin morfoloji makro və mikrostrukturları ilə 

normada olub-olmamasını araşdırır. 

Klinik  psixologiya  kliniki  diaqnostika,  psixoformokologiya,  psixoterapiya, 

patopsixologiya  kimi  elmlərlə  əlqədə  inkişaf  edir.  Burada  məhkəmə-tibbi 

psixiatriya,  hüquq  psixologiyası,  məhkəmə  psixiatriyası,  əmək  psixologiyası, 

defektologiya və s. də əlavə oluna bilər. 

Metodologiya  nəzəri  və  praktik  tədqiqatların  qurulması,  təşkili  və  həyata 

keçirilməsinin prinsip və üsullarının sistemidir. Onun fəlsəfi, ümumelmi, konkret-

elmi  olmaqla  bir  neçə  səviyyələri  vardır.  Metodologiya  dünyagörüşü  ilə  sıx 

bağlıdır.  Klinik  psixologiyanın  metodologiyasıkonkret-elmi  səciyyə  daşıyır  və 

tədqiqatçının dünyagörüşü səviyyəsi ilə bağlıdır. 

Metodologiya  konkret  elmi-priyom  və  metodları  əks  etdirir.  Məsələn, 

eksperiment,  müşahidə,  modelləşdirmə,  testlər  və  s.  Klinik  psixologiya  bir 

psixoloji fənn olaraq ümumi psixologiyanın metod və prinsiplərinə istinad edir. 

Rus  alimi  Plotonova  görə  klinik  psixologiya  üçün  ümumi  psixologiyanın 

prinsipləri – inkişaf prinsipi, determinizm prinsipi, strukturluluq prinsipi müstəsna  

əhəmiyyətə malikdir. 



Klinik psixologiyanın spesifik prinsiplərindən biri şəxsi yanaşma prinsipidir.  

  



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə