E d. professor Rəyçilər: M. C. Atakişiyev



Yüklə 2,79 Kb.

səhifə41/106
tarix08.03.2018
ölçüsü2,79 Kb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   106


Fəsil. 
Ä^^ROPADA BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR 
(XVII əsrin ikinci yarısı ~ XVIII əsrin əvvəlləri) 
XVII 
əsrin 
ortalarından 
Avropada 
beynəlxalq 
münasibətlərin inkişafına yeni dövr açılmışdır. Qərbi və Mərkəzi 
Avropanın siyasi həyatında Fransa, İngiltərə, Niderland, İsveç, 
eləcə də İspaniya və Habsburqlar dövləti böyük-hökmran dövlət 
statusu  almışlar.  XVII-XVIII  əsrlərdə  bu  Habs-  burqiar 
dövlətinin əsasını Avstriya, Çexiya, Macarıstan (bura daxil idi  - 
Moraviya,  Sileziya,  Ştiriya,  Tirol,  Karintiya,  Xorvatiya, 
Sloveniya,  Transiivaniya  və  digər  torpaqlar)  təşkil  edirdi. 
Habsburqlar  dövlətinin  başçısı  alman  millətinin  Müqəddəs 
Roma  İmperiyası  tacma  malik  idi.  Habsburqlarm  bütün 
vərəsəlik torpaqları bu imperiyaya daxil deyildir. Lakin hər halda 
Avropanın  siyasi  proseslərində  müəyyən  rola  malik  idilər. 
Almaniyadan - Brandenburq, Saksoniya və Bavariya, İtaliyadan - 
Venesiya Respublikası, Savoy və Papa vilayətləri (hersoqluqdan) 
və eləcə də Portuqaliya və Danimarka fərqlənirdilər. 
Şərqi  Avropada  Rusiya  daha  aparıcı  rola  malik  idi. 
Rusiyanın İsveç, Poişa və Habsburqlar ölkəsi ilə olan münasibəti 
də ürnunıi vəziyyətin müəyyənləşməsinə təsir edirdi. Bis qitəfflin 
eənubımda isə Osmanlı imperiyası hökmranlıq edirdi. 
Beynəlxalq  münasibətlərdə  ideoloji  dəyişikliklər  və 
Avstriya  ilə  İspan  Habsburqlanmn  rəhbərlik  etdiyi  islahat 
əleyhdariarımrı tarixi səhnədən getməsi itə Habsburqltır əleyhinə 
ittifaqı  saxlamağa  zərurət  qalmırdı.  Dini  mübalrisələr  geridə 
qalmışdı. Ticarət-iqtisadi qarşıdunnadan ön plana çəkilirdi. 
XVII əsrin ikinci  yansı  İngiltərə,  Fransa və Niderlandın 
müstəmləkə  imperiyalarına  çevrilməsi  dövrü  kimi  xartfutarlzə 
ediİir. Həmin dövrdə müstəmləkələrin rolu da artırdı. i;s}>a3:!İya 
131 


və Portuqaliyanın müstəmləkə torpaqlan jiesauma 
Fransa və Hollandiya arasında müstəmləkə uğrunda 
mübarizə 
Vestfa!  sülhündən  sonra  bu  dövlətlərin  əksəriyyətinin 
siyasi çəkisi dəyişilmişdir. XVO əsrin ikinci yansmdan sonra və 
XVIII  əsrin  əwəllərindən  Qərbi  Avropada  Fransa  daha  hakim 
mövqedə  idi.  Mütləq  feodal  ıtionarxiyasına  əsaslanan  Fransada 
kapitalist təsərrüfat bölməsi də genişlənirdi. Frsnsa ərazisinə görə, 
əhalisinin sayma görə, dövlətlərindən  fərqlənirdi..  Kanada,  Missisipi  çayı  üzərində 
Luiziana, bəzi Antil adalan, Hindistanda Pon- dişeri, Afrikada - 
Madaqaskar Fransanın müstəmləkəsi hesab edilirdi. 
Avropanın  bu  yeni  həyatı  XIV  Lüdovikin  hakimiy
3
^əti 
dövrü  ilə  eyni  vaxta  düşürdü.  O,  görkəmli  diplomat  Kardinal 
Mazarininin yetirməsi hesab edilirdi. XIV Lüdovik monarx kimi 
bütün hakimiyyəti öz əlinə almiişdı. O, mürtəce xarici siyasi kurs 
yeridirdi.  Beləliklə,  Almaniyanın  torpaqlarını  da  özünə  tabe 
etməyə çalışırdı. XIV Lüdovik hərbi və diplomatik metodlardan 
istifadə  edərək  sərhəd  to:rpaqlar  üzərində  vassal  hüququ 
yaratmağa çalışırdı. 
İngiltərəyə olan münasibətdə də oram öz nəzarəti altına 
almaq  istəyirdi.  Onların  ticarət  və  müstəmləkəçilik  mənafeləri 
toqquşurdu. Cənubi Niderlandı ələ keçirmək cəhdi Hollandiya ilə 
toqquşmalara  səbəb  olmuşdu.  Fransa  diplomatiyasında  əsas 
cəhətlərdən  biri  də  ondan  ibarət  idi  ki,  dəniz  dövləti  olarx 
bıgüllərə ilə Hollandiya və İngiltərə iSə İspaniya arasmda olan 
əməkdaşlığa  yol  verməsin.  Portuqaliya  ilə  İspaniya  arasında 
müharibə  gedirdi.  Piriney  sülh  müqaviləsinə  əsasən  Fransa 
onların işinə qarışa bilməzdi. 
XIV  Lüdovik  İspaniyanın  güclənməsinin  əleyhinə  idi. 
Odur  ki,  İngiltərənin  Portuqaliyaya  köməklik  göstərməsini 
məqsədəuyğun sayırdı. 
132 


Beləliklə, Fransanın Avropada liderlik iddiası neçə-neçə 
müharibələrə səbəb olmuşdur. Müharibəyə cəlb edilən dövlətlərin 
böyük  bir  qismi  Fransaya  qarşı  koalisiya  yaradırdılar.  Bu  da 
Fransa üçün böyük maliyyə çətinlikləri törədirdi. XVII əsrin 70-ci 
illərində bu vəziyyət özünü daha qabarıq göstərirdi. 
Vestfal  və  Pireney  sülh  müqavilələri  İspaniyanın  da 
hərbi gücünə və siyasi üstünlüyünə təsir göstərmişdir. 1655-ci ildə 
İspaniya kralı IV Filipp öldükdən sonra taxtda onun vərəsəsi xəstə 
və  ağılsız  oğlu  II  KarI  Habsburq  qalmışdır.  IV  Filipp  öldükdən 
sonra vəziyyətdən istifadə edən Fransa ərazi iddiası qaldırmışdı. 
İspaniyanın  zəifləməsi  müqabilində  Avropada  qüvvələr 
balansında Hollandiyanın iqtisadi və siyasi təsiri artırdı. Niderland 
inqilabı  nəticəsində  İspaniya  əsarətindən  azad  olan  Hollandiya 
XVII əsrin ikinci yarısında ən güclü dəniz dövlətinə çevrilmişdir. 
Çox  güclü  dəniz  və  hərbi  limana  malik  olan  bu  ölkə  gəmilərin 
sayına  görə  bütövlükdə  Avropanı  üstələyirdi.  Ən  inkişaf  etmiş 
bank sistemi yaratmışlar. Hollandiyanın cəmi ticarət mənfəətinin 
10%-i  müstəmləkə  ticarətindən  əldə  edilirdi.  İspaniya  və 
Portuqaliya müstəmləkələri Hollandiyanın müstəmləkə obyektinə 
çevrilmişlər. 
Müstəmləkə  siyasəti  əsasən  holland  Ost-Hind  və  Vest- 
Hind  kompaniyaları  vasitəsilə  aparılırdı.  Beləliklə,  XVII  əsrin 
ortalarında otuzillik müharibənin Avropa ölkələrinə vurduğu zərər 
nəticəsində (burjuaziya inqilabları, vətəndaş müharibələri) onların 
zəifləməsi  Hollandiyanın  mövqeyini  artırmışdır.  Hollandiya  öz 
qonşuluğunda  güclü  Fransadansa,  zəif  alman  torpaqlarına  və 
köməksiz ispan Niderlandımn (ərazicə İspaniyadan çox aralı idi) 
olmasına  üstünlük  verirdi.  Odur  W,  məhz  Hollandiya  Fransa 
əleyhinə  olan  bütün  ittifaqların  təşkilatçısı  idi.  1626-cı  ildə 
mərkəzi yeni Amsterdam olmaqla yeni Hollandiyanın əsasını 
qoymuşlar. 
İngiltərənin  mövqeyinə gəlincə qeyd  etməliyik  ki,  hələ 
XVII əsrin ortalarından bu ölkə inqilabların baş verməsi
133 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   106


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə