Е. S. C ə f ə r o V f I z I k a



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə6/112
tarix26.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   112

 
16 
 
 
                                            Y 
                                                           y                                                              
                                                                                                                                                       
                                                 
          A(
0
0
0
,
,
z
y
x
)                                                                     
 
                                                          y
0
                       
                                                                                           

S
 
                                                  z
0
                      x
0
                   
        x         X 
                                                        
                                                                                       
                               z                                                                         B (
z
y
x
,
,

                         
Z                                  
                                                                Ş əkil 19. 
 
həmin  ifadələr  ümumiləşmiş    
   ,    
   ,  
   
şəklində olacaq.    
Düzxətli  hərəkətlər  üçün  cismin  yalnız  bir  koordinatı  dəyişdiyi  üçün 
sonuncu  ifadə  oxu boyunca hərəkətdə  
 (
x
S
>0),  X oxunun əksi 
istiqamətdə hərəkətdə isə    
   (
x
S
< 0)   şəklində  olacaqdır.  
Belə  məlum  olur  ki,  mexanikanın  əsas  məsələsinin  həlli    üçün,  yəni 
cismin hər hansı  t  anına uyğun  
 
  koordinatını (son koordinatını) təyin etmək 
üçün  onun  başlanğıc  ana  uyğun 
  koordinatını  və  yerdəyişmə  vektorunun  
proyeksiyasını  bilmək  lazımdır.
    
 
Əgər  cisim  hərəkətə  hesablama  cisminin  yanından  başlamış  olarsa 
(
0
0

x
),  onda  
  olar.  
Artıq  qeyd  etdiyimiz  kimi,  bərabərsürətli    hərəkətin  yeyinliyi  «sürət» 
adlanan parametrlə xarakterizə olunur. Yerdəyişmə anlayışı daxil etdikdən sonra 
sürəti       
t
S




      kimi  təyin  edə  bilərik.  
Deməli,  sürət  –  vahid  zamanda  icra  olunan  yerdəyişməyə  bərabər 
kəmiyyətdir
Sürət  vektorial   kəmiyyətdir  (vektorun skalyara   bölünməsindən alındığı  


 
17 
 
 üçün).  Zaman müsbət skalyar kəmiyyət olduğundan sürət vektorunun istiqaməti 
həmişə  yerdəyişmə  vektorununistiqaməti ilə üst -                                 
üstə düşür  ( bax,  vektorun   skalyara   bölünməsi).                                            

S
 
Düzxətli    bərabərsürətli    hərəkətdə  sürət  
vektoru  nə  ədədi  qiymətcə,  nə  də  istiqamətcə  zamandan  asılı  olaraq  dəyişmir, 
yəni  sabit  qalır  (
).  Ona  görə  də  sürət  vektorunun  proyeksiyasının 
zamandan  asılılıq  qrafiki  X  oxu  boyunca  hərəkət  üçün    (
x
S
>  0,   
x

  >  0 
olduğundan)  şəkil 20 –dəki kimi: 
 
      
x

 
          
                                                                                  


                                            
                                       
 
                                                  t                                    
x

 >0                     X 
     Şəkil 20. 
 
X  oxunun  əksi  istiqamətində  hərəkət  halı  üçün    isə    (
x
S
<  0
x

  <  0  
olduğundan)  şəkil 21 –dəki kimi olacaqdır: 
 
                 
x

    
 
                                                     t                                                  
                              
                                                                                         


 
                                 
                                                                                        
x

 < 0                X  
Şəkil 21. 
 
t
S




    ifadəsindən   
        və       
t
S
·




          alınır.    Sonuncudan  isə   
t
S
x
x



    alarıq  ki,  bu  da  düzxətli  bərabərsürətli  hərəkətdə  yerdəyişmənin 
proyeksiyasının  (və  ya  koordinatın)  zamandan  xətti  asılı  olmasını  göstərir.  Onda  
  və ya 
    asılılığına uyğun qrafik cisim X oxu boyunca hərəkəti zamanı 


 
18 
 
birinci (
x

>0 olduğu üçün), – ın əksinə hərəkət zamanı isə  dördüncü koordinat 
rübündə (
x

 < 0 olduğu üçün) yerləşəcək (şəkil 22) :  
    
 
         
      ( X )                                                                         

S
  
 
                         
 
                                         
  
                                         
 
                                                                          
  
            
                    
X
  
               
        
 
                                                      t                             
 
          
 
 
   ( X )                                                                                                       
                                                                                                                

S
 
                                                                                                                                      
                   
         t                                            
      
    
 
          
                                                                                    
    
 
        
X
          
       
                                                                                                 
                                                              
          
 
                                                       Şəkil 22. 
 
Dediklərimizi  ümumiləşdirərək  mexanikanın  əsas  məsələsinə    uyğun   
    ifadəsini  düzxətli  bərabərsürətli hərəkət  halı  üçün     
 
   
kimi yazmaq olar. Burada «

»  işarəsi  X oxu boyunca hərəkətə, « – »   işarəsi isə   
X – ın əksinə hərəkətə uyğundur.  
Sonuncu ifadədən      
 
 alınır.  
 
Belə  məlum  olur  ki,  sürət  koordinatdan  (və  ya yerdəyişmədən) bir tərtib  
törəməyə bərabərdir:  
  .  Başqa  sözlə   desək,   sürəti   tapmaq   üçün   
koordinatın (və   ya  yerdəyişmənin) ifadəsindən bir tərtib törəmə almaq lazımdır. 
 
ORTA SÜRƏTİN TAPILMASI 
 
Əgər  cismin  hərəkət  sürəti  sabit  qalmayıb  dəyişirsə,  bu  halda  cismin 
hərəkəti  dəyişənsürətli  olur.  Sürətin  dəyişməsində  heç  bir  qanunauyğunluq 
olmayan  dəyişənsürətli  hərəkətlər  mürəkkəb  hərəkətlərdir.  Belə  hərəkətləri 
yalnız təqribi öyrənmək mümkündür ki, bu məqsədlə də orta sürət anlayışından 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   112


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə