Elmi redaktor: amea-nın həqiqi üzvü, əməkdar elm xadimi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Fuad Qasımzadə



Yüklə 2,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə118/164
tarix17.11.2018
ölçüsü2,86 Mb.
#80535
1   ...   114   115   116   117   118   119   120   121   ...   164

siyasi  və  iqtisadi  təcrid-olunma  (izolyasionizm)  indi  avantürist 

(macəraçı, fırıldaqçı) siyasət hesab edilir. Yeni nəqliyyat, rabitə 

və  informasiya  vasitələrinin  yaradılması  sayəsində  bizim  planet 

kiçik, hər tərəfdən müşahidə edilə bilən məkana çevrilib. 

Müasir  dünya  böyük  bir  sistemdir.  Buraya  iqtisadi,  siyasi, 

beynəlxalq hüquqi, mədəni, elmi-texniki və başqa münasibətlərlə 

bir-biri  ilə  əlaqədə  olan  çoxlu  dövlətlər  daxildir.  Dünya  birliyi 

çərçivəsində  BMT,  beynəlxalq  hökumət  və  qeyri-hökumət 

təşkilatları, sosial-siyasi və iqtisadi inkişaf, mədəniyyət, tərksilah 

və təhlükəsizlik məsələləri ilə məşğul olan çoxlu ixtisaslaşdırılmış 

təşkilatlar fəaliyyət göstərir. 

Bu gün, XXI əsrin əvvəllərində insanlar tarixlərində özlərinin 

ümumdünya talelərini yaşayırlar. Tarix bütün ölkələri və xalqları 

ümumi  iş  ilə  məşğul  olmaq  zərurəti  qarşısında  qoyub:  qlobal 

problemlərin həll edilməsi. 

F,Fukuyama  (1952)  ölkə  və  regionların  müxtəlif  inkişaf 

səviyyələri  haqqında.  Amerikalı  alim  Frensis  Fukuyama 

cəmiyyətlərin özünəməxsus təsnifatını verir və əsas kimi həmin 

cəmiyyətlərdə etibar-inam prinsipinin yayılma dərəcəsini götürür. 

Sivilizasiyaların  «Qərb»  və  «Asiya»  modellərinə  bölünməsi 

əleyhinə  ardıcıl  olaraq  çıxış  edən  Fukuyama,  zahirən  olduqca 

müxtəlif olan ABŞ, Yaponiya və Almaniyanı «etibar- inam olan 

ölkələr»  qrupuna,  yenə  də  bir-birindən  fərqlənən  Fransa  və 

İtaliya, Meksika və Braziliya, Çin  və Tayvan, daha sonra Şərqi 

Avropa  və  keçmiş  SSRİ-dən  aynlan  ölkələri  «aşağı  səviyyəli 

etibar-inam olan ölkələr» sırasına daxil edir. Birinci qrupa daxil 

olan  ölkələrin  iqtisadi  nailiyyətləri,  onun  fikrincə  ən  azı  elə 

şəraitdə  baş  verir  ki,  dövlətin  fəaliyyəti  etibar-inama  əsaslanan 

cəmiyyətin inkişafını yalnız tamamlayır və əlaqələndirir. Əksinə, 

aşağı  səviyyəli etibar-inam  olan ölkələr daxili  «desosializasiya» 

ilə  xarakterizə  edilir,  belə  «deso-  sializasiya»  bəzən  ilk  baxışda 

nəzərə  çarpmır.  Bu  ölkələr  ailə,  qəbilə  və  ya  qruplar  şəklində 

qapalı  olduqları  üçün  onlann  stabil  və  təbii  inkişaf  qabiliyyəti 

aşağıdır. 



356 


F.Fukuyama  bir  neçə  il  əvvəl  yazmışdı:  «XXI  əsrin 

astanasında  siyasi  və  iqtisadi  institutlann  diqqətəlayiq 

konvergensiyası (lat. «convergo» - yaxınlaşıram) baş verir. Bütün 

XX  əsr  boyu  ictimai  sistemlər  dərin  ideoloji  fərqlə  xarakterizə 

olunub. Monarxiya, faşizm, liberal demokratiya və kommunizm 

bir-biri ilə siyasi üstünlük naminə qəddarcasına vuruşmuşlar, bəzi 

ölkələr isə proteksionizm və yaxud korporativizm ilə ifadə edilən 

müxtəlif  iqtisadi  inkişaf  yolu  seçmiş,  azad  bazara,  bəzən  isə 

mərkəzləşmiş  sosialist  planlaşdırılmasına  üstünlük  vermişlər. 

Lakin  bu  gün  praktiki  olaraq  bütün  inkişaf  etmiş  ölkələr 

liberal-demokratik institutları yaratmış və yaxud yaratmağa cəhd 

göstərirlər,  çoxları  isə  bazar  iqtisadiyyatına  keçid  və  kapitalist 

əmək  bölgüsünün  qlobal  sisteminə  keçid  istiqamətinə  doğru 

addımlayırlar».*^ 

Bazar  iqtisadiyyatına  əsaslanan  kapitalist  münasibətlərinin 

inkişaf  etmədiyi,  sənayeləşmənin  yüksək  səviyyəsinə  çatmayan 

ölkələrdə  sözün  əsl  mənasında  siyasi  demokratik  rejimin 

qurulmasını mümkün hesab etməyən F.Fukuyama yazır: «Sağlam 

kapitalist  iqtisadiyyatı  stabil  liberal  demokratiyanı  saxlayan 

olduqca vacib amildir. Əlbəttə, bu avtoritar siyasi rejimdə də ola 

bilər;  məsələn,  indiki  Çində,  əvvəllər  isə  Almaniya,  Yaponiya, 

Cənubi  Koreya,  Tayvan  və  İspaniyada  olduğu  kimi.  Lakin  son 

nəticədə sənayeləşmə prosesinin özü əhalinin daha yüksək təhsil 

səviyyəsinin  və  əmək  bölgüsünün  daha  mürəkkəb  sisteminin 

olmasını  tələb  edir;  bu  iki  hadisənin  hər  biri,  bir  qayda  olaraq, 

demokratik siyasi təsisatların inkişafına kömək edir. Nəticədə bu 

gün  praktiki  olaraq  elə  bir  zəngin  kapitalist  ölkəsi  yoxdur  ki, 

orada  eyni  vaxtda  stabil  liberal  demokratiya  olmasın.  Polşa, 

Macarıstan,  Rusiya,  Ukrayna  və  başqa  keçmiş  kommunist 

ölkələrinin  əsas  problemlərindən  biri  odur  ki,  onlar  fəaliyyətdə 

olan  kapitalist  iqtisadiyyatının  üstünlüyünə  malik  olmadan 

demokratik  siyasi  təsisatlar  yaratmağa  cəhd  göstərdilər.  Xüsusi 

sahibkarlığın, bazarın və rəqabətin olma- 

Ф.Фукуяма.  Доверие.  Социальные  добродетели  и  созидание  благосостояния.  -  Вах:  В 

кн.:  Новая  постиндустриальная  волна  на  Западе.  Антология.  М.,  «Academia».  1999,  с. 

126-127. 

357 



ması yalnız yoxsulluğu artırmır, həm də demokratik təsisatla- 

rın lazımı dərəcədə işləməsi üçün ictimai dayağın olduqca zə- 

ruri formalannm təşəkkülünə mane 

O

1



UD

>.'^


 

İqtisadiyyatda və sosial sahədə yalnız dövlətin aparıcı rol 

oynaması vətəndaşların ümumi rifahım istənilən qədər təmin 

edə bilməz və yaxud, əksinə «...sosiallaşmanın artması dövlə- 

tin rolunun ixtisar olunması ilə avtomatik surətdə baş ver- 

mir» 


14 

Bir  sözlə,  dünya  yalnız  liberal  demokratiya  zəminində 

birləşməlidir. 

Müasir qlobal vəziyyət. Qlobal problemlarin həll edilməsi 



zərurəti.  «Qlobal»  latın  sözü  olan  «qlobus»  (Yer  kürəsi) 

sözündən  yaranıb.  Ümumbəşəri  xarakter  daşıyan  problemlərə 

qlobal problemlər deyilir. Bu problemlər eyni zamanda bu və ya 

digər şəkildə hər bir insanın, hər bir sosial qrupun mənafeyinə də 

toxunur. Onlar indi yaşayan insanların, həm də gələcək nəsillərin 

taleyinə  təsir  göstərir  və  mahiyyətcə  gələcəkdə  insanların  və 

bütün  bəşəriyyətin  həm  maddi,  həm  də  mənəvi  sahəsində  hələ 

mövcud olacaq problemlərdir. 

Ənənəvi  olaraq  nüvə  fəlakəti  təhlükəsi;  ölkələrin  inkişaf 

səviyyəsi  arasındakı  kəskin  fərqin  aradan  qaldırılması, 

savadsızlığın, aclığın və dilənçiliyin ləğv edilməsi; bəşəriyyətin 

iqtisadi  inkişafını  zəruri  təbii  ehtiyatlar,  o  cümlədən  ərzaq, 

xammal  və enerji qaynaqları  ilə təmin  edilməsi; ekoloji  böhran 

təhlükəsi:  ətraf  mühitin  çirklənməsi,  meşələrin  kəskin  şəkildə 

azalması,  yox  olmağa  başlayan  bioloji  növlər,  xlor  atomlarının 

təsiri  altında  azon  qatının  tükənməsi  təhlükəsi;  əhalinin  sürətlə 

artmasının  qarşısını  almaq;  bir  sıra  dövlətlərdə  əhalinin  sürətlə 

artması  nəticəsində  hər  nəfərə  düşən  gəlirin  azalması  qlobal 

problemlər hesab edilir. 

Alimlərin  bəziləri  qloballaşma  dedikdə  beynəlxalq  aləmdə 

baş  verən  bir  sıra  mühüm  sosial-siyasi  və  iqtisadi  prosesləri 

nəzərdə  tuturlar:  iqtisadiyyatın  beynəlmiləlləşməsi,  dünyada 

vahid rabitə sisteminin formalaşması, milli dövlətin fiınksi- 

Yenə orada, s.155. '■* 

Yenə orada, s.156. 

358 




Yüklə 2,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   114   115   116   117   118   119   120   121   ...   164




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə