Elmi redaktor: amea-nın həqiqi üzvü, əməkdar elm xadimi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Fuad Qasımzadə



Yüklə 2,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə18/164
tarix17.11.2018
ölçüsü2,86 Mb.
#80535
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   164

dəyişikliyə  məruz  qaldı.  Bu  dəyişikliyin  xüsusiyyəti  ondan 

ibarət  idi  ki,  birincisi  Hegel  faktiki  olaraq  sadə  ilk  başlanğıc 

kimi «element» anlayışından imtina edir; ikincisi, Hegel kifayət 

qədər  ardıcıl  olaraq  bu  kateqoriyanı  «bütöv»  kateqoriyası  ilə 

qarşılıqlı münasibətdə götürür. Bu isə o deməkdir ki, hər bir ayn 

hissənin məna və məzmunu mütləq deyil, nisbi xarakter daşıyır. 

Sistemin elementləri arasındakı əlaqələrin müəyyən qaydası 

struktur  adlanır.  Struktur  (lat.  «struktura»  -  quruluş,  nizam, 

əlaqə)  obyektin  bütövlüyünü  təmin  edən  dayanıqlı  əlaqələrin 

məcmuudur.  Başqa  sözlə,  struktur  -  sistemin  elementləri 

arasında  qarşılıqlı  əlaqə  vasitəsidir,  yəni  sistemin  elementləri 

arasındakı  münasibətlərin  cəmi,  həmin  elementlərin  təşkil 

edilməsi, qaydaya salınmasıdır. 

«Sistem» anlayışı da «element» kateqoriyası kimi hələ antik 

dövrdə fəlsəfi təlimlərdə təlim idi. «Sistem» sözünün yunanca 

olan mənası «bütöv» sözünə uyğun gəlir. 

Elmin əvvəlki tarixində «sistem» və «bütöv» həmişə sinonim 

kimi  işlədildiyinə  görə  bu  sözlərin  mənşəyini  ciddi  şəkildə 

ayırmaq  da  çətindir.  Bu  cəhətdən  Leybnisin  «Monadologiya» 

əsəri maraq doğurur. Burada monadalann bütöv sistem şəklində 

qarşılıqlı təsirindən danışılır. 

Didronun  molekullar  haqqındakı  təlimində  az  da  olsa 

«sistemli münasibət»dən bəhs edilir. Didroya görə molekullann 

xassələri  bir-birinə  münasibətdə  faktiki  olaraq  müstəqildirlər. 

Holbaxm  «Təbiətin  sistemi»  əsərində  «sistemli  münasibət»ə 

meyl açıq şəkildə özünü göstərir. 

Alman klassik fəlsəfəsində «sistemli münasibət» daha geniş 

şərh edilir. Hegelə görə «sistemli münasibət» fəlsəfədə ən əsas 

olmasa da əsaslardan biridir. 

Qarşılıqlı əlaqədə olan elementlərin məhdud çoxluğu sistemi 

yaradır.  Yuxarıda  göstərildiyi  kimi,  bir  çox  müəlliflər  indi  də 

bütövlüyü sistemin  əlamətləri sırasına daxil edirlər.  Lakin  hər 

bir sistem bütövdürmü? Belə bir fikir geniş yayılıbdır ki, bütün 

birləşmələr,  o  cümlədən  qeyri-mütəşəkkil  birləşmələr 

(cəmlənmiş bütövlər) - sistemdirlər. 



52 


Əlbəttə,  sistem  -  hissələrin  əlaqəsi,  təşkil  olunması, 

nizamlanması ilə xarakterizə olunan bütöv ilə müqayisə oluna 

bilər.  Ona  görə  də  hər  bir  bütöv  sistem  kimi  götürülə  bilər. 

Lakin  bütövü  hissələrin  qarşılıqlı  əlaqəsi  kimi  tədqiq  edərkən 

hissələrin  spesifikası  (xüsusiyyətləri)  diqqət  mərkəzində 

olmalıdır,  çünki  bu  imkan  verir  ki,  hissələrin  hər  birində 

ayrılıqda  olmayan  inteqrativ  xassə  ümumidə  üzə  çıxarılsın. 

Obyekti sistem kimi öyrənən tədqiqatçı - element və strukturun 

spesifikasından yayınır. 

Sistem  öz  komponentlərinə  fəal  təsir  göstərir,  öz  təbiətinə 

uyğun  olaraq  onları  dəyişdirir.  Nəticədə  başlanğıc 

komponentlər  böyük  dəyişikliklərə  məruz  qalır,  sistemə  daxil 

olana  qədər  malik  olduğu  bəzi  xüsusiyyətlərini  itirir,  yeni 

xassələr qazanır, qalan xassələr də dəyişməyə başlayır. Sistem 

yaranan vaxt çox hallarda əvvəllər olmayan yeni komponentlər 

yaranır. 

Sistem  elementlərin  əlaqəsi,  onlann  strukturu  olmasa 

mövcud olmur. Lakin struktur da elementsiz yaşamır. Bununla 

yanaşı  struktur  və  elementlərin  qarşılıqlı  asılılığı  onlann  nisbi 

müstəqilliyini istisna etmir.' 

Sistemin  qarşılıqlı  əlaqədə  olan  elementləri  müəyyən 

funksiy-  alan  həyata  keçirir.  Bu  da  bütün  sistemin  fəaliyyət 

göstərməsinə gətirib çıxanr. Beləliklə, sistem onun funksiyalan 

tərəfindən  də  izah  edilə  bilər.  Struktur  sistemin  sabitliyini, 

funksiya  isə  onun  dəyişgənliyini  ifadə  edir.  Deməli,  sistem  - 

struktur  və  funksiyanın  ziddiyyətli  vəhdətidir.  Funksiyada 

olmaq elementlərin, onlann daxili əlaqəsi ilə şərtlənir. 

4.8.

 

Mahiyyət və təzahür 

«Mahiyyət» kateqoriyası «təzahür» kateqoriyası ilə vəhdətdə 

meydana  gəlir,  formalaşır  və  inkişaf  edir.  Bu  kateqoriyalar 

varlığın  müxtəlif  mərhələləridir.  Mahiyyət  deyəndə  bu  və  ya 

digər obyektdə (şeydə, sistemdə və s.) daxili, zəruri tərəflərin, 

xassələrin  və  əlaqələrin  vəhdəti  başa  düşülür.  Təzahür 

mahiyyətin  üzə  çıxması,  aşkar  edilməsi  formasıdır;  şeyin 

daxilinin üzdə görünməsidir. Bu proses bir şeyin başqa şeylər 

ilə 

53 



qarşılıqlı təsiri nəticəsində üzə çıxarılan çoxlu təsadüfi xassələr 

və əlaqələr vasitəsilə mümkün olur. 

Mahiyyət  şeylərdə,  onlann  daxili  əlaqələrində  olan  apancı, 

əsas,  müəyyənedici  amildir.  İngilis  filosofu  B.Rassel  demişdir: 

«Görünür,  şeyin  «mahiyyəti»  anlayışı  onun  elə  xassələrini 

nəzərdə  tutur  ki,  onların  dəyişməsi  şeyin  öz-özlüyündə  sıradan 

çıxması olardı (şeyin «keyfiyyəti» kimi). 

Mahiyyət  təzahür  ilə  üzvi  surətdə  bağlıdır,  özünün 

məzmununu yalnız onda, onun vasitəsilə üzə çıxanr. Təzahür də 

öz  növbəsində  mahiyyət  ilə  qınimaz  surətdə  bağlıdır,  onsuz 

mövcud ola bilməz. 

Beləliklə, təzahür mahiyyət ilə şərtlənir, təzahür - mahiyyətin 

üzdə  görünməsi,  aşkar  olunmasıdır.  Təzahürü  öyrənərək  insan 

obyektin mahiyyətinə nüfuz edir. 

Xaric  və  daxili  təzahürdən  gerçəkliyə  keçidin  mərhələləri 

kimi nəzərdən keçirən Hegel, daxil və xarici mahiyyət və varlıq 

ilə eyniləşdirirdi. O, yazırdı ki, «...daxil mahiyyət kimi, xaric isə 

varlıq kimi tərif edilir...».'“* 

Hadisələrin  məzmunu  keçici,  dəyişgən  olursa,  mahiyyət 

həmin  vaxt  sabit  olur,  bütün  dəyişmələrdə  özünü  qoruyub 

saxlaya  bilir.  Məsələn,  bu  və  ya  digər  əmtəənin  qiyməti  daim 

dəyişir, dəyəri isə müəyyən vaxt dəyişməz qalır. 

Mahiyyət  təzahürdən  fərqli  olaraq  üzdə  olmadığı  üçün  bir 

başa duyğular ilə qavranıla bilməz. 

Bəzi  filosoflar  təsdiq  edirlər  ki,  mahiyyət  dərk  edilməzdir, 

mütləq  mənəvi  substansiya  şəklində  şeylərdən  kənarda 

mövcuddur və yaxud ümumiyyətlə mövcud deyil, elmin vəzifəsi 

isə təzahürləri qeydə almaqdan ibarətdir. 

Dialektik  materializm  isə  hesab  edir  ki,  mahiyyət  obyektiv 

aləmdəki  əşyalann  özündə  mövcuddur.  Mahiyyət  və  təzahür 

obyektin bir-biri  ilə qınimaz əlaqədə olan tərəfləridir. Bu və  ya 

digər şəkildə mahiyyəti ifadə etməyən «təmiz» təzahür olmadığı 

kimi, təzahürdə üzə çıxmayan «təmiz» mahiyyət də yoxdur. Bu 

təlimə görə mahi)^ət nə isə mütləq bir şey deyil. Real 



Б.Рассел. История западной философии. M., 1959, c.22l. ■** 

Гегель. Наука логики. Т.2, М., 1971, с. 166. 

54 



Yüklə 2,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   164




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə