Elmi redaktor: amea-nın həqiqi üzvü, əməkdar elm xadimi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Fuad Qasımzadə



Yüklə 2,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə60/164
tarix17.11.2018
ölçüsü2,86 Mb.
#80535
1   ...   56   57   58   59   60   61   62   63   ...   164

sivilizasiya meydana gəlir. Tezis və antitezisdə olan bütün 

müsbət cəhətlər sintezdə birləşir. 

Dialektik  materializm  fəlsəfəsini  yaradan  Marks  Hegelin 

idealist  dialektikasmın  əsas  prinsiplərini  qəbul  etmiş  və 

materializmə əsaslanan yeni dialektik metod irəli sürmüşdür. 

Dialektik  materializmə  görə  dünyada  baş  verən  proseslər 

arasında  sonsuz  dərəcədə  müxtəlif  əlaqələr  mövcuddur,  çünki 

varlığın  tükənməzliyi  predmetlər,  təzahürlər  və  proseslər 

arasındakı  əlaqələrin  də  tükənməzliyini  göstərir.  Proseslər 

arasındakı  konfet  əlaqələrin  öyrənilməsi  ilə  xüsusi  elmlər 

məşğul olur. Dialektika isə əlaqələri hərəkət və inkişafın ümumi 

qanunauyğunluğu  kimi  şərh  edir  və  bu  əlaqələri  dərk  etmək 

üçün  konkret  elmlərin  məlumatlarına  əsaslanır.  Hərəkət  və 

inkişaf  prosesi  həmişə  obyektlər,  proseslər  və  təzahürlər 

arasında qarşılıqlı təsirin olmasını tələb edir, qarşılıqlı təsir isə 

eyni  zamanda  onlar  arasında  əlaqə  deməkdir.  Dialektika 

nəzəriyyəsində  əlaqə  obyektlərin  bir-biri  ilə  qarşılıqlı 

münasibəti, onların bir-birini şərtləndirməsi kimi başa düşülür. 

Geniş  mənada  əlaqə  dünyanın  vəhdətini  əks  etdirən  ümumi, 

universal  əlaqə  kimi  nəzərdə  tutulur.  Bu  mənada  «əlaqə» 

anlayışı, «münasibət» anlayışı ilə eynilik təşkil edir. 

Dialektik  təlim  tərəfdarları  təsdiq  edirlər  ki,  tarixən  əjaqə 

kateqoriyası elmi-tədqiqat obyektinə o vaxt çevrilir ki, əşyaların 

tədqiqindən proseslərin tədqiqinə keçid başlayır. Onlar deyirlər 

ki,  məhz  bu  mərhələdə  əlaqə  haqqında  təlim  -  dialektika 

meydana gəlir. 

Dialektika, onun təmsilçilərinin fikrincə, sadəcə olaraq eyni 

əhəmiyyətli  iki  hissədən  -  əlaqələr  haqqında  təlim  və  inkişaf 

haqqında təlimdən ibarət deyil;  dialektika  — inkişaf haqqında 

bütöv təlimdir ki, burada hər şey, o cümlədən əlaqələr haqqında 

təlim, daha ümumi inkişaf nəzəriyyəsinə tabedir. Bu təlimə görə 

bütün  predmetlər,  onların  təzahürləri,  ideyalar  daimi 

hərəkətdədir,  dəyişməkdədir,  daim  bir  sabitlik  vəziyyətindən 

başqasına  keçir.  Bir  sözlə  onlar  sabitlik  ilə  dəyişikliyin 

vəhdətidir. 

Dialektik  materialistlər  təsdiq  edirlər  ki,  inkişafın  iki 

konsepsiyası  var:  dialektika  və  metafizika.  Metafızikİərin 

izahında 



179 


inkişaf ümumi, hərtərəfli deyil, birtərəfli götürülür. Köhnə yenini 

yarada bilməz, çünki köhnə qapalı dairədə fırlanır, onda elə daxili 

qüvvə  yoxdur  ki,  bu  dairədən  kənara  çıxa  bilsin.  Dialektikaya 

görə  isə  köhnə  və  yeni  elə  nisbi  əksliklərdir  ki,  bir-birinə  keçə 

bilirlər. Bu təlimə görə hərəkət və inkişafın səbəbini, qaynağını 

hərəkət  edən  obyektin  daxilindəki  ziddiyyətlərdə  axtarmaq 

lazımdır.  Yeni  ilə  köhnənin  münasibəti  inkişaf  probleminin 

mərkəzində dayanır. 



2.

 

Dialektikanın əsas qanunları haqqında 

Dialektikanm üç əsas qanunu olduğu göstərilir: 1) kəmiyyət və 

keyfiyyətin qarşılıqlı şərtlənməsi qanunu; 2) əksliklərin vəhdəti 

və mübarizəsi qanunu; 3) inkarı inkar qanunu. 



Kəmiyyət  və  keyfiyyətin  qarşılıqlı  şərtlənməsi  qanunu. 

Obyekt  ona  görə  çoxkeyfıyyətlidir  ki,  bir  bütöv  kimi  yalnız 

obyekt  deyil,  onun  ayn-ayn  tərəfləri,  xassələri,  hissələri, 

mərhələləri  də  keyfiyyət  müəyyənliyinə  malikdir.'  Lakin  bir 

halda ki, bütün bu tərəflər, xassələr və s. qarşılıqlı əlaqədədir, bir 

bütövün  hüdud  dərəcələri,  bütöv  bir  keyfiyyətdə  çıxış  edir. 

Deməli,  bütövün  bir  keyfıyyətliliyi  onun  tərəflərinin  müxtəlif 

keyfiyyətlərində təzahür edir. 

Dialektika nəzəriyyəsinə görə obyekti bütün tərəflərdən tədqiq 

edən,  onun  keyfiyyətcə  müxtəlif  xassələrini,  tərəflərini,  inkişaf 

mərhələlərini  üzə  çıxaran  idrak,  predmet  haqqında  hərtərəfli, 

bütöv biliyə doğru can atır. Belə bilik obyektin müxtəlif tərəfləri 

haqqında biliklərin sintezi sayəsində əldə edilir. 

Dialektik  materializm  təsdiq  edir  ki,  inkişaf  kəmiyyət 

dəyişmələrinin tədricən yığılması və onların öz əksinə - keyfiyyət 

dəyişmələrinə keçməsi yolu ilə baş verir. Keyfiyyət müəyyənliyi 

əsaslı  surətdə  əşyaları  təşkil  edən  müvafiq  elementlərin 

kəmiyyətindən  asılıdır.  Fəqət  hər  bir  kəmiyyət  dəyişikliyi 

keyfiyyət  dəyişmələrini  yaratmır.  Keyfiyyət  və  kəmiyyət 

müəyyənlikləri  bəzi  müstəqilliyə  malikdir.  Bu  müstəqillik 

çərçivəsində  kəmiyyət  dəyişiklikləri  keyfiyyət  dəyişikliklərinə 

gətirib çıxarmır. Tədricən, fasiləsiz olaraq yığılan kəmiyyət 



180 


dəyişmələri müəyyən həddə çatandan sonra predmetin ölçüsünü 

pozur,  onun  sərhədlərindən  kənara  çıxır.  Bunun  nəticəsində  də 

bir predmet keyfiyyətcə başqa predmetə çevrilir. 

Dialektika təmsilçiləri  göstərirlər ki,  kəmiyyət  və keyfiyyət 

dəyişmələrinin  qarşılıqlı  olaraq  bir-birinə  keçməsi  qanunu 

inkişafın mexanizmini  qeyd edir, onun ayrı-ayn  mərhələlərində 

inkişafın necə baş verməsini göstərir. 

Fasiləsiz  baş  verən  kəmiyyət  dəyişmələrindən  fərqli  olaraq 

keyfiyyət dəyişmələri, dialektik təlimə görə, həmişə fasiləsizliyin 

fasiləsi  şəklində,  sıçrayış  formasında  baş  verir.  Sıçrayış  bir 

keyfiyyətin  başqasına  keçməsinin  momentidir;  sıçrayış  — 

yetişmiş  ziddiyyətlər  və  onların  həll  edilməsi  nəticəsində  baş 

verir. 

Əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi qanunu. Dialektik təlimə 

görə  ziddiyyət  bir-birini  inkar  edən  və  bir-birini  şərtləndirən 

əksliklərin  vəhdətidir.  Əksliklərin  vəhdəti  həmişə  nisbidir, 

müvəqqətidir,  mübarizə  isə  çox  hallarda  mütləqdir.’Əksliklərin 

vəhdətinin nisbiliyi - nisbi sükunət ilə, əksliklərin mübarizəsinin 

mütləqliyi - mütləq hərəkət ilə əlaqədədir. 

Dialektikada əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi kimi ziddiyyət 

varlığın  ümumi  formasıdır.  Hegel  sübut  edirdi  ki,  ziddiyyət 

ümumi  xarakter  daşıyır  və  dünyanı  hərəkətə  gətirir.  Dialektik 

materializmə  görə  isə  ziddiyyətlərin  universallığı  ondadır  ki, 

onlar  varlığın  bütün  sahələrində,  idrak  prosesinin  bütün 

mərhələlərində fəaliyyət göstərir. 

Filosoflann çoxu ziddiyyətlərin mövcud olmasının əleyhinə 

deyil,  onlann  mütləqləşdirilməsinə  qarşı  çıxış  edirlər.  Onlann 

fikrincə sovet dövrünün filosoflarının və marksistlərin çoxunun 

şərhində banşmaz münaqişə modeli fəlsəfənin əsasında dayanır: 

həyat  ağ  və  qara  tərəflərdən  ibarətdir,  insanlar  bizimkilər  və 

yadlar,  tamamilə  doğru  və  tamamilə  günahkar  kimi  iki  qrupa 

bölünür.  Barışmaz  mübarizə  (əslində  müharibə)  və  əks  tərəfin 

tamamilə  məhv  edilməsi  münaqişənin  həll  edilməsinin  əsas 

vasitəsi hesab edilirdi. Marksist leksikonunda «mübarizə» ən çox 

işlənilən  söz  idi.  Bütün  mülahizələrin  və  planların  mərkəzində 

sinfi mübarizə, ictimai-siyasi formasiyaların və ideologiyaların 

181 




Yüklə 2,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   56   57   58   59   60   61   62   63   ...   164




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə