«Elmi x əbərlər» Biologiya



Yüklə 57,01 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix02.05.2018
ölçüsü57,01 Kb.
#40928


« Elmi x

əbərlər»                                                                                                             Biologiya 

 

 

2017/№1/23                                                                                                                     səh. 22-25 



 

 

 



UOT 631.525 

 

AZƏRBAYCANDA YAYILMIŞ ARDIC (JUNIPERUS L.) CİNSİNİN EKOLOJİ VƏ 

BİOMORFOLOJİ TƏHLİLİ 

 

1

Qurbanov Elşad Məcnun oğlu  

2

 

Rzayeva Afaq Aydın qızı  

 

1

Bakı Dövlət Universiteti, Z.Xəlilov 23 



2

AMEA Dendrologiya İnstitutu, Mərdəkan qəsəbəsi, S.Yesenin 89 



 

1

elshad_g@rambler.ru 

2

afarzayeva@gmail.com 

 

 

Açar sözl



ər: ardıc , fanerofit, arid, kalsifil , litofil, heliofit 

Xülas

ə:Hazırkı qlobal-texnogen böhran şəraitində yerli floranın əhəmiyyətli cins və növlərinin 

t

əbiət  və  antropogen  faktorların  təsiri  altında  dəyişilməsinin  proqnozlaşırılması  baxımından 



öyr

ənilməsi çox mühümdür. Belə cinslərdən biri olan Ardıcın ( Juniperus L. ) ekoloji, coğrafi və 

biomorfoloji t

əhlili tərəfimizdən aparılmış , əldə olunan nəticələr məqalədə özəksini tapmışdır. 

 T

ədqiq  olunan  ərazidə  ardıcın  təbii  halda  və  introduksiya  olunmuş  8  növü  yayılmışdır. 



Respublikamızda ardıc meşələrinə azmeyilli yamaclarda, rütubətli və münbit torpaqlarda həm də 

qayalıqlarda  quru  və  daşlı  ərazilərdə  rast  gəlinir.  Azərbaycanın  seyrək  meşəlik  sahələrində 

yayılmış ən geniş ardıc meşələri Bozdağ silsiləsinin yamaclarında yayılmışdır. Bozdağ silsiləsi 

q

ədimdən  bəri  yerli  əhalinin  otlaq  sahələri  olduğundan  buradakı  meşəliklər  intensiv  istismar 



edilmişdir.  Meşələrin  bitmə  şəraitinin  dəyişilməsi  və  insan  fəaliyyəti  sayəsində  arid  seyrək 

meşəliklərin  sahəsi  xeyli  azalmışdır.  Ardıc  meşəlıri  məhv  edilən  sahələr  isə  tədricən  yovşanlı 

yarımsəhralara çevrilmişdir. 

Material v

ə iş üsulu : Ardıc ( Juniperus ) kol, bir və ya bir neçə gövdəli ağac və ya sərilən kol 

h

əyati  formalarında  mövcud  ola  bilir[  1  ].  Juniperus  communis  yaşama  şəraiti  yaxşı  olduqda 



geoksil  kol  v

ə  ya  bir  gövdəli  ağac  şəklində  bitir.  Deməli  bu  bitki  üçün  başlanğıc  forma  ağac 

formasıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, həyati formaları asanlıqla dəyişikliklərə məruz qalan bitki 

növl


əri üçün başlanğıc forma anlayışından istifadə olunur[ 6 ]. Başlanğıc forma müxtəlif həyati 

formalarda  t

əsadüf  olunan  bitkinin  optimal  şəraitdə  təcəssüm  olunan  formasıdır.Serebryakova 

gör


ə  [  3  ]ağac  həyati  forması  mülayimmühit  şəraitinə  uyğunlaşmadır.  Azərbaycanın  arid 

meşələrində  meşənin  hava  ,  su  ,  iqlimşəraiti  az  dəyişən  ortazonalarında  J.  Communisə  ağac 

şəklində təsadüf olunur. Lakin bildiyimiz kimi ardıc cücərtilərinin böyüməsi çox uzun müddət 

alır  və  əgər  bu  ağac  yaşayışyerlərinə  yaxın,  otlaq  sahələrinə  yaxın  bitmişsə  hündürlüyü  1m-ə 

çatmamış  əsas  gövdənin  oxu  heyvanlar  tərəfindən  zədələnir.  Eyni  zamanda  bu  vaxt  dərman 

m

əqsədilə  ardıc  yarpaqlarının  istifadə  olunduğunu  xatırlasaq  antropogen  təsiri  də  nəzərə 



almalıyıq.  Əsas  gövdə  zədələndikdə  ondan  aşağıda  yerləşən  yatmış  tumurcuqlar  oyanır.  Əsas 

gövd


ə  oxundan  aşağıdakı  budaqlar  sayəsində  bitki  cox  gövdəli  kol  və  ya  alçaq  ağac  həyati 

formasına  keçəcəkdir.  Daha  yüksək  dağlıq  ərazilərdə  meşənin  yuxarı  sərhəddində  isə  ardıc 

bitkisi daha çox geoksil kol şəklində bitir. Bu həyati forma, ağacın əsas lider oxunun zədələnmə 



« Elmi x

əbərlər»                                                                                                             Biologiya 

 

 

n



əticəsində öz inkişafını saxlaması və aşağı budaqların torpağa yaxın hissədə kol əmələ gətirməsi 

il

ə  yaranır.    Aparılan  müşahidələr  və  ədəbiyyat  təhlili  əsasında  tədqiq  olunan  ərazidə  ardıcın 



yuxarıda sadalanam bütün həyati formalarına təsadüf olunmuşdur.  Arid meşələrin sakini  

olan Ağıriyli ardıc (Juniperus foetidissima ),Adi ardic (Juniperus communis) ağacları biotik və 

antropogen faktorların təsiri altında ciddi dəyişikliyə məruz qalmışlar. Meşələrin daha hündür  

seyr


ək  ərazilərində  ardıc  ağacları  daha  hündür  ağac  şəklində  ,aşağı  sərhəddində  isə  nisbətən 

alçaq  ağac  və  ya  bir  neçəgövdəli  ağac  formasında  təsadüf  olunur.Azərbaycan  şəraitində  təbii 

halda geoksimal kol h

əyati forması xarakterik olmasa da introduksiya olunmuş horizontal ardıc 

(Juniperus  horizontalis)  s

ərilən  gövdə  şəklində  meydana  çıxan  həyati  formaların  seçilərək 

genetik möhk

əmləndirilməsi nəticəsində meydana gələn həyati formadır. 



N

əticə:Beləliklə, ümumilikdə ardıc növlərini Serebryakovun həyati formalarına görə təhlil etsək, 

onların hamısının ( Serebryakov, 1962) oduncaqlaşmış gövdəli bitkilərə aid edə bilərik[3 ].  

Ardıc növlərinin Raunkierin [ 8 ]1884-cü ildə təklif etdiyi həyati formalara görə təsniif etdikdə 

onların hamısının fanerofitlərə aid edə bilərik (cədvəl 1 ). 

    

İşıq ardıc bitkisinin inkişafında çox mühüm rol oynayır belə ki,yetkin ardıc ağacı heliofit olub 



100%  işıqlanma  şəraitində  inkişaf  edir.  Lakin  yuvenil  mərhələdə  olan  ardıc  ağacları 

kölg


əyədavamlılığı ilə seçilir. 

  

Ardıc  bitkisi  ətraf  mühit  faktorlarına  qarşı  tələbkar  deyildir.  Onların  morfoloji  xüsusiyyətləri 



ətraf mühitə tolerantlığa səbəb olmuşdur. Qışda şaxtalı havada köklər tərəfindən suyun sorulması 

olduqca azalır. Mart  ayından başlayaraq havanın temperaturunun  artması transpirasiya sürətini 

d

ə  artırır.  Lakin  bütün  ardıc  növləri  suyun  buxarlanmasını  azaldan  morfoloji  və  ekofizioloji 



uyğunlaşmalara malik olduqlarından kserofitdirlər. Qeyd etmək lazımdır ki,  yuvenil ardıclarda 

transpirasiya sür

əti matura və reproduktiv bitkilərdən çox olur. Bir ardıc bitkisi yuvenil dövrdən 

reproduktiv dövr

ə kimi transpirasiya qabiliyyətinin təxminən 40 %-ni itirir . 

 

Ardıc  bitkisi  arid  mühitdə  yayılmışdır  və  bu  mühitdə  torpaqlarda  Ca  çox  olur.  Kalsiumun 



torpağa verilməsi hidrogen və alüminium ionlarının zərərli təsirini azaldır, torpağın quruluşunu 

yaxşılaşdırır[ 2 ]. Kalsium karbonat torpaqdakı turşuları neytrallaşdırır və zəif qələvilik yaradır. 

Ardıclar kalsifil bitki olaraq digər bitkilərə nisbətən kalsiumu çox qəbul edirlər.Torpağın fiziki 

xass


ələrinə  münasibətinə  görə  ardıclar  litofit  bitkilərdir  və  daşlı  qayalıq  ərazilərdə  daha  yaxşı 

inkişaf edirlər.(cədvəl 1 ). 

 

C

ədvəl1.   Azərbaycanda yayılmış ardıc növlərinin ekoloji analizi. 



Növl

ər 


Serebryakova 

gör


ə həyati  

forma 


Raunkier

ə 

gör



ə həyati  

forma 


İşığa 

münasib


ətinə 

gör


ə 

Torpağa 


münasib

ətinə görə 

Suya 

münasib


ətinə 

gör


ə 

Adi ardıc 

ağac 

mezofanerofit 



heliofit 

litofit,bazifil,kalsifil 

kserofit 

Qırmızı ardıc 

kol 

mezofanerofit 



heliofit 

litofit,bazifil, 

kalsifil 

kserofit 

Ağıriyli ardıc 

ağac 


mezofanerofit 

heliofit 

litofit,bazifil, 

kalsifil 

kserofit 

Qazax ardıcı 

kol 

nanofanerofit 



heliofit 

litofit,bazifil, 

kalsifil 

kserofit 

Virginiya 

ardıcı 


ağac 

mezofanerofit 

heliofit 

litofit,bazifil, 

kalsifil 

kserofit 

Çoxmeyv

əli 


ardıc 

ağac 


mezofanerofit 

heliofit 

litofit,bazifil, 

kalsifil 

kserofit 

Horizontal 

kol 

nanofanerofit 



heliofit 

litofit,bazifil, 

kserofit 



« Elmi x

əbərlər»                                                                                                             Biologiya 

 

 

ardıc 



kalsifil 

Yarımşarşəkilli 

ardıc 

ağac 


mezofanerofit 

heliofit 

litofit,bazifil, 

kalsifil 

kserofit 

Yenilik:  T

ərəfimizdən  aparılan  marşrut  müşahidələri  və  ədəbiyyat  xülasələri  əsasında  Gatsuk 

sistemin

ə  uyğun  olaraq  Ardıc  növlərinin  biomorfoloji  vahidlər  üzrə  təsnifatı  tərtib 

olunmuşdur.Bitkilərin yaş dövrlərinin biomorfoloji təsviri üçün istifadə olunan metodlar arasında 

L.Gatcuk t

ərəfindən təklif olunmuş (Age states of plants, 1986) sistem həm olduqca[ 10 ] praktik 

v

ə  həm  də  ardıc  bitkisi  kimi  həyati  forması  dəyişkən  olan  iynəyarpaqlılar  üçün  münasibdir. 



Gatsuk sistemini ardıc bitkisi üçün aşağıdakı qaydada təsvir etmək olar. 

 

1.Gil



əmeyvəyə bənzər qoza: Torpağa düşərək qabığının parçalanması və toxumların cücərməsi  

üçün 


ən azı üç il vaxt lazımdır. Toxumlar cücərmədən öncə uzunmüddətli stratifikasiyaya məruz 

qalırlar  .  Ədəbiyyatlardakı  məlumatlara  görə[  10  ]  ardıc  toxumlarının  cücərdilməsi  üzrə  ən 

yüks

ək nəticə Soule tərəfindən 2004cü ildə alınmışdı. Bu zaman müəllif xüsusi olaraq qeyd edir 



ki, cüc

ərtilər rütubətli yay keçirdikdən sonra daha sürətlə inkişaf etmişlər. Lakin bununla bərabər 

Miller v

ə Rose-a görə (Miller, Rose 1995) süni şəkildə bitən cücərtinin böyümə sürəti hər zaman 

meşədə təbii haldakı böyümədən az olur. 

2.Cüc


ərti mərhələsi: Toxumdan cücərtilərin əmələ gəlməsi 10 il cəkir. Bu müddət ərzində əsas 

kök f


əal inkişaf edir .10 yaşdan yuxarı ana kökün böyüməsi dayanır və ya çox zəifləyir  əvəzində 

yan v


ə əlavə köklərin inkişafı sürətlənir. Böyümə sürəti ildə 2.7-2.9 sm-dir. 

3.Yuvenil  bitki:  yaşı  10  -15  il,  hündürlüyü  həyati  formasından  asılı  olaraq  0-3  metr  arasında 

d

əyişir. Yuvenil bitki cücərtidən budaqlanmayan və ya monopodial budaqlanan gövdəsinə görə 



seçilir.  Kök  sistemi  vertikal 

əsas  kök  və  lateral  yan  köklərdən  təşkil  olunub.  Yuvenil  bitki 

kölg

əyədavamlılığı  ilə  seçilir.  Bu  dövrdə  böyümə  ildə  təxminən  7-7.5smdir.(  Miller.  Biology 



ecology  and  management  of  western  Juniper.  Origona  2005  )Qeyd  etm

ək  lazımdır  ki  ardıc 

bitkisind

ə  yarpaqların  quruluşu  ontogenetik  dövrlər  üzrə  dəyişir.  15  yaşlı  yuvenil  bitkidə 

reproduktiv bitkid

ən fərqli olaraq yarpaqlar iynəşəkillidir. 

4.İmmatura bitki. Bu dövr 20 30 yaşları əhatə edir. Yaşlı bitkiyə xas xarici quruluşa m1alik olsa 

da bel


ə bitki toxum və meyvə əmələ gətirə bilmir və ya çox az sayda əmələ gətirir. 

5.İlkin matura bitki: 30 -50 yaşlarında çoxalmağa başlayan ağaclar bu kateqoriyaya aiddir. 

6.Matura reproduktiv 

bitki: Ardıclar maksimal hundurluyə 80 100 yaşlarında çatırlar 

 

Ədəbiyyat 

1.  Qurbanov  E.M.  Ali  bitkilərin  sistematikası  ,  Bakı  Dövlət  Universiteti  nəşriyyatı  - 

2009 , s

əh.117-119 

2.  Məmmədov Q. Ş. Azərbaycan torpaqlarının ekoloji qiymətləndirilməsi. «Elm», 1998 

, s


əh.282  

3. 


  И.  .  Ж

 

 



 

     


  ,  -  , 

1962, 


 113-135 

4. 


 

 . И . 


 

 , 



 ,  1950-1961,  . I-VIII 

5.  Ш


. . 

 

, ., И . 



 ,1964 , 

.447  


6.  Ш

. . Э


.  , 

 , 1950,



. 375  

7. 


.  . 

.  .,


 , 1969, 

.200  


8.  Raunkier C. Life forms of plants and statistical plant geography. 1934 , N 1, 164 p. 

9.  Miller. Biology ecology and management of western Juniper. Origona 2005 

10. Junipers of the world/ The Genus Juniperus ? 4

th

Edition , Dr. Robert P. Adams 2015, 




« Elmi x

əbərlər»                                                                                                             Biologiya 

 

 

( online)415 p. 



 

 

 

Summary 

 

ECOLOGICAL AND BIOMORPHOLOGICAL ANALYS OF JUNIPERUS  ( L.) 



SPECIES IN AZERBAIJAN 

 

Gurbanov Elshad Mecnun oglu  

RzayevaAfag 

Aydinqızı 

 

Key words: Juniperus, phanerophytes, ecological analys, biomorphological analys 

 

The  present  article  is  devoted  to  the  study  of  modern  status  of Juniperus spesies  of  Azerbaijan 



Republic.  

 It was revealed that studied flora includes 8 spesies of Juniperus. Analys of life forms shows the 

dominance of phanerophytes and shrubs 

 

 



ю  

 

Ч



   

Ф

Ч

 

 

 

 ( JUNIPERUS L.)   

 

 

р

ш

 

 

 

Ключевые 

слова: 

,

,



 

 



 

 

 

 

 



   

 

 



(Juniperus  L.)     

.    


 

 

 



   

 



 

 

 



   

 

 



 

 



 



 




Yüklə 57,01 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2023
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə