Əlyazması hüququnda



Yüklə 0,59 Mb.

səhifə23/25
tarix14.09.2018
ölçüsü0,59 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25

 

69

yönəldilirsə  və  əsas  vəsaitin  optimal  vəziyyətinə  xidmət  etmirsə  demək,  məhdud 



investisiya resurslarından düzgün istifadə edilmir.  

Buradan  belə  bir  nəticəyə  gəlirik  ki,  tərəfimizdən  nəzərdən  keçirilən  cari 

büdcə  kəsiri  göstəricisi  özünün  zahiri  cəlbedici  xarakterinə  baxmayaraq  milli 

makroiqtisadi balansın büdcə sferasına təsirinin təhlili üçün əsas vasitə ola bilməz. 

Buna  görə  də  bu  göstərici  büdcənin  proqnozlaşdırılması  və  planlaşdırılması  üçün 

çox da yararlı deyildir.  

İlkin  büdcə  kəsiri  (defisiti0  özlüyündə  büdcənin  vəziyyətini  faiz  ödənişi 

nəzərə  alınmadan  ifadə  edə  bilir.  Hamı  tərəfindən  qəbul  edilən  belə  bir  fikir 

mövcuddur  ki,  mövcuddur  ki,  ilkin  büdcə  kəsiri  göstəricisi  cari  büdcə  siyasətinin 

mlli  iqtisadiyyatın  inkişafına  təsirini  daha  düzgün  ölçməyə  imkan  verir.  Dövlətin 

maliyyə resurslarının ilkin balansını hesablayan zaman məcmu faiz ödənişi məcmu 

xərclərdən  çıxılır.    Lakin  konseptual  planda  nəzərdə  tutulan  faiz  ödənişindən 

çıxmaq  lazım  gəlir.  İlkin    büdcə  kəsiri  dövlətin  büdcə  siyasətinin  xalis  dövlət 

borclarına təsirinin  göstəricisi kimi çıxış edir. Buna  görə də ondan  dövlət  büdcəsi 

kəsirini  bir  səviyyədə  saxlamaq  aləti  kimi  istifadə  etmək  olar.  Bunu  aşağıdakı 

düsturla izah etmək olar: 



İKB = ƏKB – XFÖ;    (1) 

Burada: İKB – ilkin büdcə kəsiri; 

ƏKB – ənənəvi büdcə kəsiri; 

XFÖ – xalis faiz ödənişi. 



XFÖ = MFÖ – BFD;   (2) 

Burada: XFÖ – faiz ödənişi; 

MFÖ – məcmu faiz ödənişi; 

BFD – büdcəyə faiz daxilolmaları. 

Əməliyyat  kəsiri  ənənəvi  büdcə  kəsirindən  onunla  fərqlənir  ki,  o  faiz 

ödənişinin  infilyasiyanın  yüksəlməsi  nəticəsində  meydana  gələn  hissəsi  çıxılması 

ilə  yaranır.  Digər  tərəfdən  əməliyyat  kəsiri  ilkin  kəsiri  üstə  gəl  faiz  ödənişinin 

həqiqi həcmi çıxılsın faiz daxilolmaları və infilyasiya faizlərinə bərabərdir. Yəni: 

ƏDK = İBK + MFÖ – (BFD+İF);   (3) 



 

70

Bu bir həqiqətdir ki, ödənilməli olan dövlət borclarının real məbləği (dəyəri) 



infilyasiyanın  təsiri  ilə aşağı düşə biril.  Təcrübə göstərir ki, kreditorlar  hissə-hissə 

ödənişləri  qismən  yüksək  nominal  faiz  stavkalarında  alırlar,  lakin  bu 

ödənişləronların  dövlət  borclarının  dəyərinin  aşağı  düşməsindən  əmələ  gələn  real 

itkilərindən aşağıdır. Ona görə ki, real həyatda bu ödəniş kapitalın geri alınmasıdır, 

qoyulmuş  kapitalın  mənfəəti  deyildir.  Həqiqətən  də  dövlət  borclarına  xidmət  faiz 

ödənişi  hissəsi  alınmış  borcun  əsas  hissəsinin  qatarılmasından  başqa  bir  şey 

deyildir.  

Əgər  nəzər  almasaq  ki,  kəsirin  məbləği  daima  yüksək  olur  və  bu  həmin 

kəsirin  ödənilməsi  üçün  tələb  olunan  maliyyələşmənin  həqiqi  həcmini  təhrif  edir. 

Nəticədə müəyyən olur ki, gələn maliyyə ili üçün proqnozlaşdırma və planlaşdırma 

işinə,  dövlət  büdcəsinin  strukturunun  dəqiq  müəyyənləşdirilməsinə  neqativ  təsir 

göstərir.  Bütün promlemlər o zaman həll edilə bilər ki, bu proqnozları və planları 

işləyib hazırlayan şəxslər əməliyyat kəsirlərindən düzgün istifadə edə bilsinlər. Bu 

qaydanın  tətbiq  edilməsi  Azərbaycan  Respublikası  üçün  daha  aktualdır.  Ona  görə 

ki, onun xeyli dövlət borcu vardır. Bu qayda dövlətə, hökumətə, kreditorlara imkan 

verir  ki,  hökumət  orqanlarının  büdcə  siyasətinin  təsirini  istər  proqnozlaşdırılan  il 

üçün, istər cari maliyyə ili üçün müəyyənləşdirə bilsin.  

Bununla  əlaqədar  olaraq  Beynəlxalq  maliyyə  təşkilatlarının,  hər  şeydən 

əvvəl  Beynəlxalq  Valyuta  Fondunun  və  Ümumdünya  Yenidənqurma  və  İnkişaf 

Bankının  maliyyə  və  iqtisadiyyat  baxımından  siyasətləri  anlaşılandır.  Onların 

Azərbaycan  Respublikası  hökuməti  qarşısında  qoyduqları  prinsipial  tələblərinə 

uyğun olaraq maliyyə-kredit fəaliyyəti gəstərmələri anlaşılandır. Əsas tələb bundan 

ibarətdir  ki,  hökumət  bütün  gücü  ilə  investisiyanın  səviyyəsinə  nəzarət  etməli  və 

onu  mümkün  olan  ən  aşağı    səviyyədə  saxlanmalıdır.  Şübhəsizdir  ki,  respublika 

hökuməti  1996-1997-ci  illərdən  başlayaraq  bu  tələbləri  yüksək  səviyyədə  yerinə 

yetirə  bilmişdir.  Artıq  20  ildir  ki,  Respublika  hökuməti  infilyasiya  prosesini  tam 

nəzarət altına almış, onun yüksəlməsinin qarşısını ala bilmiş və onu  mümkün olan 

ən aşağı səviyyədə saxlamağa nail olmuşdur.  




 

71

Büdcənin  proqnozlaşdırılması  və  planlaşdırılması  ən  mühüm  əhəmiyyət 



büdcə 

kəsrinin 

müəyyənləşdirilməsinin 

kompanenti 

deyil, 

onkn 


maliyyələşdirilməsinin  xarakterinə  aiddir.  Məlum  olduğu  kimi  büdcə  kəsirinin 

maliyyələşdirilməsi  mənbələri  ölkənin  mərkəzi  bankından  alınan  borclar,  ölkənin 

bank sektorundan alınan borclar, milli iqtisadiyyatın qeyri-bank sektorundan alınan 

borclar və xarici borcalmalar ilə məhduddur. 

Çoxsaylı  araşdırmalar  və  eləcə  də  Azəbaycan  Respublikasının  son  20  illik 

təcrübəsi  ilə  müəyyən  edilmişdir  ki,  büdcə  kəsirinin  maliyyələşdirilməsinin  bütün 

bu  göstərdiyimiz  mənbələri  büclü  makroiqtisadi  dizbalansa  gətirib  çıxarır, 

iqtisadiyyatda  artıq  pul  kütləsinin  yaranması  ilə  xarakterizə  olunan  infilyasiya 

yüksəlir  və nəhayət xarici  və daxili borcların kütləsi sürətlə artır. Real həyatda bu 

amillər  arasındakı  qarşılıqlı  əlaqə  olduqca  mürəkkəb  olur  və  bir  sıra  problemlərlə 

əlaqədardır.  Azərbaycan  Respublikasının  hökuməti  Respublika  Mərkəzi  bankının 

hesabına büdcə kəsirini ödəməkdən imtina etməlidir. Ona görə ki, bu səmərəsiz pul 

kütləsi yaranmasına səbəb ola bilir.  

Büdcə  kəsirinin  emissiya  maliyyələşdirilməsi  ona  gətirib  çıxara  bilir  ki, 

dövlət  kəsirinin  xeyli  hissəsi  nəğd  pula  çevrilir  və  infilyasiyanın  yüksəlməsinə 

səbəb ola bilir. Milli bankdan borc alınmasından  imtina edilməsi bunlara əsaslana 

bilir: 

  İqtisadiyyat  sektoru  infilyasiya  vergisi  «ödəyər  ki,»  bu  da  hökumətin 



topladığı vergini xeyli üstələyə bilər; 

  Milli  iqtisadiyyatın  subyetləri  infilyasiyanın  sürəti  artdıqca  fiziki  və 

hüquqi  şəxslər  zəifləyən  milli  valyutaya  (manata)  nisbətən  dollara 

üstünlük verə bilər.; 

  Yüksək  infilyasiya  şəraitində,  pul  vəsaitinin  (manatın)  real  qalığının 

azalması  şəraitində  vergi  ödəyən  baza  məhdudlaşa  bilər  və  hökumət 

əvvəlki  səviyyədə  gəlir  toplamaq  üçün  vergi  stavkalarını  yüksəltmək 

məcburiyyətində qala bilər.  

  Ölkə  özünün  maliyyə  iqtisadiyyat  inkişafının  elə  bir  nöqtəsinə 

çatmışdır  ki,  emissiya  gəlirləri  öz  maksimum  həddi  səviyyəsindədir. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə