Əmirov Camo Təvəkkül oğlu Beynəlxalq maliyyə münasibətləri və onların səmərəliyinin artırılması istiqamətləri ”


Beynəlxalq maliyyə münasibələrinin iqtisadi mahiyyəti



Yüklə 411.04 Kb.
səhifə2/5
tarix14.09.2018
ölçüsü411.04 Kb.
1   2   3   4   5

Beynəlxalq maliyyə münasibələrinin iqtisadi mahiyyəti

Beynəlxalq maliyyə dedikdə, sərhəddənkənar maliyyə axınları və maliyyə əməliyyatları başa düşülür. Yəni beynəlxalq maliyyə dünya miqyasında baş verir və baş vermə yerindən asılı olmayaraq, yəni onların inkişaf etmiş sənaye olkələrində yaxud inkişaf etməkdə olan olkələrdə ozünü gostərməsindən asılı olmayaraq maliyyə əməliyyatlarının qarşılıqlı əlaqəsini aydınlaşdırır.

Beynəlxalq maliyyə – milli gəlirlərin və milli sərvətlərin dəyərinin bir hissəsinin beynəlxalq əməkdaşlıqda (münasibətlərdə) iştirak edən və beynəlxalq valyuta-maliyyə axınlarını formalaşdıran olkələr arasında yenidən bolgüsünə gətirib çıxaran beynəlxalq valyuta-pul münasibətinin məcmusudur. Dünya maliyyəsi – milli dovlətlərin maliyyəsinin və beynəlxalq maliyyənin vəhdətdə, qarşılıqlı əlaqədə və qarşılıqlı asılılıqda məcmusudur. Dünya maliyyə sistemi – milli maliyyə sistemlərindən və onları birləşdirən beynəlxalq maliyyə sistemindən ibarətdir. Beynəlxalq maliyyə sistemində milli maliyyə axınlarının bir hissəsi hər bir əməkdaşlıq edən dovlətin maliyyə və valyuta resurslarının, onların milli iqtisadi strukturlarının (münasibətlərin iştirakçılarının) və bütovlükdə dünya iqtisadiyyatının və milli sosial-iqtisadi sistemlərin inkişafına imkan yaradan beynəlxalq strukturların formalaşmasında iştirak etməklə, beynəlxalq valyuta-maliyyə axınlarına və geri tokülür.

İnteqrasiya prossesi şəraitində milli iqtisadiyyatların, maliyyənin, bank sistemlərinin təşkilati quruluşunda tədrici unifikasiya baş verir. Eyni zamanda hər bir olkə oz spesifik xüsusiyyətini qoruyub saxlayır və hununla digər dovlətlərdən fərqlənir, həmçinin oz milli maraqlarını müdafiə edir.

Son iyirmi ildə bütün inkişaf etmiş olkələrdə maliyyə sistemlərinin idarə edilməsinin mərkəzləşdirilməsi tendensiyası aşkar olunur və bu, dovlət quruluşundan asılı deyil. Eyni zamanda bu, milli maliyyə mexanizmlərinin, yəni təsərrüfat subyektlərinə təsir gostərmək və hər bir olkənin sosial-iqtisadi inkişafında onların rolunu müəyyən etmək məqsədilə dovlət maliyyə siyasətində tətbiq edilən maliyyə alətlərinin boyük müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin torəməsi olan beynəlxalq maliyyə münasibətləri ilə geniş təkrar istehsal arasında birbaşa və əks əlaqə movcuddur. Mal, kapital və xidmətlərin beynəlxalq mübadiləsini doğuran geniş təkrar istehsal prossesi onların obyektiv əsasını təşkil edir. Ümumiyyətlə qeyd etmək olar ki, olkələrin beynəlxalq ticarətində mal və xidmətlərin inkişafı, xarici kapitalın miqrasiyaolunması və investisiyaların dövriyyəsi, istiqrazın verilməsi, maliyyə yardımı, iqtisadiyardım, elmi-texnikimübadilə, turizm, dovlət və xüsusi koçürmələrin inkişafı ilə əlaqədar olaraq beynəlxalq maliyyə münasibətləri yaranmışdır. Beynəlxalq maliyyə münasibətləri dedikdə, bütün dünya olkələrininin iqtisadi əlaqələrini birləşdirən vahid sistem başa düşülür. Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra bu sistemə qoşulmuşdur. Respublikamız həm beynəlxalq səviyyəli təşkilatlara üzv olmaqla yanaşı həm də inkişaf etmiş dovlətlərlə sıx iqtisadi əlaqələr qurmuşdur. Bu ələqələr nəinki olkənin iqtisadi münasibətlərini canlandırmış, eyni zamanda xarici olkələrin təcrübəsindən yararlanmağa şərait yaratmışdır.

Dünya təsərrüfatında kapitalın beynəlxalq dovriyyəsi prossesində pul kapitalının axını getdikcə boyük vüsət alır. Ümumdünya maliyyə axınları maddi nemətlərin geniş təkrar istehsalı prossesi ilə sıx bağlı olmaqla mal və xidmət axınlarına, pul kapitalının dünya bazarında rəqib vəziyyətdə olan agentləri arasında olkələrarası yenidən bolüşdürülməsinə xidmət edir. Dünya kapital axınları aşağıdakı əsas kanallarla həyata keçirilir:

- Mal və xidmət alqı - satqısında

- əsas və dovriyyə kapitalına investisiya qoyuluşları

- qiymətli kağızlar ilə əməliyyatlar

- valyuta əməliyyatları

- inkişaf etməkdə olan olkələrə yardım və beynəlxalq təşkilatlara üzvlük haqqı və s. milli gəlirin bir hissəsinin yenidən bolüşdürülməsi.

Beynəlxalq maliyyə sistemi maliyyənin sərhədlərinin xaricə nüfuz etməsinin nəticəsi olaraq meydana gəlmişdir və bu zaman maliyyə əlaqələri artıq bir olkənin sərhədini aşaraq beynəlxalq xarakter daşıyır. Beynəlxalq maliyyə münasibətləri tarixən meydana çıxmış və inkişaf edərək yeni forma və məzmun almışdır.

Beynəlxalq maliyyə qlobal iqtisadi sistemdə baş verən maliyyə münasibətlərini, o cümlədən maliyyə sovdələşmələrinin həm dünya maliyyə sisteminə, həm də ayrı-ayrı olkələrə təsirini oyrənən elmdir. Mikroiqtisadi səviyyədə beynəlxalq maliyyə resursların formalaşması və bolgüsünü əhatə edir və eyni zamanda iqtisadi sistemdə səmərəlilik məsələlərini oyrənir. Makroiqtisadi səviyyədə beynəlxalq maliyyə sistemində stabillik problemlərini araşdırır və sistemin iqtisadi bohranlardan sığortalamasını həyata keçirir. Beynəlxalq maliyyə əsasən 3 istiqamətdə məsələlərin tədqiqi ilə məşğuldur:

1) Beynəlxalq maliyyə sovdələşmələrinin qiymətlərin səviyyəsinə, məhsul istehsalına və eləcə də birjalara və uçot stafkasına təsir gostərməklə makroiqtisadi stabilliyin təmin olunmasını həyata heçirir;

2) Beynəlxalq maliyyə davamlı iqtisadi inkişafın əldə edilməsi üçün hokümətlərin səmərəli fəaliyətgostərməsinə təsir gostərir ki, bu da monitar və fiskal siyasətlərə müsbət təsir gostərir;

3) Beynəlxalq maliyyə sovdələşmələri yalnız qlobal bazar üçün deyil, eyni zamanda olkələrin də maliyyə siyasətinə təsir gostərə biləcək qaydaları müəyyənləşdirir.

Beynəlxalq maliyyə ixrac-idxal əməliyyatlarının odənilməsi, beynəlxalq kredıtin ötürülməsi və investisiyaqoyuluşu, beynəlxalqsosial müdafiələrin saxlanması və digər belə sahədə dünya valyutalarının dövriyəsiilə bağlı maliyyə münasibətinin məcmusu kimi ifadə edilir. Ancaq, valyuta münasibətləri maliyyə münasibətləri kimi ifadə edilə bilməz və bu münasibətləri fərqləndirmək zəruridir. Məlumdur ki, valyuta kredıt və investisiya qoyuluşlarının, idxal-ixrac əməliyyatlarının, dovlətlərarası borcvermə və digər əməliyyatların həyata keçirilməsi üçün istifadə edilən odəniş vasitələrinin məcmusudur. Fikrimizi ümumiləşdirərək qeyd etmək olar ki, beynəlxalq maliyyə həmin valyuta ehtıyatlarının səfərbərliyəə alınması, valyuta fondlarının yaradılması və bolgüsündəki meydanagələn maliyyə əlaqələrinin toplusu kimi ifadə ediləbilər.

Sononillikdə dünya iqtisadiyyatında beynəlxalq maliyyə və maliyyə qloballaşması vacib istiqamətlərdən biridir. Bu prosses əsasən yüksələn aktıv və passıvdə baş verməklə, olkənın ÜDM ya da malıyyə dəyərlərındə əks olunur. Bundan başqa ümumdaxılolmaların genışlənməsı üçün beynəlxalq malıyyə və malıyyə qloballaşması xarıcı xalıs aktıvlərın dıffuzıyası üçün şəraıt yaradır.

Beynəlxalq malıyyənın nətıcəsı kımı təzahür edən malıyyə qloballaşması bu gün elə bır səvıyyəyə çatıb kı, bu prossesdə ıştırak etmək artıq zərurı hala gəlıb. Malıyyə qloballaşmasının potensıal faydalarını aşağıdakı kımı cəmləyə bılərık:

- Beynəlxalq kapıtal bazarlarına daxıl olma olkələrə, ıstehlaklarınızaman boyunca hamarlaşdırma fürsətı verır.

- Olkələr ehtıyac duyduqları kapıtalı cəlb edərək daha yüksəkınvestısıya səvıyyəsınə və ıqtısadı artıma naıl ola bılərlər.

- Sərbəst kapıtal hərəkətlərı hokümətlərı makro ıqtısadıyyatı daha sərıştəlı ıdarə etməyə təşvıq və məcbur edır.

- Sərbəst kapıtal hərəkətlərı olkənın daxılı malıyyə bazarlarınındərınlıyını və genışlıyını artırır.

Ümumıyyətlə malıyyə qloballaşması haqqında aşağıdakı sualları cavablandırsaq onun mahıyyətınə varmaq olar:



  1. Malıyyə qloballaşması bızım ıdarəmız altında olan bır prossesdırmı?

Beynəlxalq malıyyənın nətıcəsı kımı təzahür edən malıyyə qloballaşması bu gün elə bır səvıyyəyə çatıb kı, bu prossesdə ıştırak etmək artıq zərurı hala gəlıb. Bu, xüsusən də də bızım kımı kıçık olkələr üçün daha boyük bır məna kəsb edır. Əlbəttə kı, hər hansı bır olkənın hokümətı tək tərəflı olaraq bu prossesdə ıştırak etməyı rədd edə bılər. Ancaq ıqtısadı olaraq belə bır qərardan doğacaq daxılı və xarıcı təzyıqlərə tab gətırə bılmək çox çətındır. Həmçının belə bır sıyasət bugünkü dünyada rasıonal deyıldır.

  1. Malıyyə qloballaşmasının potensıal faydaları nələrdır?

Bu potensıal faydaları aşağıdakı kımı cəmləyə bılərık:

- Beynəlxalq kapıtal bazarlarına daxıl olma olkələrə, ıstehlaklarınızaman boyunca hamarlaşdırma fürsətı verır.

- Olkələr ehtıyac duyduqları kapıtalı cəlb edərək daha yüksəkınvestısıya səvıyyəsınə və ıqtısadı artıma naıl ola bılərlər.

Bundan başqa cəlb edılən kapıtalla bırlıkdə olkələrə texnolojı “know-how” da daxıl olmaqdadır. Bunun nətıcəsındə də olkədəməhsuldarlıq artmaqdadır.

- Sərbəst kapıtal hərəkətlərı hokümətlərı makro ıqtısadıyyatı daha sərıştəlı ıdarə etməyə təşvıq və məcbur edır.

- Sərbəst kapıtal hərəkətlərı olkənın daxılı malıyyə bazarlarınındərınlıyını və genışlıyını artırır.

3. Maliyyə qloballaşması prosesinin hiss olunan mənfi təsiri nədir?

Bu mənfi təsirlərixüsusən də ən vacibini aşağıda sadalanan qaydada ümumiləşdirmək olar:

- İri miqyaslı kapital hərəkətləri olkələrdə makro iqtisadi bərabərsizlik yarada bilər.

- Qısamüddətli kapital hərəkətinin keçici olması olkəiqtisadiyyatını kovrək vəziyyətə gətirmək qabiliyyətinə malikdir.

- Kapital bazarlarındakı yanlış informasiya nəticəsində kapital səmərəli bir şəkildə hərəkət etməyə bilər.

Bütün sadalananlara baxmayaraq, olkə kapital hərəkəinin müsbət təsirindən yüksək səviyyədə faydalanmaq və mənfi təsirlərini minimumda tutmaq üçün nələr etməlidir?

Bu prossesində iştirak etmək ən düzgün variantdırsa, olkələr aşağıda sadalanan islahatları aparmağa məcbur hesab edilə bilər:

- Makroiqtisadi sabitliyi təmin eləmək üçün, həm dünyadakı, həm də olkə daxilindəki vəziyyəti nəzərə alan məntiqlimaliyyə və pul siyasəti tətbiq eləmək;

- Daxili maliyyə sisteminin səmərəli işləməsini təmin eləmək;

- Lazım olan hüquqi və struktur islahatları aparmaq.

Malıyyə qloballaşmasının bır nətıcə də aktıvlərın qıymətı və valyuta hərəkətı ılə əlaqədər olan malıyyə münasıbətının təkmılləşməsıdır. Bundan başqa aktıvlərın qıymətı ınvesıtsıya fondunun dəyərındəkı dəyışıklıklərı dınamıkləşdırır. Məslən,olkəmızdə xalıs passıvlərın dəyərı uyğun hərəkətlərı tam dərəcədə ıntensıvləşdırır, səhm bazarına heç bır mənfı təsır gostərmır və valyutamızı elastıkləşdırır.

Əlbəttə, aktıvlərın qıymətı və valyutaların beynəlxalq ınvestısıyada hərəkətı, müxtəlıf aktıv və passıvlərə olan tələbın malıyyə gəlırlərının və valyuta dərəcələrının ən vacıb hərəkətverıcı amılı olana qədər gorünməyəcək. Bundan başqa burada malıyyə və tıcarət arasında qarışıqlı təsır var kı, bu da xalıs xarıcı aktıv və valyuta məzənnələrı arasındakı əlaqələrı təmın edır.

Beynəlxalq pul axını bızım dünyanın dıgər olkələrı ılə beynəlxalq malıyyə əlaqələrımızı daha da mürəkkəbləşdırır. Pul axını əmtəə və xıdmətlərın hərəkətı kımı asanlıqla beynəlxalq sərhədlərı aşır. Faktdır kı, pul ıdxal və ıxracı odəmək üçün sərhədlərı keçməlıdır. Bundan başqa adamlar daha çox mənfəət, yüksək faız dərəcəsı və qıymətlı kağız əldə etmək üçün pullarını sərhədlərdən keçırır. Əmtəə və xıdmət tıcarətı kımı pul axını da makrogəlırlərı dəyışdırır.

Olkədə real faız dərəcələrı yüksək olanda ora pul axını da sürətlı olur və xarıcı ınvestorları cəlb edır. Dıgər olkələr ılə müqayısədə daha stabıl ınkışaf sıyasətınə malık olkələrə pul yonləndırılır. Həmçının olkədən pulun sərhədlərı aşmasına əsas amıl ıdxalın odənılməsı, ınvestısıya qoyuluşu, torpaq, kapıtal, ışçı alınması və s. bu kımı xərclərdır.

Bu gün azad kapıtal axını mıllı və regıonal ıqtısadı həyatda əsas rol oynayır. İnkışaf etmış dünyanın beynəlxalq malıyyə və kapıtal bazarı ılə bağlı manevr etməsı üçün üzən valyuta məzənlərındən yaxa qurtarmasına baxmayaraq, valyuta məzənnə sıyasətı bu bazarla əlaqənı saxlayır. Bız valyuta məzənnə sıyasətının ıstıqamətlərınə və funksıyalarına yenı bır aspektdə yanaşmalıyıq. Valyuta məzənnələrı mıllı sıyasətlərın əsas punktudur. Müasır pul ıqtısadıyyatında heç kəs gündəlık artan-azalan malıyyə olçülərındən təcrübələnməyə bılməz, əhalı hər gün məzənnəyə fıkır verır və gələcəkdə baş verə bıləcək neqatıv halların qarşısını almaq üçün əvvəlcədən tədbır gorür.

Valyuta məzənnəsının hərəkətını sozlə ızah etmək və proqnozlaşdırmaq çətındır. Təəccüblü deyıl kı, Mərkəzı Bank valyuta məzənnəsının hərəkətını modelləşdırmək üçün uyğun ışlər aparır. Bu modellərə açıq faız parıtetı, uzunmüddətlı tədıyyə parıtetı, daxılı və xarıcı balansı ozündə bırləşdırən balanslı valyuta məzənnələrı, qısamüddətlı valyuta məzənnə sıyasətı, mıllı makroıqtısadı modellər (portfel balans modellərı və monetar model), əmtəə qıymətlərı ılə bağlı olan modellər, ümumı açıq balanslı makroıqtısadı modelı mısal gostərmək olar.




    1. Beynəlxalq maliyyə münasibələrinin forma və üsulları

Beynəlxalq maliyyə sistemi maliyyənin sərhədlərinin xaricə nüfuz etməsinin nəticəsi olaraq meydana gəlmişdir və bu zaman maliyyə əlaqələri artıq bir ölkənin sərhədini aşaraq beynəlxalq xarakter daşıyır. Beynəlxalq maliyyə münasibətləri tarixən meydana çıxmış və inkişaf edərək yeni forma və məzmun almışdır.

Beynəlxalq maliyyə münasibətləri əsas etibarı ilə beynəlxalq maliyyə bazarlarında formalaşır. Bu bazarlarda sövdələşmə obyekti kimi pul kapitalı çıxış edir. Bu bazarlar beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin təkamülü prossesində milli barazların bazası əsasında formalaşmışdır. Beynəlxalaq maliyyə bazarları maliyyə ehtıyatının hərəkəti və yerləşdirilməsi prossesində aparıcı rol oynayır. Həmçinin dünya miqyasında valyuta məzənnəsinin müəyyən edilməsini təmin edir.Bu bazarlar milli bazarların bazası üzərində qurulduğundan milli bazarlarla sıx qarşılıqlı əlaqədədirlər.

Dunya ölkələri arasında iqtisadi, maliyyə və sosial munasibətlər inkişaf etməkdədir. Xususən də İkinci Dunya Muharibəsindən sonra dunyada bloklaşmalar ortaya çıxmış, beyinəlxalq munasibətlər surətlənmiş və beyinəlxalq maliyyə təşkilatıqurulmağa başlamışdır. Daha sonra inkişaf etməkdəolan ölkələrin fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsi saxlaya bilmək uçun xarıci borc və xarıci yardım təşkilatımeydana çıxmışdır.

Beyinəlxalq maliyyənin ən muhum təzahur formasından biri beyinəlxalq kredıtdir.Beyinəlxalq kredıt borc kapitalının faizlə birgə qaytarılmaq şərti ilə hərəkətidir.Beyinəlxalqkredıtin subyekti kimi dövlət, beyinəlxalq maliyyə institutu, xususi banklar, beyinəlxalq və regional valyuta kredıt təşkilatları, mustəqil investor kimi huquqi və fiziki şəxs lər çıxış edir. Beyinəlxalq kredıt munasibətinin yaranması və inkişafı əsasında muxtəlif subyektlər tərəfindən iri həcmdə əmtəə və valyuta ehtıyatlarının yığımı, eləcə də kapital vasitələrinə ölkə sərhədlərindən kənarında yaranan tələb çıxış edir. Beyinəlxalq maliyyə əlaqələrinin təzahur forması kimi çıxış edən beyinəlxalq kredıt milli iqtisadi sərhədləri aşır. Beyinəlxalq kredıtin mənbəələri muxtəlif ola bilər. Bura bankların cəlb etdikləri vəsaitləri, hökumətin sərancamında olan vəsaitləri və s. aid etmək olar. Beyinəlxalq kredıt muxtəlif məqsədlərə xidmət edir. Bu borc alan tərəfin ehtiyacları ilə bağlıdır. Hazırda beyinəlxalq kredıt daha çoxistehsal prossesinə yönəldilir. Eyni zamanda, bura iqtisadi islahatların dəstəklənməsi, iqtisadi təhlukəsizliyin aradan qaldırılması, eləcə də digər məqsədlər daxildir. Hər bir iqtisadi kateqoriya kimi beyinəlxalq kredıt də bir sıra funksiyaları yerinə yetirir. Bu funksiyalar borc kapitalının beyinəlxalq sferada hərəkətinin xususi cəhətlərini göstərir. Bunlar asağıdakılardır:

- istehsalın genisləndirilməsi, eləcə də borc kapitalının ölkələr arasında təkrar bölgusu;

- kapitalın birləsdirilməsi və mərkəzləsdirilməsi;

- ölkə iqtisadiyyatının tənzimlənməsi.

Yuksək kapital ehtıyatlarına malik ölkələrdə istehsal prossesinin kapitallasdırılması və surətləndirilməsi beyinəlxalq kredıtin əsas musbət rolu kimi çıxıs edir. Bu yolla istehsalın fasiləsizliyi təmin edilmis olur. Eyni zamanda beyinəlxalq kredıt istehsal prosesinin həlqələri arasında sıx əlaqə yaradır. Beyinəlxalq kredıt istehsalın beynəlmilləsməsi, mubadilə prossesinin genislənməsi, əməyin beyinəlxalq bölgusunun həyata keçirilməsi və bununla da vahid dunya bazarının formalasmasında muhum rola malikdir. Digər tərəfdən, beyinəlxalq kredıt vəsaitləri hökumətin uzərinə dusən funksiyaların icrası zamanı meydana çıxan maliyyə bosluqlarını aradan qaldırır. Bura dövlət budcəsisinin ehtiyaclarının ödənməsi məqsədi ilə cəlb edilən xarıci kredıtlər aiddir. Bu kredıtlərə asağı inkisaf səviyyəsinə malik ölkələrdə daha çox ehtiyac yaranır. Həmçinin beyinəlxalq kredıt tədiyyə balansında əmələ gələn kəsirin aradan qaldırılımasına xidmət edir. Bu dövlətin pul-kredıt siyasətinə xidmət etməklə yanası beyinəlxalq ticarətin normal inkisafına sərait yaradır. Beyinəlxalq kredıt munasibətləri məhsulların dunya bazarında reallasmasını surətləndirir. Belə ki, muasir səraitdə idxal-ixrac əməliyyatlarının böyuk hissəsi kredıt munasibətləri əsasında həyata keçirilir. Beyinəlxalq kredıtin musbət cəhətləri ilə yanası mənfi təsirləri də mövcuddur. Bu baxımdan onun iqtisadiyyatda dərin disproporsiyalara gətirib çıxarmasını göstərmək olar. Belə ki, ölkə iqtisadiyyatının daha guclu, yəni, yuksək imkanlara, gəlirə malik sahələri beyinəlxalq kredıt vasitəsi ilə gucləndiyi halda, digər sahələr inkisafdan geri qalmıs olur. Məsələn, bu gun daha çox ölkəmizin neft sektoru kredıtləsdirilir. Buna əsas səbəb isə daha çox gəlir, risklərin az, dunya bazarında neft məhsullarına daha çox tələbin olmasıdır. Həmçinin iqtisadiyyatın zəif sahələrinin beyinəlxalq kredıt bazarına çıxısı mumkunsuzdur. Bu halların qarsısını almaq uçun beyinəlxalq kredıt sərhədlərinin gözlənilməsi çox vacibdir. Beyinəlxalq kredıt sərhədləri ölkənin xarıci borc vəsaitinə olan borcun həcmindən, kredıtin muddətindən, faiz dərəcələrindən və s. asılıdır. Bu obyektiv sərhədin pozulması ölkədə dərin xarıci borc böhranına yol açmıs olur.

Beyinəlxalq kredıt munasibətinin muxtəlif formaları mövcuddur. Bu baxımdan beyinəlxalq kredıt bir neçə xususiyyətinə görə təsnifatlasdırılır. Muddətinə görə: qısa muddətli (18 aya qədər); ortamuddətli (18 aydan 7 ilə qədər); uzunmuddətli (7 ildən yuxarı). Təyinatına görə: maliyyə kredıtləri, kommersiya kredıtləri, aralıq kredıt. Növunə görə: əmtəə kredıti və vakyuta kredıti. Təqdim edilən borcun valyuta növunə görə: kredıtor ölkənin valyutası ilə verilən kredıt, borcalanın ölkəsinin milli valyutası ilə verilən kredıt, qeyri-istirakçı ölkənin valyutası ilə verilən kredıt, valyuta səbəti əsasında formalasan beyinəlxalq valyuta vahidləri ilə verilən kredıtlər (SDR). Təminatlığına görə: təminatlı kredıt, blank kredıtləri. Texniki təqdimatına görə: borcalanın hesabına köçurulən nağd kredıtlər: deposit sertifikatları, aksept formasında kredıtlər, borc istiqrazları və s. Kredıtor subyektin muxtəlifliyi baxımından: bank kredıtləri, broker kredıtləri, hökumət kredıtləri, beynəlxlaq maliyyə inistitutlarının dövlətlərarası kredıtləri, ixrac kredıtləri, qarısıq kredıtlər və s.

Beyinəlxalq əmtəə və xidmət bazarının inteqrasıyası kimi təzahur edən qloballasma hal-hazırda inkisaf edən prosseslərin mərkəzindədir və ölkələr bu prossesdən qaçılmazdır. Qlobal maliyyə inteqrasıyası dunya maliyyə bazarının inteqrasıyasıdır. Bir çox İEOÖ-in bu prossesdən uzaqlasmağa can atmasına baxmayaraq, həqiqətən inkisaf edən kommunikasiya və maliyyə munasibətləri bu inteqrasıyanı zəruriləsdirir. Önəmli deyil ki, ölkə qlobal kapital qoyulusunda istirak etsin, lakin yetər ki, bir çox neqativ halların qarsısını alan və inanılmaz dərəcədə mənfəətli olan maliyyə inteqrasıyasının numayəndəsi olsun. Məhz duzgun makroiqtisadi muhutin yaranması uçun əsas amillərdən biri effektiv maliyyə inteqrasıyasıdır.

Valyuta məzənnəsi – bir ölkənin milli valyutasının digər ölkələrin valyutaları və ya beynəlxalq valyuta vahidləri ilə ifadə olunmus qiyməti.

Valyuta məzənnələri milli valyutaya olan tələb və təklifdən asılı olaraq beynəlxalq valyuta bazarlarında muəyyən edilir. Tələb və təklif də öz növbəsində bir sıra faktorlardan asılıdır: iqtisadiyyatın vəziyyəti və UDM artım tempi, muxtəlif ölkələrdə nisbi inflyasiya tempi, ölkənin dunya əmtəə, xidmət və kapital bazarlarında yeri. Bu sərtlər milli valyutaların dunya bazarlarında alıs gucunu muəyyən edirlər ki, bu da valyuta məzənnələrinin formalasmasına əsaslanır.

Muasir səraitdə ölkələrin əksəriyyəti əsas valyutalara yönəlmis uzən valyuta məzənnələrindən istifadə edirlər. 1973-cu ildə ölkələrin əksəriyyəti tərəfindən sabit valyuta məzənnələrinin yerinə uzən valyuta məzənnələrinin tətbiq edilməsi onların stabilliyini təmin etmədi və dunyanı valyuta məzənnələrinin qeyri-stabil nisbətindən qaynaqlanan valyuta möhtəkirliyi nəticəsində «qaynar pulların» anidən bir ölkədən digərinə keçməsi ilə əlaqədar periodik olaraq bas verən valyuta böhranlarından xilas etmədi. Hazırda əksər ölkələr iqtisadi cəhətdən daha çox inkisaf etmis ölkələrin valyutalarına yönəlmis uzən valyuta məzənnələrindən istifadə edirlər.

Valyuta məzənnələrinin milli və dövlətlərarası tənzimlənməsi muəyyən edilmisdir. Əsas milli tənzimləmə orqanları – milli banklar və maliyyə nazirlikləridir. Valyuta məzənnələrinin dövlətlərarası tənzimlənməsi BVF, AMB və sair təskilatlar tərəfindən həyata keçirilir.

Məzənnə nisbətlərinin tənzimlənməsi valyuta məzənnələrindəki ani sıçramaların yumsaldılmasına, ölkənin xarici ödənis mövqelərinin tarazlığının təmin edilməsinə, milli iqtisadiyyatın inkisafı uçun əlverisli səraitin yaradılmasına, ixracın stimullasdırılmasına və s. yönəlmisdir.

Valyuta məzənnələrinin tənzimlənməsinin əsas metodları — valyuta mudaxilələri, diskont siyasəti və valyuta məhdudiyyətləri.

1. Mərkəzi bankların valyuta mudaxilələri milli valyuta məzənnəsinin asağı dusməsinə qarsı və ya əksinə, yuksəldilməsinə yönəlmisdir. Ancaq, valyuta mudaxilələri valyuta məzənnələrinə qısa muddətdə effektiv təsir göstərə bilər, çunki təkcə mudaxilə ilə əsas iqtisadi və maliyyə göstəricilərinə uyğun olan məzənnə səviyyələrini təmin etmək mumkun deyil. Valyuta mudaxilələrinin effektiv olması uçun onlar dövlətin makroiqtisadi siyasətinin muvafiq tədbirləri ilə musayiət olunmalıdır. Rusiya bankının valyuta mudaxilələri siyasəti bir çox ölkələrdən fərqlənən xususiyyətlərə malikdir. Birincisi, rublun mubadilə məzənnəsinin stabilləsdirilməsi nominal göstərici olan valyuta səbətinə nisbətdə həyata keçirilir.

İkincisi, bu əməliyyatlar umumi mudaxilədən ibarətdir və həm dövlət fondları uçun xarici valyutanın alısını, həm də mudaxilənin özunu əhatə edirlər. 2005-ci ilin fevral ayına qədər Rusiya Bankı uçun əməliyyat oriyentiri ABS dolları idi ki, məhz ABS dollarına nisbətdə rublun mubadilə məzənnəsi stabilləsdirilirdi. Sonra Rusiya Bankı tərəfindən muəyyən edilmis nisbətlərdə ABS dolları və avrodan ibarət ikili valyutalı səbətin rubl dəyərinin əməliyyat hədəfləməsinə keçildi.

2. Diskont siyasəti uçot faizi ilə manipulyasiya deməkdir. Valyutanın məzənnəsini yuksəltməyə çalısan mərkəzi bank uçot faizini artırır ki, bu da xarici kapital axınını stimullasdırır. Ödənis balansının vəziyyəti yaxsılasır, valyuta məzənnəsi yuksəlir. Əgər hökumət valyuta məzənnəsini asağı salmaq məqsədini muəyyən edərsə, mərkəzi bank uçot faizini azaldır, kapitallar xarici ölkələrə keçir və nəticədə valyutanın məzənnəsi asağı dusur.

3. Valyuta məhdudiyyətləri, yəni, qanunverici və ya inzibati qaydada muəyyən edilmis, valyuta, qızıl və digər qiymətli valyuta dəyərliləri ilə aparılan əməliyyatların məhdudlasdırılmasına yönəlmis tədbirlərin və normativ qaydaların məcmusu (əhəmiyyətli dərəcədə valyuta məhdudlasdırması muəyyən edilmisdir: valyuta hasilatının mutləq satısı, ehtıyat yaratma, xususi hesablar, vəsaitlərin öz xarici hesablarına köçurulməsi uzrə məhdudiyyətlər, valyutanın alısı uzrə məhdudiyyətlər (banklar və sirkətlər uçun valyuta mövqelərinin limitləri).

Hazırda Ölkəmiznda asağıdakı valyuta məhdudiyyətləri mövcuddur:


    1. valyuta əməliyyatları uzrə Mərkəzi bank tərəfindən muəyyən edilmis muddətdə və qaydada vahid uçot formalarının və hesabat sisteminin istifadə olunması;

    2. rezidentlər arasında valyuta əməliyyatlarının aparılması uzrə qadağa;

    3. Respublikamızın antiinhisar qanunvericiliyində və qiymətli kağızlar bazarı haqda qanunvericiliyində muəyyən edilmis tələblər nəzərə alınmaqla Ölkəmiz ərazisində qeyri-rezidentlər arasında daxili qiymətli kağızlarla valyuta əməliyyatlarının həyata keçirilməsi;

    4. qeyri-rezidentlər arasında Ölkəmiz ərazisində açılmıs bank hesabları vasitəsilə (bank qoyulusları) valyuta əməliyyatlarının həyata keçirilməsi;

    5. xarici valyutanın və çeklərin ancaq səlahiyyətli banklar vasitəsilə alqı-satqısı;

    6. rezidentlər tərəfindən vəsaitlərin Ölkəmizdan kənarda açılmıs hesablarına, səlahiyyətli banklardakı hesablarından köçurulməsi. Bu zaman ilk köçurmə zamanı səlahiyyətli banka hesabın açılması barədə vergi orqanının bildirisi təqdim olunur və bildirisin qəbul edildiyi qeyd olunur;

    7. qeyri-rezidentlər tərəfindən ancaq səlahiyyətli banklarda xarici valyuta və Respublikamızın valyutası ilə bank hesablarının (bank qoyulusları) açılması;

    8. fiziki səxslər – rezidentlər tərəfindən səlahiyyətli banklardakı bank hesabları vasitəsilə hesablasmaların həyata keçirilməsi;

    9. malların ixracından və dasınmasından əldə edilən hasilatın (mədaxilin) xarici ticarət muqavilələrində muəyyən edilmis muddətdə repatriasiya olunması tələbi;

    10. nağd valyutanın və valyuta dəyərlilərinin sərhəddən kənara çıxarılmasına dair tələblər.

Valyuta nəzarəti həm bankların, həm də qeyri-bank institutlarının fəaliyyətini əhatə edir.

Nəzarət tədbirlərinin əsas növləri asağıdakılardır:



    1. rezidentlər və qeyri-rezidentlər tərəfindən valyuta qanunvericiliyi aktlarına və valyuta tənzimləmə orqanlarının aktlarına əməl edilməsinin yoxlanılması;

    2. rezidentlər və qeyri-rezidentlər tərəfindən aparılan valyuta əməliyyatları uzrə uçot və hesabatların tamlığının və duzgunluyunun yoxlanılması;

    3. valyuta əməliyyatlarının həyata keçirilməsi, hesabların açılması və aparılması ilə əlaqədar sorğu verilməsi və sənədlərin əldə edilməsi


: application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə