Ərəb və farsdilli müəlliflərin əsərlərində g



Yüklə 163,01 Kb.

tarix01.08.2018
ölçüsü163,01 Kb.


Türkolosiva

яш

Jr

I



“ T ü r k m a n ”  anlavışı  və  onun  etimologivası 

ərəb  və  farsdilli  müəlliflərin  əsərlərində

^  

g

R am il AĞAYEV, 

ta rix   üzro  folsəfə  d o k to ru

“T urkm an”  anlayışı.  onun  yaranm a  tarixi  və 

etim ologivası  haqqında  m ü x təlif fik irb r  m övcud- 

dur. D igərtərəfdən "türk” . "türk m an” v ə “m rkm ən” 

adları arasm dakı oxşar v ə tərq'.i c ə h ə tb r indiyədək 

m üəyyən  edilm əm işdir.  Q eyd  etm ək  iazım dır 

ki.  “türkm an”  anlayışı  b ir  sıra  ölkələrdə  və  elmi 

ədəbiyyatda  bəzən.  yalnız  “türkm ən”  şəklində 

təqdim  olunur.  B e b  ki, Avropa.  R usiya və T ürkiyə 

tədqiqatçılan nın  böyük  əksəriyyəti  "tü ık m an ”. 

yaxud  “turkum an”  adını  ilkin  m ənbələrdə  olduğu 

kim i  tərcöm ə  etm ək  əvəzinə.  onu  sadəcə  olaraq 

“türkm ən” şəklindo tərcüm ə və təqdim   ed irb r.

Şübhəsiz.  tarixi  m ən b əb rd ə  rast  gəldiyim iz 

“türkm an”  v ə  “türkm ən”   anlay ışlan   arasında 

oxşarlıq  vardır.  Bu  hər  şeydən  əvvəl  o n lan n  

bilavasitə  T u rk ”  kökü  ilə  bağlıdır.  Lakin  on- 

Iar  heç  də  eyni  anlayışlar  deyildir.  B aşqa  s ö z b . 

“ türkm ənlər” dedikdə əsasən, indiki Türkm ənistan 

ərazisində vaşavan türklər. xüsusi  iiə oğuz m ənşəli 

xalq  başa  döşüiür.  “T ürkm an”  m əthum u  isə  daha 

geniş anlayış olub tarixi lürk to rpaqlannm  m üx təlif 

b ö lg ə b rin d ə  

yaşayan 


tü rk b rə  

m ünasibətdə 

işlə d ib n  addır v ə d a h a  çox üm um i x arakterdaşıvır. 

konkret şəkildə a y n c a  b ir etnosa aid devil.  Bu aaı 

indi  m ä x tə lif ö lk ə b rə  (İraq. Türkiyə.  Suriya və s.) 

səpələnm iş  türklər daşıyır.  H ər  halda  lörkm an  adı 

altında təqdim  edilən türkm ənşəli  xalqlar arasında 

cografi,  tarixi.  m ənəvi  v ə  dil  birliyinin  olm ası 

inkar edilm əzdir.

“ T urkm an"  anlayışınm   etim ologivası  m əsələ- 

sində tam  b ir qanşıqlıq m övcuddur və bu  anlayışın 

m ənasım   m üəyyən  etm ək  “dolaşıq  b ir  yum agm  

açılm ası  kim idir”,  desək  səhv  etm ərik.  B u  adm  

əsl  m ahiyyətini  m üəyyənləşdirm ək,  onun  həqiqi 

m nnasm ı dərk ctm ək öçün ə w ə lc ə . tarixşünasiıqda 

m öv cud olan fikirləri və m ən b əb rd ək i m əlum atian

d iq q ə tb  araşdırm aq  iazımdır.

T ürkm an  adı  haqqm da  bir  sıra  tədqiqatçılar 

tərəfindən  sö y b n ilm iş  fikirləri  ö m u m ib şd irərək  

əsasən.  üç qrupa bölm ək olan

1.  B irinci  geniş  y ayılm ış  nk rə  görə.  “T urk­

m an”  adı  “T ürk”  və  “ im an”  sö z b rin d ə n   yaranıb 

və  m ənası  “ im an  gətirm iş  türk”  dem əkdir.  B aşqa 

s ö z b .  burada  İslam   dininə  X-XI  a s rb rd ə   ilk 

dəfə  im an  gətirm iş  tü rk b r.  xüsusilə  oğ uziar  başa 

düşölür.


2.  Ikinci  fıkrin  tərəfd arlan n a  görə.  "T ürkm an" 

sözü  “T ürk”  adı  ilə  farsca  “oxşar”,  “bənzər" 

m ənası verən “m anənd” sözlərinın birləşm əsindən 

varanm ış  “türk m an ən d”  sözündəndir.  M ənası  isə 

"türkə bənzor” dem əkdır.

3.  C çüncü  fikrə görə,  “T ürkm an”  sözü  “T urk” 

və  “m ən”  sö z b rin in   birləşm əsindən  yaranm tş  və 

‘Türkəm  m on”  və  yaxud  “ m ən  türkəm ”  anlam m ı 

verir.

Birinci  fikrin  tərəfdarları  daha  çoxdur.  Lakin 



bu  zam an  b e b   b ir  sual  m eydana  ç ı x ı r   \ ə   uçön 

oğuzlardan ə w ə l A zərbaycan v ə X orasanda İslamı 

qəbul  ctm iş  törklər.  S a c ib r  və  Q əznəv ilər  kimi 

d ö v b tb r in   m üsəlm an  hökrr.darları,  xəlifələrin 

saraylann da 

xidm ət 


etm iş 

tü rk lər 

türkm an 

adlanm ırdı?

A zərbaycan 

tarix ç ib rin d ə n   Z.M .B ünyadov, 

S .B .A şurbəyli,  Ş .M .M ustafaye\  və  T.H.Nəcəfli 

v ə  başqaları  ö z  əsərlərində  türkm ən  (türkm an) 

anlayışı  ilə baülı  m üəyyən fik irb r söyləm işdir.

Z A l.B ü ny ado v  özünön Atabəy b r ə  v ə X arəzm - 

şahlara  həsr  etdıyı  ə s rb rin d ə   türkm anlarla  bağlı 

m ə sə lə b rə   də  toxunm uşdur.  O .  Bəlx  ətrafındakı 

oğuzları  türkm an  a d lan d m r  (1.  20).  M ünllif. 

1158-ci  ildə baş  verən  hadisələrdən  bəhs  edərkən 

M avərənnəhrdə  yaşayan  tü km an lan n  başçısm ın

Oarapapaqlar



2015. Avqust, Xs8 (96)




Türkologiya

“ ilık  tü rk m a rf  adlandınldıgını  qeyd  cd ir  (1.  28). 

O , y a z ır k i. X arəzm şah  C əlaləddindən  sonra  M o­

sul  və  K ərkükdə  qalan  X arəzm   tü rk b ri  ö z b rin i 

indi  də  türkm an  ad lan d ın rlar  (1,  118).  Nlüəlifin 

yazdıgına  görə.  X V   əsrdə  Təbriz  ətrafındakı 

əhalinin  böyük  əksənyyətı  türkm ən  (türkm an) 

adlanırdı  (1,  158).

S .B .A şurbəyli  Yaqut  Homəvi  v ə  Zəkəriyyə 

Q əzviniyə  istinad  edərək  M uğanda çoxsaylı  türk- 

m an  adlanan  əhali  qruplarının  yaşadığm ı  qevd 

edir  (2.  235).  Biz  onun  əsərində  X arəzm şah 

C əlaləddinin vəziri  Ş a rə f əl-M ülkün türkm anların 

m al-qarasını  qovub  aparm ası  (2.  192).  M uuanda 

>aşayan  türkm anlann  taıarlar  tərəfindən  oradan 

sıxışdınlm ası  (2.  240).  Şirvan  ordusu  tərkibinda 

m uzdlu  türkm an  d ö y ü şçü b rin in   olm ası  haqqında 

m əlum atlara rast gəlirik (2.  179).

Ş.Nl.M ustafayev  S əlcuqlara  həsr  etdiyi  m ono- 

qrafiyasm da  türkm anlarla  bağlı  tarixşünaslıqda 

m övcud  olan  bəzi  fikirlərə  m ünasibət  bildirm iş 

və  b ir  sıra  m ə n b əb rd ən   nüm unələr  gəıirm işdir 

(3 ,  13-25).  О .  X  əsrdən  etibarən  ərəb  və  fars- 

dilli  m ösəlm an  ədəbiyyatında  türkm an  etnon- 

im inin  getdikcə  daha  geniş  şək ü d ə  işləndiym i 

yazır. 


M üəllif,  öz  əsərində  Ə l-B ıruni.  Əl- 

M ərvazi,  Fəzlullah  R əşidəddin  kim i  m üəllifb rin  

asərlərindən 

n ü m u n ə b r 

gətırərək 

türkm an 

adının  etim ologıyası  i b   bağlı  fikirlərə  m ünasibət 

bildirm ışdir.  O nun  yazdığına  görə.  orta  əsr 

m üsəlm an m üəllifb ri türkm ənlərin (türkm anlann) 

İslam ı  qəbul  etm iş  oğuzlar o lduqlanm   yekdilliklə 

qeyd  etm işdir.  O .  bu  term inlə  baglı  fikirlarin  tar- 

ı \ i   həqiqətə  nə  dərəcədə  uygunluğundan  asılı  ol- 

m ayaraq.  İslam ı  qəbul  etm iş  oğuzlanw  lürkm an 

adlandınidığm ı qeyd edir (3 .  19).

T.H.Nəcəfli  ö z  m onoqrafiyasm da  Q araqoyun- 

lulann  m ənşəyini  araşdırarkən  o n lan n   türkm an 

adlanan  elnik  qrupla  bağiı  /jld u ğ u n u   göstnrir. 

O.  öz  əsərində  V.V'.Bartoldun.  V.İ.Jirmunskm in. 

F.KöprüIünün. 

Z.V.Toğanın. 

F.Süm erin, 

İ.K afəsoğlunun.  O .Şaiqin  və  b aşqalannm   türk- 

m anlarla  baglı  fik irb rfn ə  m ünasibət  bildırm işdir. 

M ü əllif türkm an anlavışı haqqında Ə l-M üqəddəsi. 

Ə l-B iruni.  M .K aşğari.  F.Rəşidəddın  kim i  orta  əsr 

m ü əllifb rinın  əsə rb rin d ə   rast gəlinən  nüm unələrə 

də  m ünasibət  bildirm iş  və  b elə  bir  qənaətə 

gəlm işdir  ki.  həm in  isiilah  İslam  dinini  qəbul 

etm iş böıün oğuz lay fa lan n a şam il olunm uş bir ad 

idi (4 ,2 1 -2 3 ).

V.V.Bartold  özünün  bir  sıra  ə sə rb rin d ə   türk- 

m an  anlayışına  toxunm uşdur.  O .  F.Xirtin  Ç in 

m an b əb rin d ə  işlənən  “teqom en"  anlayışının türk- 

m an  a rla y ışı  ılə  bağlı  olm ası  ehtim alım   qəbul 

edır  (bax:  4.  21-23).  M ü əllif  yazır  ki.  M ahm ud

K aşğarinin  əsərındə  rast  gəlinən  üç  xalq  -   qar- 

luk,  yağm a.  cigil  kim i  türk  tay falan   Q a ra x a n ib r 

sü lab sin in   (927-1212)  hakim iyyəti  dövründə 

m ühüm   rol  o ynam ışdır  \ ə   q arluk lan   da  oğuzlar 

kim i  türkm an  adlandınrdılar.  V.V.Bartold  daha 

sonra  qeyd  ed ir  ki.  ilk  dofə  X  əsrdə  rast  gəlinən 

bu  sözün  m ənşəyi  indiyə  qəd ər  aydm   deyil. 

O .  ‘lürkm an'*  anlayışm ın  M ahm ud  Kaş&aridə 

d ə  rast  gəlinən  m ənalarından  birini  yəni,  fars 

m ənşəli  ‘'tü rk m an ə n d -  (“türkə  bənzər**)  şəklində 

etim ologiyasını  q ə tiy y ə tb   rədd  edir  və b ild irir ki, 

“türk m an"  adi  '“Türk"  adm dan  fərqli  idi.  O .  qeyd 

edir  ki.  Q a ra x a n ib r  nəslindən  olan  türkm anlar 

XII  əsrdə  B alasaqun  v ə  Yeddisu  hakim ləri  idilər 

(5,  59).  V.V.Bartold  “türkm an”  adm ın  əsasən. 

oğuzlara  m ünasibətda  işb n d iy in i  xüsusi  olaraq 

qeyd edir.

A .K .A rendsin  yazdığına  görə.  A m u-D ərya 

çayınm   sağ  sahillərində  m əskunlaşm ış  oğuzlar 

X  əsrin  II  y an sın d a  İslam   dinini  qəbul  e td ib r 

\ ə   ö z b rin i  lürkm ən  adlandırdılar.  T urkm an  adı 

tədicən  oğuz  adm ı  sıx ışd ırm a fa  başladı.  Həmin 

oğ uzlar  XI 

əsrin 

başlanğıcında 



S əlcuqlann 

rəhbərİiyi  altm da  tədricən  ındiki  Türkm ənistan 

ərazisin ə b  keçirm əvə başladılar (6 ,6 3 0 ).

T ürkm an  sözünün  m ənşəyıni  m üəyvən  etm əyə 

çalışan  A .M ixaylova  görə.  oğuz  tü rk b ri  özlərini 

türkm ən  (turkm an)  ad lan dınrdı.  B e b   ki.  onlar 

“sən  kim sən"  sualına  “türkəm   m ən"  deyə  cavab 

vcrirdilər (7).

C .Q .A ğacanova  görə.  bu  ada  hələ  VIII-IX 

ə s rb rə  aid  Ç in  m ənbolərində tə sa d ü f olunur.  Bclə 

ki. Ç in  m ə n b əb rin d ə  “T ekum enq'' ölk ə adına  rast 

gəlınir.  B e b   chtim al  o lu n u r  ki.  bu  zam an.  indiki 

Yeddisu  ərazisi  başa  düşülürdü  və  bu  söz  türk- 

m an  sözü  i b   baglıdır.  O . b e b   bir qənaatə  g əlir ki. 

İslam ı  qəbul  etm iş  oğuzlar.  eləcə  də  qarluqiar  və 

xalaclar türkm ən (türkm an) adlam rd:  (8 ,2 3 ).

“ D ədə-Q orqud" 

dastanının 

tədqiqatçısı 

V .İJirm unski 

bu 

istilahın 



m əhz 

m üsəlm an 

oğuzlara aid o ld u iu n u   vazır (B ax: 4 . 22).

V F .M inorskiyə  görə.  səlcuqlar  özlərindən 

ə w ə l  qərbo  doğru  hərəkət  ctm iş  oğuzlardan 

fə rq b n ird i.  O .  yazır  ki,  M avərənnəhrdə  böyük 

qüv vəy ə  çevrilm iş  oğuz  (türkm an)  tayfalan  XI 

əsrin  başlanğıcında  geniş  ə ra z ib r  ələ  kcçirdilər 

(9.  187).  B ununla  da  o.  türkm an  dedikdə  m əhz 

o ğ u zlan n  başa d ü ş ü ld ü ^ n ə  işarə edir.

K .K ahenə  görə.  **köçəri  m üsəlm an  tü r k b n "  

ifadə cdən türkm an sözü geniş şəkildə vayıldıqdan 

sonra  bu  ad  o n lan   b ir  tərəfdən  oturaq  türklərdən. 

dig ər  tərəfdan  isə.  İslam ı  qəbul  etm əm iş  “k an r” 

(şam anist)  köçəri  oguzlardan  fə rq b n d irm əv ə 

başladı (3 ,2 0 ).



Qarapapaqlar



2015. Arqust. .Ys8 (96)




Türkologiya

T urkm an və türkm ən an lav ışlan n a ən çox diqqət 

yönəldən tadqiqatçılardan biri da görkam li Türlriyə 

larixçisi 

Fanıq 

Sum erdir. 



Ə l-M üqəddəsinin 

sözlərinə istinad edan m ü ə llif y a z ırk i. X yuzıllikdə 

B alasaqun  ilə  M irki  qasabasi  arasm da “türkm ən " 

adlı b ir xalq yaşayırdı v ə bu xalqm  h ökm dan “ ilig” 

adlanırdı.  O nun  iqam ətgahı  O rdu  qəsəbəsi  idi  və 

o,  İsficab  h ö m danna  hədiyyələr  göndərirdi  (10. 

28).  F.Sum er  d ah a  sonra  bild ırir  ki.  eyni  m üəllif 

b ir  sıra  hallarda.  oğuzlara  a y n c a   işarə  edir.  lakin 

o n lan n   m üsalm an  olduğunu  söyləm ir.  B eləüklə. 

həm in  tükm anlərin  (türkm anlann)  oguzlardan 

a y n c a   bir  xaiq  oiduğu  göıönür.  Ehtim al  olu- 

nur  ki.  həm in  türkm anlərə  İslam ı  İsficab  hakim i 

qəbul  etdirm işdir  (10.  28).  F.Sum er  türkm ənlarin 

etnik  m ənşəyi  m əsəlasində  m üəyyən  dərəcədə 

V.V.Bartoldla  razılaşır  v ə  o n la n n   qarluqlardan 

olm ası  ehtim alını  qəbul  edir.  D igər  tərəfdən  o. 

bununla  bərabər  türkm anlərin  qarluqlardan  da 

a y n   b ir  em os  olm ası.  o n la n n   türkeşlərin  və  ya 

o noxlann  q alıqlanndan  olm ası  ehüm alını  da  irəli 

sürür  (10.  29).  Q arlu q lan n   İslam ı  qəbul  edən 

ilk  xalqlardan  biri  olm asını  söyləvən  m üəllif. 

” m üsalm an  oğuzlara  türkm ən  adı  verilm əsi 

də  bu  xalq  ilə  bağlıdır"  nkri  özərində  dayanır. 

O ğuzlardan  İslam ı  qəbul  edən  züm ralərə  onları 

qeyri-m üsəlm an  qardaşianndan  ayırd  etm ək  üçün 

m rkm ən  adı  verilirdi.  T urkm an  adı  M avarannəhr 

m üsalm anlan  arasında  “m üsəlm an  türk"  kimi 

bir  m əna  kasb  eim işdi  (10,  51).  F.  Sum era  görə. 

türkm ən adının ancaq oguz m ənşəli  m üsəlm anlara 

verilm əsi,  “Ə l-B iruninin  da  qeyd  etdiyi  kim i.  hər 

cü r  şübhadən  uzaqdır"  (10,  51).  Lakin  oğuzlar 

öziərinə  lürkm ən  (türkm an)  dem irdi.  O nlar 

m üsəlm anlar larafindan verilən bu adı  uzun b ir za- 

m an  m ənim sam adilar v ə   oğuz  adını  unutm adılar. 

Lakin  XIII  yüzilliyin  ə w ə llə rin d ə  artıq  har  yerda 

oğuz y erinə  türkm an adı  işladiiirdi  (10.  51). Q eyd 

etm ək  lazım dır  ki.  oxşar  f.kra  B .Ç obanzadanin 

əsərində  da  rast  gəlinir (3,  20).  F.Sum er həm çinin 

qeyd cd ir ki. XI yüzillikdan  başlayaraq “lörkm ən” 

adının  '4ürkm anand“  sözündən  yaranm ası  fikri 

geniş y ay ılm ışcır və X IV   yüzillikda  İranda  "türk- 

man'* sözünün  bu şakilda izahm a üstünlük  verilir­

di. M ü əllifb u  zam an Fəzlullah R aşidaddina istinad 

edir (1 0 .5 2 ). O nun yazdığm a görə.  bəzi alim lar. о 

cüm ladən  J.D eni  və  V.F.M inorski  bu  sözün  “öz- 

türk"  şaklinda  anlam m ı  da  irali  sürm üşdür  (10. 

52).

M .F.K ırzıoğlu 



qıpçaqlara 

həsr 


etdiyi 

əsərində  türkm anlarla  bağlı  m əsələlərə  d a  tox- 

unur.  O nun  türkm an  sözünön  m ənşəyi  ilə  bağlı 

fikirləri  m araqlıdır.  M u əllif  türkm an  sözünü 

Çin  m ənbələrində  rast  gəlinən  “tü-kü-m ön"  .

“T ö v r a f d a k ı saka “to rq om alar" və oəzi qaynaqlar- 

da  eradan  ə w ə lk i  hadisəlarda  adı  çakilən  '“darga- 

man'*  adı  ilə  bağlı  olm ası  ehtim alm ı  irali  süriir 

(11,  203-204).  Ö ,  VTII  a sr  ərəb  m üalliflarindən 

V əhəb  bin  M önəbbihin  asarinda  rast  galinan  və 

hökm dar Z ü lqam ey nla  qaışılaşdığı  güm an  edilan 

“to rg ü m a n la r'  adlı  xalqa  diqqət  v ö naldir  (11, 

204).  M .F.K ırzıoğlu  öz  əsərində  səlcuqlann  və 

m o n qollan n  hakim iyyəti  dövründə  türkm anlann 

hərbi-siyasi  faaliyyatm ə də y er verm işdir.

F.Köpürlü  və  Z.V.Toğan  törkm an 

adm m  

m üsəlm an  oğuzlara  verilm əsi  v ə  asasan.  XI  asra 



aid   olm ası  fikrini  m üdafia  ed irlər  (bax:  4 . 22-23). 

Z.V.Toğana  göra,  o ğ u zlan n   “o £ u z“  və “türkm an” 

adı ilə iki qrupa bölünm əsi səlcuqlann hökm ranlığı 

dövründə m eydana gəlm işdir (bax: 4 .2 2 ).

İ.KafəsogJu  türkm an  term ininin  y aln ız  İslamı 

qəbul etm iş oguzlara şam il edilm əsi  ila razılaşm ır. 

O .  bu  term inin  hələ  IX   arda  işləndiyini  və  'asil 

türk".  “böyük  tü rk "  m ənası  verdiyini  yazır  (bax: 

4. 22).

Türicman  adı  va  onun  m ənşəyi  haqqında 



m alu m aiab irsırao rtaasrm ü allifiarin in .o cü m ləd ən  

arabdilli  tarixçilardan  Ə l-M uqəddəsi.  Ə l-B inıni. 

Ə l-H üseyni.  İbn  Kəsir.  İbn  Ə l-Ə sir.  İbn  Xəldun. 

İbn  X allikan.  Yaqut  H am əvi,  Ə bu-l-Fida,  Ə l- 

M ər\razi, Ə n-N əsəvi.  Ə bdürrahm an  ibn Ə l-C övzi, 

Sabt  ibn  Ə l-C övzi.  farsdilli  tarixçilərdən  Ə bu 

Said Q ardizi. Ə bu-l-Fazl  B eyhəqi. Ə l-C üveyni  \ ə  

başqalann ın   asarlarinda  rast  gəlinir.  Y uxanda  adı 

çakilən  m üallifiarla yanaşı Z ah ir əd-D in  N işapuri. 

H əm duilah 

Q azvini. 

Fəzlullah 

R aşidaddin. 

Z əkəriyyə  Q əzvini,  Ə bül-Q azi,  Ə bubəkr  Tehrani. 

Hafiz Ə bru.  R uzbehan  X unci.  İsgəndər  bay T urk­

m an  va  b aşq alan   da  ö z  asarlarində  türkm anlar 

haqqında m alum at verm işlər.  B ununla yanaşı XV- 

X V II  asrlarda yaşam ış  b ir sıra  Osm anlı  tarixçiləri 

da  öz  asarlarinda  türkm anlarla  bağlı  m araqlı 

m alum aılar verirlar.

X  əsr  m üalliflarindən  Əl-V löqaddasi  İsncab 

bölgəsində 

lü rk m an lan n  

yaşam ası 

haqqm da 

m alum at  verarak  yazır:  "O rd u  kiçik  şahardir. 

türkm an  m əliyinin  iqam ətgahı  orada  yerlaşir*' 

(12,  275).  Lakin  həm in  türkm an  m alivi  İsficab 

hakim indən  asıh   idi  v ə o n a həd iyy ələr verirdi.  O . 

oğuzlardan  “qu z-al-ətrak"  kim i  ayrıca  bəhs  edir 

va o n lan   türkm an ad land ırm ır (12. 286).

XI a sr m üalhflarindan Ə l-B iruni özünün “ Kitab 

a l-C a m a h ir'  adlı  əsərinda  bildirir  ki.  m üsalm an 

ahali  oğuzlardan  İslam ı  qəbul  edib  m ösalm an 

olanları  digarlarindan  farqlandirm ak  üçün  onları 

türkm an  adlandım ıağa başladı (1 3 .9 0 ).

XII  asr  m üalliflarindən  Ə l-M arvazinin  "T abai- 

1-həyavan" adlı  asərinda  türkm an  sözü  m üsəlm an



Qarapapaqlar. 2015, Л vqust, .Ys8 (96)


Turkologiyt

quzlara  (o ğ uzlara)  aid  ediür.  О  y az ır  ki.  İslam 

m əm ləkətinə  yaxın  olan  oguzlar  m üsəlm an  olub 

türkm an  adını  qəbul  etdikdən  sonra  kafir  kimi 

qalanlara  qarşı  cihada  başladılar.  Lakin  o.  bu  adı 

İslam ı  qəbul  etm iş  digər  tü rk b rə   m ünasibətdə 

də  ışlədir  (3,  19).  Ə l-M ərvaziyə  istinad  edən 

Nləhəmm əd  Əl-Əufi  1231-ci  ildə  q ələm ə  aldığı 

"C əvam i  əl-hekayət'*  adlı  ə sə rim b   vaztr  ki. 

İslam   dinini  qəbul  edən  oğuzlar  İslam  şə h ə rb rin ə  

gəldilər.  O nlara lürkm an deyirdilər (3.  19).

S ədr  əd-D in  Əli  Ə l-H üseyni  ö z  əsərində 

S əlcuqlar  və  E ld ən i/lərlə  baglı  hadisələrdnn 

bəhs  edərkən  b ir  neçə  dəfə  türkm anlardan  və 

tərəkəm ələrdən  bəhs  eım işdir.  O nun  əsərində 

Şəm səddin  Eldənizin  *‘öz  ətrafına  türkm anlardan 

böyük  q ö w ə   to p la m a sf'  öz  əksini  tapm ışdır  (14. 

90a). Ə l-H üsevni  y azır ki. səlcuqlar 426-cı (1034) 

ild ə  X orasana  doğnı  hərəknt  etdilər.  Bu  zam an 

X orasandakı türkm anlar səlcuqlara xidm ət etm əyə 

başaladılar  və  onlara  qoşuldular  (14,  110a). 

G öründüyü  kim i.  burada  səlcuqlarla  türkm anlar 

bir-birindən  fərqbndirilir.

Türkm an 

adına 

M ahm ud 



K aşğarinin

"L üüətındə"  də  rast  gəlinir.  M ahm ud  K aşğaridə 

deyilir: 

‘*Oğuz 


bir 

türk 


boyudur. 

O ğuzlar


türkm əndirlər.  O nlar  iyirmi  iki  b ö lü k d ü r'  (15,

1.  55-56).  Orıun  yazdığına  görə.  "   Sən  kim sən” 

anlam ında  olan  “ Kim  sən”  sualına  cavab  olaraq 

“T ürk  m ən“  d eyilir  və  m ənası  ~M ən  türkəm " 

dem əkdir ( 1 5 . 1.  352-353).  O.  qarluqlar haqqında 

y az ın   “   K öçən  törklərdən  b ir  bölü>4iıı  adıdır. 

O suzlardan  ay n lıb .  O ğuzlar  kim i  tü rk m a n d ır' 

(1 5 .1 .4 7 3 ).

Q əznəvi 

tarixçisi 

Ə bu-l-Fəzl 

Ö eyhəqinin

əsərində  türkm an  adına  dnfəbriə,  rast  golinir. 

Lakin  bu  zam an  o.  səlcuqlarlar.  türkm anlar  və 

türklər  adını  cyni  yerdə  bir-birindən  a y n   şəkildə 

dəfələrlə  işlədır  \ ə   o n lan   fəcqləndirir.  B eiə  ki.  o, 

h.  423-cü  (1031)  il  h ad isəb rin d ə n   bəhs  edərkən 

"70  seçm ə  turk  qulanvm n  əsir  düşm əsindən", 

“türkm anlann   və  səlcuq lann  D abusda  döyüşə 

hazırlaşm asm dan'* eyni vaxlda bəhs ed ir (1 6 .3 2 8 ). 

O. h. 424-cü (1032) il h ad isəb rin d ə n  bəhs edərkən 

-rürkm anlar  və  səlcuqlar"  ifadəsini  işlədir  (16. 

380).  B ir  qədər  sonra  isə  ~Səlcuq  tü rk m an lan " 

ifädəsinə  vol  verir  (16.  443).  B eləüklə,  o.  bəzən 

Səlcuq  türkm anlan.  bəzən  də  səlcuqlar  yazır. 

B urada  m üəllifi  səlcuqlar  v ə  türkm anlar  dedikdə 

səlcuqlardan  daha  əvvəl  qərbə  doğnı  gəlib 

çıxm ış  ofcuzlan,  Səlcuq  tü rk m a r!arı  dedikdə  isə 

Səlcuq  v ü rü şb ri  dövründə  gəlib  çıxm ış  oguzları 

nəzərdə  turnr.  B e b lk ib ,  o.  türkm anlann  yalnız 

səlcuqlardan  ibarət  olm adığm a  işarə  edir.  Onun 

əsərində  h.  428-ci  (1036)  il  nadisələrindən  bəhs

edilərkən  səlcuqların  iki  elçisinin  Q əznəvilərin 

düşərgəsinə  gəlm əsi  əks  olunm uşdur.  B urada 

səlcuqlar  lürkm an  adlandm hr.  Lakin  səlcuq  elçi- 

sinin  dilindən  dcyilir:  “S irr deyil  ki.  Xorasandakı 

türkm anlar  başqa  türkm anlardır*'  (16.  476).  Yenə 

həm in  ilə  aid  h ad isəb rd ən   dam şılarkən  Qızıl, 

Yagjmır və  B3İxan-kuh türkm anlannın səlcu qlann  

hü cum lan qarşısm da geri çəkilm əsindən bəhs olu- 

nur.  H.  430-cu  (1038)  i!  Sərxas  döyüşündən  bəhs 

edən  m ü ə llif  səlcuqları  v en ə  lürkm an  ad lan dm r 

(16,  536).  Lakin  bunun  ardınca  h.  432-ci  (1040) 

il  h ad isəbrind nn   bəhs edən  m ü əllif vazır ki, “h ə b  

səlcuqlar  gəlm əzdən  ə w ə L   X orasan  lürkm anlar 

tərəfindən qana b u la n m ış d r (1 6 ,6 5 2 ). Beyhəqinin 

əsərində  h.  425-ci  (1033)  il  hadisələrindən  bəhs 

olunarkən  İraq  türkm anlanndan  (1 6 .4 0 0 ). h. 426- 

cı  (1034)  il  h ad isəb rin d ə n   bəhs  olunarkən  həm 

Səlcuq  tü rkm anlanndan.  həm   də  İraq  və  Xarəzm  

türkm anlanndan 

danışılır  (16.  444). 

Büıün 

d e y i b n b r  göstərir ki.  h ə b  səlcuqlardan ə w ə l  Xo­



rasan  və  İraq to rp aqlann da lürkm anlar yaşavırdı.

D igər  Q əznəvi  tarixçisi  Ə bu  Səid  Qardizi 

y azır  ki,  Sulıan  M ahm ud  M avərənnəhrdə olarkən 

rast  gəldiyi  böyük  bir  tayfanı  gördökdə  vilayət 

hakim indən  soruşdu:  “ Bu  lürkm anlar nə  üçün  bu 

\  ilayətdədirlər”?  (1 7 .2 6 8 ). O nun  əsərində h. 418- 

ci  (1027)  ildən  etibarən  törkm an lan n  d ə fə lə rb  

Q əznəvi  ordusu  ilə qarşılaşm ası  gösıərilir.  Bu za-



Qarapapatflar,  2015



Avqust,

 .'i’^ 

(96)



Türkologiya

m an  səlcuq  sərkərdələri  Toğrul  bəy  və  Ç ağ n   bəy 

türkm an a d la n d ın h r (1 7 ,2 8 4 ). Q ardizi öz əsərində 

“tərəkəm ə"  term inindən də  istifadə  edir.  M əsələn, 

o.  h.  429-cu  (1037)  ildə  M ərvə  doğru  hərəkət 

edən Q əznəvi ordusunun tərəkəm ələrin hücum una 

m əruz q aldığuu vazır (1 7 ,2 8 2 ).

XII  əsr  m üəlliflərindən  Ə l-Q əm ati  yazır  ki. 

M uğanda  türkm anlann  m ənzilləri  vardır.  Lakin 

o.  daha  son ıa  qevd  edir ki,  hal-hazırda  burada  ta- 

tarlar  qışlavırlar  və  yerii  rQrkmanlar  buranı  tərk 

etm işlər (18,  165).

İbn  K əsir  yazır  ki.  h.  432-ci  (1040)  ildə 

S əlcuqlann  fəaliyyəti  g en işb n d i  və  o n lann  

h ökm dan  M əhəm m əd  Togrul  bəyin  nüfuzu 

artdı.  O nun  babası  Səicuq  vaxtı  m üsəlm anlara 

sığınm ışdı.  O nun  atası  M ikayıl  kafir  türklərlə 

m üharibədə  şəhid  olm uşdu.  Səlcuqlar  haqqında 

sö z b rin ə   davam   edən  m ü əllif  daha  sonra  yazın 

“ H al-hazırda  türkm an  adlanan  m öm in  türklər, 

yəni  tö rk -l-im a n la r'  onun  ətrafına  toplandılar. 

T ürkm anlar həm in səlcuqlardır və Sultan  M ahm u- 

dun ölüm ündən sonra o n lar X orasanı lam am ilə ələ 

keçirdilər (19.  1813).

Ə bu-l-Fida A nadoluda Q aram an oğullan adlan­

an türkm anlann yaşadığım  v ə oradakı dağm  T urk­

m an  dağı  adlandtğm ı  yazır.  O .  turkm an  sözünü 

cəm də  ‘4ərakamin*‘  (“lərəkəm ələr")  şəklində 

təqdim  edir (20. 29).

Ə l-İdrisi  öz  əsərində  X ərləxit  (qarluqlar) 

və  doqquzoğuzlardan  bəhs  edir  (21.  511).  О 

doqquzoğuzlann  hələ İslam ı qəbul eım əyib m əcus 

olduğunu  v ə  oda  siıayiş  etdiyini  yazır.  İsficab 

v ə  ona  yaxın  olan  n a h iy ə b r  haqm da  m əlum at 

verən  Ə l-İdrisi  həm in  bölgədn  yaşayan  lürkləri. 

oğuz  m rk b rin i  və  xərləxit  tü rk b rin i  fərqbndirir. 

O .  bu  bölgadə  oğuz  lü rk b rin in   yaşadığını  və 

“o n la n n   qədim   d ö v rb rd ə n   İslam ı  qəbul  eldiy- 

ini"  yazır  (21.  T05).  Q eyd  etm ək  lazım dır  ki. 

elm i  ədəbiyyatda  törkm an  adının  Ə l-İdrisnin 

yazdığuıa görə,  M akedoniyalı  İsgəndar lərəfindən 

verilm əsi  haqm da  fikir  m övcuddur.  Ə slində  isə 

burada  söhbət türkm anlardan  deyil,  sadəcə  olaraq 

tü rk b rd ə n   gcdir.  O .  bu  zam an  "türk'*  adının 

m ənşəyi  ilə baülı  fikir söyləyir (21,  850).  B elə ki. 

onun  yazdığına  görə.  türkləri  Y əcuc-M əcucdan  о 

tərəfə qovan İsgəndər onlan  tərk etmişdir. Ə rə b b r 

də  bundan  sonra  həm in  tərk  edilm iş  xalqı  "tü rk '' 

adlandırm ışdır.  “T ü rk "  v ə  “tərk~  sözü  isə  ərəb 

dılində  eyni  şəkildə  yazıhr.  Ə lbəttə.  bu  do£ru 

devildir.  Ç ünki.  e b   həm in  ərəb  m ü əllifbrinin 

ə sə rb rin d ə  

İsgəndərin 

yürüşlərindən  ə w ə lk i 

dövrə  aid  h a d isə b rd ə   m rk b rd ə n   d ə f ə b r b   bəhs 

edilir.


İbn  X alikan  öz əsərində türkm an adını  b ir ncçə

dəfə  çəkir.  O ,  səlcuqlardan  olan  ə m irb ri  türkm an 

ə m irb ri  kim i  təqdim   edir  (22,  1.  191:  VI.  117). 

O .  h.563-cü  (1167)  ildə  vəfat  edən  Ə rbil  hakim i 

NlüzətYərəddinin  türkm an  əsilli  oiduğunu  bildirir 

(22.  IV.  114).

T örkm anlarla bağjı dah a m araqlı  m əlum ata İbn 

X əldunun  əsərində  rast  gəlinir.  M əsələn,  o.  yazır 

ki.  ərəb  m üsəlm an  ordusu  h .l 11-ci  ildə  (729-730) 

"Tiflis nahivəsindən olan "türkm an " ("m rkum an") 

ölkəsi" üzərinə hücum  cdərək onları m əğlubiyvətə 

uğratdı  (23.  III.  111).  Q eyd  ctm ək  lazım dır  ki. 

İbn  Xəldun  öz  əsərinda  tez-tez  "xəzərlər  və 

tü rk b r”  ifadəsinə  y er  verərək  onları  bir-birindən 

fərqbn dirir.  D igər tərafdən о. VIII  əsrin ə w ə lin d ə  

baş  verən  hadisələrdən  bəhs  edərkən  x əz ərb ri 

~m rkuman~  a d lan d ın r  (23.  III,  114).  İbn  X əldun 

öz  əsərində  sanki,  gələcək  n ə s ilb r  tərəfindən  bu 

adm   diizgün  oxunm asm a  yardım   etm ək üçün  onu 

h ə rə k ə b rlə   birlikdr»  \erm işd ir.  О   bu  sözü  "turk ­

m an". "lu rku m an" şəklində təqdim  edir ( 2 3 .1.94). 

İbn X əldun dönə-dönə y az ır ki. x ə z o rb r törkm andır 

və bütün tü rk b r Yafət (Yafəs) nəslindəndir (23.  II. 

11).  İbn  X əldunun  bu  m əlum atı  türkm an  adm ın 

etim ologıyası  ilə  bağlı  y u x an d a söylənən fik irb ri 

şübhə  altın a  alır.  Birincisi.  burada  ’ou  adm   yalm z 

oğuzlara aid olm adığı ay dın  olur.  İkincisi. bu adm  

yalnız  İslam a  im an  gətirm iş  lü rk b rə  aid  oim adığı 

Qzə çıxır. Ç ünki x ə z n rb r homin dövrdə hələ İslamı 

qəbul  eım əm işdilər  və ə rə b b rin   Tiflis  bolgəsində 

\-uruşdu5u türkm anlar m üsəlm an  deyildi.

B ununla 

bclə. 

m ə n b ə b rin  



verdiyi 

m əlum atlardan 

göründüyü 

kımi. 


rürkman 

anlayışı  зп  çox  Səlcuqlar  dövrünə  tə sa d ü f  edir. 

O nlar  səlcuq  ordusunun  əsasım   ləşkil  edirdi. 

Səlcuqlardan  sonra  A\Topadakı  x ə riıə b rd ə   An- 

adolunun şərq  hissəsi T urkom aniya. O sm anhlarda 

isə  Turkm an  eli  kim i  göstərilirdi.  İbn  Xəldun 

oğ u zlan  türk x alqlann dan savır. A zərbaycana dax- 

il  oian səlcu qlan  da türkm an a d lan d m r ( 2 3 , 1. 95: 

III.  580).  O .  Səlcuq  sulianı  M əlikşahm   dövründə 

cyni  zam anda  7  min  lürkm an  və  3  m in  türkün 

s ə lib ç ib rə   qarşı  m übarizə  apardığm ı  y az ır  (23, 

V. 39).  M ö əllif O sm an h lan   d a türkm an ad lan d ın r 

( 2 3 . 1.86) v ə  o n lan  *'Rum ölkəsindəki türkm anlar- 

dan  olan  osm an  ö v lad lan ”  kım i  təqdim   edir  (23, 

II.  20).  G öründüyü  kim i  burada  osm anlı  və  türk- 

man  sözü  bir  yerdə  işlənir.  Lakin  tədricər.  türk- 

m an  sözü  osm anlı  adı  tərəfindən  sıx ışd ın ld ı.  İbn 

X əldun lürk v ə lürkm an kəlm ələrini ay n -ay n lıq d a 

işlətsə  də  lürkm anlan  tü rk b rin   qardaşı  ad ian d ın r 

(2 3 .1 .1 5 1 -1 5 2 ).  İbn X əldunun m əlum atından b c b  

an laşılır ki, tü rk m anlarəsasən. köçəri həyaı lərzinə 

üstünlük  v e rird ib r ( 2 3 , 1.  181).  MQəlIif döyüşkən 

layfalar  su asm d a  türk  v ə  türkm anlan  xüsusi

Qarapapaqlar,  2015. Avqust, .Y*8 (96)



olaraq  qcyd  edir.  O .  h.421-ci  (1030)  ildə  Fəzl  ıbn 

M əhəm m ədin  xəzərlərlə  m üharibəsi  zam anı  yenə 

də xəzərləri türkm an  a d lan d ın r (23,  IV. 676).

Yaqut  HəməNİ  do  ö z  əsərlərində  türkm anlar- 

dan  bəhs  etm işdir.  O .  M ərv  ətrafında  "T ürkm an'' 

adlı  kənd  olduğunu  bildirir.  O nun  yazdığına görə. 

ərəb xəlifələrindən  H işam  bin Ə bd-ül-M alik (724- 

743)  o ğ u zlan n   hökm danna  elçi  göndorib  onu 

İslam a dəvət etsə da  o,  bunu qəbul  etm ədi  (24,  II. 

24).  O .  M uğanda  türkm anlara  m əxsus  o tiaqlann  

yerləşdiyin y az ır (24. V, 225).

İbn  əl-O sr  oğuzları  sonralar  türkm an  kim i 

təqdim   etsə  d ə  quz  (oğuz)  türkləri  ilə  səlcuq 

türkləri  arasında  fərq  qo\-urdu  (25,  IX.  440).  O, 

547-ci  ( 1 152)  il  hadisələrindən  bəhs edərkən  H er­

at  şəhərindoki  səlcuqlan  "ətrak  əl-səncəriyyət" 

(25,  IX.  380).  q arluqlan  "ətrak  əl-qarğaliyyət” 

adlandırır  (25.  IX.  322).  İbn  Ə l-Ə sir  qeyd  edir 

ki.  hal-hazırda  (XIII  əsrdə)  X orasanda  olan  qu- 

zlar  (oğuzlar)  h ə b   X əlifə  M ehdinin  (775-785) 

dövründə  İslam   dinini  qəbul  etm işdi  və  on lan  

\a x tı  ilə  qarğaliyyəc  türktari  M avərənnəhrdən 

qoM nuşdu  (25.  IX.  385),  İbn  Ə l-O sirin  əsərində 

türkm an  anlayışm a  dəfələrlə  rast  gəlirik.  M ü əllıf 

A zərbavcan, 

İraq. 


M avərənnəhr. 

Anadolu 


to rp aqlannda baş verən hadisələrdən bəhs edərkən 

on lar  haqqında  m əlum at  verir.  O ,  tiirkm anlar 

dedikdə əsasən. oğuz türklərini  nəzərdə  tutur.

Ə l-C üveyninin 

"C ahanqo şa" 

əsərində 

də 

türkm anlardan  bəhs  olunur.  О  ö z  əsərində 



torəkəm ələnn  m onqollann  birinci  >ürüşö  (1120- 

1123)  dövründə  Vlərvdə  hakim iyyətindəo  (26,

1.  131),  h.553-cü 

1 1158)  i;də  köçəri  tərəkəm ələr 

və  10  m in  qoşuna  başçılıq  edən  İlck  tücfcmandan 

(26.  II.  15). C əlaləddinə qanşı vuruşm aq öçön türk 

və  tərəkəmələıür.  Hilaıda  toplanm asından  (26.  II. 

178) bəhs etmişdir.

M əhəm m əd 

bin 


Y əqub  431-Firuzabadinin 

(1414-cö 

ildə 

vəfat 


etm işdir) 

"L üğətində“ 

aşağıdakı  sözlərə  rası  gəlirik:  'T u rk m a n   türk 

nəslindəndir.  B ir  ay  ərzm də  onlardan  y ü z  min 

n əfər iman  gətırdiyinə görə belə adlanırlar.  O nlara 

*1ürk  im an” deyildi. sonra sadələşdirildi  və  “türk- 

m an" deyildi" (27.  Itl82).

F əzlullah  R əşidəddin y azır ki.  hal-hazırda  Rum 

və  Q aram anda  olan  törkm anlar  \ a \ t ı   ilə  Tognıl 

bəyin  başçılığı  ilə  həm in  ərazılərə  gələn  20  min 

türkm anın  nəslm dən  olanlardır.  Togrul  bəy  geri 

qayıdanda  o nlar  orada  qaldılar  O n lan n   başçısı 

qınıq  tavfasından  olan  sultan  Arslan  idi  (28.  46- 

47)


m an lar  elə  bu  adla  da  tanınırdılar.  Y əni.  onlar 

yerli  türklərin  etnik  m ənsubiyyətini  dəyişikliyə 

m ənız  qo>TnamışdıIar.  T ürk  m ənşəli  türkm anlar 

elə həm in adla. onlardan əvvəl bu ərazidə vaşayan 

yerli  əhali  isə  “türk'*  adı  ilə  tanım rdı.  Zam an 

keçdikcə əvxəllər A zərbaycan to rp aq lan n a gəlm iş 

köçəri  türk  tay falan   kim i,  türkm anlar  da  verli 

A zərbaycan  türkləri  ilə  q aynayıb  q an şd ılar və  bir 

çox  türkm an  tay fa lan   özlərinin  ilk  tayfa  ad lan n ı 

unutdular.

A zərbaycanda Q araqoyunlu və A gqoyıınlu tay­

fa  birliyinin  əsasını  təşkil  edən  tayfalar  da  türk- 

m an  adlanırdı.  Həm in  sülalələrin  hakim iyyəti 

döv rü nd ə Şərqi A nadolu vəA zərb ay can  torpaqlan 

"türkm an  eli”  kim i  tanınırdı  (  3,  112-118;  4. 

10).  S onralar  A ğqoyunlu  törkm an  tayfalanm n 

b ir  çoxu  S əfəvilər  dövlətinin  ordusunda  xidm ət 

etm əyə  başladı.  Bu  zam an  ordunun  əsasını  təşkil 

edən  qızılbaş  tayfalan   da  turkm an  adlanırdı. 

Bəzən  bu term inlə  qızılbaş term ini  sinonim   təşkjl 

edirdi. 

V.F.M inorski, 

türkm an 

tayfalanndan 

olan  əm irlərin  (şam lı.  ustaclı,  türkm ən.  rum lu. 

zülqədər.  əfşar.  qacar.  təkəli)  Səfəvilər  dövriində 

birinci  (lərəcəli  roluna  diqqət  y önəldir (9 .  14).  O. 

xüsusi  olaraq qeyd edir ki. S əfəv ilər Q araqoyunlu 

və A ğqoyunlu türkm an sü lab lərin in  davam çısı  idi 

(9 ,3 0 ).

X V II-X IX   əsrlərdə.  d ə c ə   də  X X   əsrin  birinci 

y a n sın d a   bir  sıra  türkm an  b o y lan n ın   davam çıları 

A zərbavcan.  D agıstan.  Şərqi A nadoluda  xüsusilə. 

T örkiyənin  İraq.  S u riya  və  C ənubi  A zəıbaycanla 

həm sərhəd  olan  bölgələrində  m əskunlaşm ışdılar 

(29.  13-18;  20.  67-68).  XIV -XVI  əsrlərdən 

etibarən  A zərbaycanda  tərəkəm ə  acı  daha  geniş 

vayılm ışdı.  Lakin  biz  bu  term inə  y u x a n d a   qeyd 

olunduğu  kim i.  hələ  X I-X III  əsrlərdə  yaşam ış 

m üəllifiərin əsərlərində də rast gəlirik. Tərəkəm ələr 

bu  gün  də  A zərbaycan  to rpaq lann da  etnik  qrup 

kim i  yaşam aqda  davam   edirlər.  A zərbaycan  və 

DaSıstan ərazisində onlaria bağlı b ir sıra y er adlan 

m övcuddur.

Beləliklə,  orta  əsrlərdə  yazılm ış  ərəb  və  fars- 

dilli  m ənbələrdə  "türk m an ”  anlavışından  əsasən, 

üç  halda  istifadə ed ilin

1.  Q ədim  

dö\Tİərdən "türk" 

adlanan  xalqla  on­

lara  qohum   olan.  lakin  “tü rk ”  adı  altında  deyil. 

özlərinə  m əxsus  adlarlarla  xatırlanan  d ig ər  türk 

m ənşəli  xalqlara  ınünasibətdə  üm um i  şəkildə 

işlədilir.

2. T ürk  m ənşəli olan. lakin əsasən,  köçəri  həyat 

tərzi  sürən xalqlara m ünasibətdə  işlədilir.

O ğ u zlan .  xösusilə  İslam ı  qəbul  etm iş 

d ig ər  türk  xalqlanndan  fərləndirm ək

Z ənnim izcə.  F.R əşidəddinin  bu  m əlum atı  bir 

daha  sübut  ed ir  ki.  Səl^-w kınn  уйгц^й

A zərbaycan  və ə tra f 

işlədilir.

i ş l j r   l < 3 » r » * .

^O C g^OgNT 



_____________________



Oarapapaqlar,  2015. Arqust



.V?8 (96)




Tiirkologiya

O ğuzlara gəiincə. onlar V III-X II əsrlərdə 3  qru- 

pa  bölünm üşdür.  O n lan n   b ir hissəsi  X əzərin  şərc 

sahillərində  m əskuniaşaraq  m üasir  tükm əniərın 

etnik  tərkibinı  əm ələ  gətirm işdir.  O ğ u zlan n   ik- 

inci  böyük  b ir  hissəsi  A zərbaycana,  İraq  və 

Şərqi  A nadolu  torpaqlarına  gəlm işdi.  O nlann 

üçüncü  hissəsi  isə  U ral  v ə  Volqa  istiqam ətindən 

А \торауа  gələrək  qaqauz  və  B alkan  lürklərinin 

form alaşm asında yaxm dan iştırak etmişlər.

“T ürkm an"  adının  konkreı  m ən asın a  gəldikdə 

isə bunıı y aln ız türk v ə fars dillərində yazm ış orta 

əsr  şairlərinin  əsəriərində  rası  gəlinən  və  sonu 

'*maıT  sözü  ilə bitən  sözlərdə.  eləcə  də  lügətlərdə 

axtarm aq  lazımdır.  Bu m üqayisədən belə nəticəyə 

gəlm ək olur ki. “m an" insan. bəşər. cins m ənasında 

işlənırdi.  M əsələn.  biz  Ş.Sam inin  lüğətində  türk- 

man  sözünün  m ənasının  m üəyyən  edilm əsınə 

yardım   edən  m əlum aıa  rast  g əlin k.  О   qeyd  edir 

ki.  “man*",  incə  hecalarda  isə  **тэ«Г  adətən. 

“adam ".  “bəşər".  “ insan  cinsi’'  m ənasm ı  verir  və 

yalnız  qocam an.  çıraqm an.  lürkm an.  köləm ən 

kimi  tərkıblərdə  işlənir  (31.  1262  ).  Başqa  sözlə. 

"türkm an" sadəco olaraq '4ürk m ə o ş ə li' v ə yaxud 

“türk  i n s a n f   dem əkdir.  Ş.Sam i  y azır  ki,  ‘Turk­

m an"  türk  m ənşəli  böyük  xaiqlardan  biridir.  O . 

türkm anlan n  əsasən.  köçəri  halda  y aşadıqlannı. 

əsasən.  A zərbavcan  və  İraq  ərazilərində  m əskən 

saldıqlann ı bildirir. Ş.Sam i Nl.Fözulinin şeirlərinin 

türkm an  ləhcəsində  olduğunu  da  xösusi  olaraq. 

qeyd edir (3 1 ,3 9 9 ).

Şübhəsiz.  bu  tədqiqatm   nəticələri  bilkin  və 

m übahisəsiz  hesab  oluna  bilm əz.  Bu  istiqam ətdə 

gələcəkdə 

apan lacaq  

tədqiqatlar 

"türfcman" 

anlayışının  yaranm a  tarixi  və  onun  etim ologiyası 

ilə  bağlı  yeni-yeni  faktlann  ortaya  çıxanlm ası  ilə 

nəticələnə bilər.

İstİfadə olunmuş mənbələr və ədəbİyyat:

1.  Б у н н ято в  3.M .  Государство  Х орезчш ахов- 

А нхш гегинндов.  И зб р ан н ы е  соч и н ен и я  в  грех 

Toxtax. 


Т. 3.  Б ак у :  Э л ч .  1999. 206 с.

2. A şa rb ə y li S.B.  Ş irx a n v ah lar döxlati.  B akı:  A xra- 

s h a  press.  2006.  416 s.

3.  M ustafayev.Ş.M . S əlcuqilardan  O sm a n lıla ra :  XI- 

XV'  yüzilliklarda  V n a d a l u n u n   tü r k   m iıhitində  etnosi- 

vasi  proseslər.  B akı:  “ Elm *\ 2010. 332.S.

4.  Xəcəfli  Т.Н.  A zərbaxcan  Q ara q o y u n lu   xa 

A ğqoxunlu  düxlətlari.  Bakı. Ç aşıoğlu. 2012. 604 s.

5.  Б а р т а !ь л   B.B.  Т ю рки. Д в е н а д ц а т ь  л ек ц и и   no 

истории  турецких  народов С релней  А зии. А л х о т ы , 

Ж а л ы н .  1993.  192  с.

6.  А бу-л-Ф азл  Бей хаки.  И стория  Масхда  (1030- 

1041). В о у п и т е .

1 ь н ая с т а т ь я , перевол и п р и м ечан и я 

А.К* А ренде*. Т аш к ен т.  1962. 748 с.

7.  М ихайлов  А.  Т узем цы   Закасп и й ской   области

Н Н | 

Qarapapuqlar.  2015



Arqust



Уг8 (96)

и  их  ж и зн ь. A şxabad.  1900.  69с.

8.  А га дж ан о в  С.Т.  Государство  С ел ьд ж у к и д о в  и 

С р е д н я я  А зия  в  XI -   X II  вв.  М осква:  Н аука.  1991. 

303 с.

9.  T a d h k ira t  A l-M aluk.  P ersian  lex l  in  facsim ile. 



T ra n sla ted   a n d   explained  by  Y .M n o rsk y .  L ondon. 

1 9 4 3 .2 1 8 + 1 2 9

10.  S u m e r F.  O f;uziar (T u rk m e n lar).  T arih le ri.  Boy 

te^kilatu  D estanlari.  İlavelerlə  3 .  baski.  A na  x a in la n . 

Ista n b u l:  Milli  F gitim  basim  exi.  1980.  701  s.

11.  K ir/io g lu   M.F.  Y u k arı  -   K ö r  xe  Ç o ru k  

B oxlarinda  K ipcaklar.  A n k a ra .  1992. TTKY.Y II.  Dizi. 

-  Sayt.121. (278 s a h -l  xaritak

12.  O l-M tiqaddasi.  Ə hsən  ət-təqasim   fi  m arifat  əl- 

aqalim . Ə l-Q ah irə.  1411. 518 s.

13.  Ə l-B iru n i.  Ə l-C əm ah ir  fi  m arifat  al-caxahir. 

hhtp:/Mx»x».  Islam icbook.  « v a m m a  aljm a h r-fi-m arft-

aljw a h r.p d f

14. Ə l-H üseyni.  Ə x b a r ad -d a u la t as-Səlcuqixya.  L a­

bor.  1933.

15.  k a ş ğ a r i  M .  D ixanü  L u g a t-it-T ü rk   tercüm esi. 

c.I-II. Ç exiren  Besim A talax.  Ista n b u l  1941.

16. Ə bu-I-Fazl  Be>b.>qi.  T arix.  M ^şbəd  1383. 815 s.

17.  Ə bu  Said  Ə l-C ^ rd i/i.  Z exn  əl-əxbar.  T ərcu m ət 

ƏfTaf Os-Se> id Z id a n . Ə l- Q a h irə . 206.  544 s.

18.  Y alixanlı  X.  M .  IX -X II  asr arə b  cografixa^ünas- 

səxy a h la n  A /ə rb a x c a n  h a q q ın d a . B akı: E lm .  1974. 220 

s.

19.  İbn  K asir. O l-B idaxa  xa-n-nihayə.  B exrut.  Bexi- 



ul-dfkar-ud-düxaliyya. 2004.  2460 s.

20.  O bu-I-F ida.  Taqvim   əl-B uldan.  B eyrut.  I)aru -s- 

sadir. 602 s

21.  Ə l-İdrisi.  X üzbat  əl-m üştaq  fi  ix tira q   al-afaq. 

Ə l-Q ab irə.  1422.

22.  İbn  X allikan.  \u f iy a t  əl-əyan.  I-V'HI.  B eyrut. 

I>aru-s-sadir.  1968-1993.

23.  İbn  X əldun.  T arix  İbn  X əldun.  I-V III.  B exrut. 

D aru-l-fikr.  1421.

24. ^ a q u t M-Haməxi.  M ucəm  aM>uldan.  I-\.B e y ru L  

D aru-us- sadir.  1988.

25.  İbn  al-Ə sir  Ə l-K am il  fi-t-tarix.  1-XII.BeyruL 

D aru -l-k tu b .  1407.

26.  O la  ud-D in  Ə ta  m alik  əl-C öxexni.  T arixu 

С a h a n k u şa .  I-III.  L ondon  1937.

27.  M aham m ad  bin  Y aqub  F iru z  A badi.  Q am us-ul- 

M ühit.  B exrut. Ə r-R isalah . 13262005.  1498 s.

28.  Ф а зл а л л а х  

Раш  ил 

ал-Д ин. 

О гу з-Н ач е. 

П еревол с персилското. предисловие, к о м ч ен  ı ари и , 

п р и м еч ан и я  и  х к азател и   Р .М .Ш хкю ровой.  Б акх: 

Э лм .  1987.  128 с.

29.  T u rk m a n  asiratlərL   Istan b u l.  1334.  543 s.

30. 


S aray.M . 

Q u/ex 


xə  C ü n ey  

,\i» rb a x c a n  

tu rk la rin in  ta rix i.  B akı:  Ş a rq -Q ə rb . 2010.  724 s.

31 .  S am i  Ş.  Q a m u s  tu rk L   Iki  ciltda.  Istan b u l: 



İq d am .  1317.  1575 s.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə