Əssəlamu aleykum və rəhmətullah!



Yüklə 43.47 Kb.

tarix11.07.2018
ölçüsü43.47 Kb.


 

 

Əssəlamu aleykum və rəhmətullah!  

Əvvəlcə konfransın təşkilatçılarını  hazırkı vəziyyətdə insanlıq əleyhinə müxtəlif  formalarda  bir çox 

insidentin  baş  verdiyi  Əfqanıstan  İslam  Respublikasının  hökuməti  adından  təbrik  edirəm,  çünki  sülh 

şəraitində birgə yaşamaq hər birimizin ən mühüm vəzifəsidir. Ümid edirəm ki, bu cür tədbirlər davam 

olar və bəşəriyyətin bütün bu problemlərinə son qoyar.  



Hazırkı Vəziyyətdə Dini və Mədəni Dialoqun Əhəmiyyəti:  

Bu  hissədə  birlik  və  mədəni  əlaqələrin  tərifindən  danışmaq  istərdim.  Birlik  və  həmrəylik  bir  çox 

varlığın  özünəməxsusluğunu  qoruyub  saxlamaqla  bir  və  eyni  olduğunu  ifadə  edir.  Müqəddəs  Quran 

nöqteyi-nəzərdən  yanaşsaq,  insanlar  yaradılışla  bağlı  bir-birindən  üstün  olmayan,  eyni  və  bərabər 

varlıqlardır.  Müqəddəs  Quran  həmçinin  insanlığın  mövcudluğuna  və  etnik  və  milli  fərqliliklərə  dair 

məslələrə toxunmuşdur. 

Mədəni  diplomatiya  və  ya  əlaqələr  bir  millətin  əsl  obrazını  və dəyərlərini  tanıtmaq,  digər  xalqların 

real obrazlarını qəbul etmək, habelə qarşılıqlı anlaşma üçün vasitələr yaratmaq üçün iki-tərəfli üsuldur.     

Buna  mədəni  əlaqələr  də  deyilə  bilər:  yəni  ümumi  anlayışlara  nail  olmaq  və  insanlar  və  ölkələr 

arasında  qarşılıqlı  anlaşmanı  möhkəmləndirmək  üçün  fikir,  məlumat,  sənət,  həyat  tərzi,  dəyərlər  və 

inancların mübadiləsi.   

 

Hal-hazırda  qloballaşma  və  vahid  bir  qrupun  mədəniyyəti  kimi  mövzuların  ortaya  çıxması  səbəbilə 



mədəniyyət  ictimai  müzakirələrin  əsas  mövzusuna  çevrilmiş  və  mədəni  əlaqələrin  əhəmiyyəti  daha  da 

artmışdır.   

Təbiətə,  və  insan  təbiətinə  və  təbiətə  nəzər  yetirsək  görərik  ki,  Allah  insanları  müxtəlif  formalarda 

yaratmış və hər bir insan fərdi xarakter və düşüncə tərzinə malikdir. Təlimatlarda göstərildiyi kimi, bu 

fərq  və  dəyişikliklər  açıq-aydın  görünür.  İnsanların  üzləri  və  səsləri,  barmaq  izləri,  rəngləri,  habelə 

obyektlərə olan ehtirasları, zövqləri, maraqları və təxəyyülləri kimi, düşüncələri də bir-birindən fərqlənir. 

Kimisi  insanı  qəlibə  salmaq  və  eyni  cür  insanlar  yaratmaq,  və  onlar  arasındakı  fərqləri  aradan 

qaldırmaq  istəyir.  Əslində  isə  onların  bu  düşüncələri  çox  utopik  bir  xəyaldır  və  reallaşması  qeyri-

mümkündür,  çünki  bu,  Allahın  insanlar  üçün  yaratdığı  ənənə,  həyat  və  mahiyyətə  zidd  bir  əməldir. 

Həmin fərziyyənin reallaşması mümkün olsa belə, onu reallaşdırmaq çox əbəs bir hərəkət olardı, çünki o, 

tərk  edilmiş  olandan  fərqli  olaraq,  təbiətə  qarşı  olduqca  təsirsizdir,  və  təbiətə  qarşı  çıxan  hər  kəs 

gözlənilməz nəticələrlə üzləşəcək.  

Qeyd edək ki, bu cür fərq ziddiyyətin deyil müxtəlifliyin  fərqidir, müxtəliflik hər zaman zəngin və 

təsirli olur və Allahın onun böyüklüyünü, qüdrətini və hikmətini göstərən müdrikliyinin bir əlamətidir, 

aşağıda deyildiyi kimi:  

Tərcüməsi:  Göylərin  və  yerin  yaradılışı,  dillərinizin  və  rənglərinizin  müxtəlifliyi  də  Onun  qüdrət 

əlamətlərindəndir.  Şübhəsiz  ki,  bunda  bilənlər  (ağıl  və  elm  sahibləri)  üçün  (Allahın  vəhdaniyyətinə, 

Onun hər şeyə qadir olmasına dəlalət edən) nişanələr vardır. 

 

Allah  daha  konkret  bir  şəkildə  və  qismən  onun  bir  parçası  olaraq  yaşadığımız  təbiət  və  səhhəti 



xüsusiyyət və formaca fərqli bir şəkildə yaratdı: Allahın dediyi kimi: Məgər Allahın göydən bir yağmur 

yağdırdığını  görmürsənmi?!  Sonra  Biz  onunla  növbənöv  meyvələr  yetişdirdik  və  dağlarda  müxtəlif 

rəngli  -  ağ,  qırmızı,  tünd  qara  yollar  (yaxud  tünd  qara  qayalar)  peyda  etdik.  İnsanların,  (yer  üzündə 

gəzən) heyvanların və davarların da bu cür müxtəlif rəngləri vardır. 

 

Lakin  Allahın  qeyd  etdiyinə  görə  təvafüt  bir-birinə  müdaxilə  edən  və  bir-birinə  zidd  olan  bir  fikir 



ayrılığı  deyil,  daha  çox  növ  və  səriştə  arasındakı  fərqdir.  Ona  görə  də  müasir  dövrün  qlobal 

problemlərini  həll  etmək  üçün  bütün  mədəniyyətlərin  yaşaması  və  onlar  arasında  mədəni  diplomatiya 

yolu  ilə  əlaqə  qurulması  çox  əhəmiyyətli  bir  faktordur.  Bu,  sadəcə  problemləri  dilə  gətirmək  və  həll 

etmək üçün imkan yaratmır, həm də rasionalizm və konvergensiya üçün münbit şərait yaradır. 

 



İslam Birliyi üzrə Dialoq, Strategiya:  

İslam birliyinin idealları hər zaman bir çox müsəlman alimləri üçün vacib əhəmiyyət kəsb etmişdir. 

Bunlara  nail  olmaqla  bağlı  bu  mütəfəkkirlərin  əsas  yanaşması  dini  elita  və  siyasi  elitanın  müxtəlif 

səviyyələrində geniş müzakirələr aparmaqla müsəlmanların yaxınlaşmasına çalışmaq olmuşdur. Dialoq 

din  alimləri  səviyyəsində  güclü  dini  əlaqələr  əsasında,  mədəni  elitalar  arasında  İslam  sivilizasiyasının 

mədəni elementləri əsasında və siyasi liderlər arasında siyasi və iqtisadi strateji maraqlar əsasında qurula 

bilər. Bu yaxınlaşma və qarşılıqlı əlaqə hər zaman mənliklə bağlı narahatlıqları artırır. 

Ona görə də birliyin dəqiq tərifi ilə, İslam təriqətlərinin alimləri arasında dialoq nəticəsində yaranan 

birliyin dinlərin birləşməsi və ya bir mədəniyyətin və ya dinin digər dinlər üzərində hökmranlığı deyil, 

dini dialoq strategiyası hesab edilməli olduğu ilə bağlı dəqiq fikir yaymaq mümkündür. Müsəlmanlar və 

bəşəriyyət arasındakı fərqləri real həyatda bayağılaşdırmaq və saxlamaq sülhün və sülh şəraitində birgə 

yaşayışın bərqərar olmasıdır. 

Bu gün “dini dialoq” termini strateji xarakterə malik hesab olunur. Strategiya anlayışı keçmişdə hərbi 

məqsədlərə nail olmaq üçün ölkənin bütün imkanlarından istifadə etməsi mənasına gəlirdi, lakin tədricən 

strategiya termini ciddi hərbi sahədən çıxarıldı; dövlətlərin mövcud vəziyyətində müvəffəqiyyət yalnız 

hərbi  gücdən  istifadə  etməklə  qazanılmır,  əksinə,  müəyyən  məqsədlərəə  nail  olmaq  üçün  bir  sıra 

vasitələr tələb olunur. Bu baxımdan “İslam dialoqu” mövzusu strateji faktorlardan biri sayılır. Nəhayət, 

Allah müsəlmanları birliyə və xalqı müxtəlif dinlərin ardıcıllarının təsiri ilə parçalanmamağa səslədi. 

Mövcud vəziyyətdə İslam birliyi üçün bütün istiqamətlərdə təkamül və inkişaf üçün zəmin yaratmaq 

və İslamın insanlıq və insan irqinin mədəniyyətinin inkişafını sübut etmək üçün problemləri həll etmək 

qabiliyyətinin  təmin  edilməsi  olduqca  zəruridir.  Kiçik  daxili  mübahisələri  dilə  gətirmək  İslam 

Ümmətinin  uzunmüddətli  strategiyalara  diqqətini  yönəltməsini  və  müsbət  nəticələr  ortaya  çıxmasını 

təmin edəcək.         

Müsəlman Dühaları, o cümlədən Seyid Cəmaləddin Əfqani ilə dialoqun tarixi:    

Seyid  Cəmaləddin  Əfqani  (1314-1254),  İslam  ölkələrində  insanlığın  ictimai  ağrı-acılarını  müəyyən 

bir  realizm  və  çarə  ilə  yenidən  təyin  edən  oyanışın  banilərindən  biri  olmuşdur.  O,  insanların  fikir 

ayrılıqları  və  uyğunsuzluqlarından  ibarət  olan  ən  dərin  insan  ağrı-acısını  və  bu  problemlərin  aradan 

qaldırılmasının yeganə yolunu göstərmişdir. İslam ölkələrinin siyasi, iqtisadi və coğrafi xüsusiyyətlərinin 

bu vacib və geniş yayılmış meyarları ilə bağlı xalqın düşüncələrində dərin dəyişikliklər yaratmaq, İslam 

mədəniyyətinə  malik  olmaq,  bir  çox  digər  dilləri  bilmək  və  səyahət  etməyin  çox  vacib  olduğu 

düşünülürdü.       

Xalq  arasında  dialoqun  olmaması  və  əsl  İslam  və  Qurana  uzaq  olmaq  və  ilk  bir  neçə  əsrdə 

müsəlmanlar arasında əsl İslama inandıqları üçün birliyin olduğunu inam və müasir dövrdə müsəlmanlar 

arasında  birliyin olmamasının  səbəbinin  onların  İslam  dininə  inamlarının  olmaması  ilə  bağlı  olduğunu 

qeyd edən Seyid Camal yalnız müsəlman dünyasının İslam təriqətləri anlayışının yaradılmasına və onları 

sağlam  düşüncəyə  sahib  şəkildə görməyə  müvəffəq  olmuş,  və bütün  müsəlmanlarla  birliyə  nail  olmaq 

üçün  heç  bir  şey  etməyəcəyi  sabit  və  sıx  əlaqə  qurmağa  çalışmışdır,  bu  baxımdan  bütün  təriqətlər 

ibadətçilərin rasionallıq tələb etmələrini istəmişlər. İslamın xüsusi imtiyazlarından istifadə etməyin.   

Sayid Camal İslam ölkələri arasında siyasi birlik sahəsində müsəlmanlar arasında dialoq yaratmağa 

çalışan İslamçı obrazlar arasında olmuş və bu da onların bu sahədəki səylərinin daha ətraflı tədqiq edilə 

və qiymətləndirilə bilməsi üçün şərait yaratmışdır.     

 

Həmrəylik və Ünsiyyət ilə bağlı Maneələr:  

İslam  dünyasındakı  fərqlilik  şüurla  bağlı  deyil,  məhz  İslam  ölkələrinin  coğrafi  genişliyi  və  etnik 

mənsubiyyəti, irqi mənsubiyyətindəki müxtəlifliklə bağlıdır.  

İslama  qarşı  fərqli  ideoloji  mövqelər  və  müxtəlif  təriqətlərin  mövcudluğu  İslam  ölkələri  arasındakı 

fərqliliyin meyarlarıdır.     

Sometimes  they  prevent  the  dialogue  among  Islamic  countries,  the  differences  between  them,  as  it 

may  be,  are  not  a  barrier  to  solidarity  and  communication,  as  they  can  cause  ethnic  differences, 

sectarianism, selfishness, and intercourse.   




Etnik  fərqliliklərə,  təriqətçiliyə,  xudbinliyə  səbəb  olduğuna  görə  bəzən  islam  ölkələri  arasında 

dialoqun yaradılmasına maneə yaradılır, lakin onlar arasında ola biləcək fərqliliklər həmrəylik və əlaqə 

üçün maneə deyil.     

 

Qərəzliliyin  əsl  mənasının  anlaşılması  qarşısındakı  ən  böyük  maneələrdən  biri  bir  çox  hallarda  irq, 



rəng, dil, din, ərazi və s. kimi faktorların ortaya çıxmasıdır, bu isə həmin ittiham və üstünlük sayəsində 

yaranır.  

Fanatizm  bir  çox  hallarda  millətçilik  və  etnik  mənsubiyyətə  gətirib  çıxarır,  bu  isə  bir  çox 

münaqişələrin  mənbəyidir  və  nəticədə  xalqların  bir-biri  ilə  əlaqəsi  kəsilir  və  nəhayət  hər  xalq  öz 

mədəniyyətini yaradır.  

Tarix göstərir ki, fanatizmin sürətli şəkildə yayılması nəzarət altına alınmadıqda, bu, tez bir zamanda 

zorakılıq və səfalətə, hətta münaqişələrə gətirib çıxarır və bəzi hallarda insanların başqalarının fanatizmi, 

başqalarının müqəddəs kitabları ilə qorxudulduğu müşahidə olunur.  

 

Dialoq və Ünsiyyətin Yaradılması üçün Praktik Strategiyalar:  

Müsəlmanlar  arasında  düşüncə  və  dialoqun  birliyinə  nail  olmaq  məqsədilə  İslam  xalqlarının 

keçmişini  araşdırmaq  üçün  bir  elmi  qrup  yaradılmalıdır.  Nəticədə  müsəlmanlar  qərarlar  qəbul  etməyi 

öyrənir və müsəlmanlar arasında dialoq qurmağın yeni yollarını yaradırlar. Bu yolla müsəlman ölkələri 

arasında yarana biləcək mümkün münaqişənin qarşısını almaq olar. Bu, vahid müsəlman dilinin, Quran 

dilinin dirilişi demək idi. 

Bütün  İslam  ölkələrindən  olan  alimlərin  iştirak  etdiyi  İslam  konqresləri  və  konfransları  hər  il 

keçiriləcəkdir.  

Müsəlmanlar  arasında  birliyə  nail  olmaq  üçün  etik  dəyərlərin  əldə  edilməsi  və  İslam  cəmiyyətinin 

təhsil  və  mədəni  təməllərinin  idarə  olunması  kimi  amillər  mühüm  məsələlərdə  dini  tolerantlıq  və 

həmrəylikdən ayrı tutulur.  

 

Təklif:  

Əsas təməllərdən biri münaqişə üzrə ən geniş yayılmış dini termin olan insan təbiəti arasındakı fərqin 

müsbət  xilqətidir.  Dövlət  və  dini  orqanlarla  danışıqlar  zamanı  bu  prinsipə  əməl  olunmasına,  eləcə  də  

müsəlmanlarla bağlı məsələlərə ciddi şəkildə toxunulduğu müşahidə edilir. Allah təala buyurur: 

 (Tərcüməsi:  “Ey  Allahın  Rəsulu,  insanları  möhkəm  olmağa  çağır,  gözəl  sözlər  izhar  et,  möcüzələr 

bəxş et və yaxınlarını dəvət et və onlarla xoş və rəvan bir şəkildə söhbət et”).   

Quranın  bu  təfsirində,  təbliğat  və  məmnunluq  arasındakı  fərqi  görürük.  Xeyirxahlığın  təbliği  üçün 

nəzərdə tutulmuş bu yol müqayisədə daha düzgün hesa edilsə də, Allah təala bu məqamda daha təsirli bir 

yol axtarışındadır.  

Məsələn: ziddiyyət yarandıqda, və ya işlər müsbət şəkildə həll edildikdə, birinci hal yaxşı, ikincisi isə 

daha yaxşı hesab edilməlidir, çünki biz hər şeyə müsbət tərəfindən baxmalıyıq.  

Ən  yaxşı  mübahisəli  tərzi  müsəlman  tərəfinin  rəqibinin  ən  incə  sözlərindən  istifadə  etmək 

məcburiyyətindədir,  bəli,  bu  çox  tərk  edilmiş  kitabların  inanclarına  gətirib  çıxaran  bir  incə  təfsir  idi. 

Quran təfsirini belə izah etmişdir:  

Mübahisəli  üslub  ən  müdrik  üslub  hesab  edilir,  yəni  müsəlman  düşməninin  ən  kəskin  sözlərindən 

istifadə  etməlidir,  bəli  bu,  çox  sayda  kənara  atılmış  kitablara  inanmağa  gətirib  çıxaran  əsaslı  bir  şərh 

olmuşdur. Quran aşağıdakıları şərh etmişdir:   

Yəni, ümumi nəticələr kafir sözü və ya digər sözlərə dair əldə edilən nəticələrdən tamamilə fərqlənir. 

Burada mən bir neçə məqamı ətraflı şəkildə ifadə etmək istərdim:  

1-  Kiçik  cəmiyyətlərdə  fəaliyyətimizin  dinlər  və  mədəniyyətlər  arasında  geniş  miqyaslı 

münasibətlərin  və  dialoqların  qurulmasına  əngəl  olmasına  baxmayaraq,  fəaliyyətimizin  əsas  məqsədi 

insanlar arasında birlik yaratmağa yönəlmişdir.  

2. İstifadə etdiyimiz ədəbiyyat sülh şəraitində birgə yaşayış ilə bağlı ədəbiyyat olmalıdır. 

3. Çəkdiyimiz filmlər sülhməramlı filmlərdir.  



4.  Yalan  fərziyyələrin  və  yanlış  təsəvvürlərlə  bağlı  yanlış  fikir  yaradılması  fikir  və  ideyaların  əks 

tərəfə mübadiləsinə gətirib çıxaracaq; bu da bu kimi halların baş verməsinə son qoyacaq.  

5. Təkfir millətlərin fərqlənməsinə səbəb olan təhlükəli bir fenomendir və İslam ümməti və alimləri 

bu fenomenə qarşı vahid bir sistem yaradır.  

  

 

 



Yekun Nitqlər:  

Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, dindəki fərqlər və hətta siyasi və iqtisadi perspektivlər çərçivəsində 

mövcud  olan  münaqişələr  daxil  olmaqla  bütün  ünsürləri  birləşdirərək,  dini  bütövlüyə  toxunaraq,  ilk 

növbədə, ziyalılar və İslam dünyasının ziyalıları səviyyəsində, düşünülmüş bir açıqlama ilə başlaya bilər. 

Bu strategiya dini və  regional maraqlar əsasında İslam ölkələri arasında danışıqlar üçün yol açacaqdır.  

Müasir  dünyada dialoq və ünsiyyətin  mənfi  cəhətlərindən  biri  idrak və  idrakla bağlı  narahatlıqların 

düzgün  anlaşılmamasıdır  və  bu,  bütün  xalqlar  arasında  yaxınlıq  və  dialoq  istiqamətində  konkret  bir 

mexanizm  və  təşkilatın  olmamasının  nəticəsidir  və  yalnız  dialoq  və  qarşılıqlı  əlaqəyə  və  son  olaraq 



müsəlmanların birliyinə yol açaraq həll edilə bilər.  

 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə