Əzizə Cəfərzadə



Yüklə 2,16 Mb.

səhifə101/101
tarix25.08.2018
ölçüsü2,16 Mb.
1   ...   93   94   95   96   97   98   99   100   101

www.vivo-book.com 

 

545 



endi. Ҽtrafında ixlasla baĢ ҽyҽnlҽrҽ, sҽcdҽyҽ düĢҽnlҽrҽ, 

qҽdҽmlҽri dҽyҽn yerin torpağını götürüb tutiya kimi gözünҽ, 

ağrıyan yerinҽ sürtҽnlҽrҽ, addım atdığı sҽmtҽ qızılgül 

lҽçҽklҽri sҽpҽlҽyib o keçҽndҽn sonra basdaladığı һҽmin 

lҽçҽklҽri xırdaca ağ torbaya yığıb sevdiyi üçün saxlayanlara 

ҽһҽmiyyҽt vermҽdi. 

 

Enli daĢ pillҽlҽri qalxmağa baĢladı. Ardınca o zaman ona 



cavan sҽrkҽrdҽlҽrdҽn xüsusilҽ yaxın olan Rҽһim bҽy gҽlirdi. 

Pillҽlҽri, nҽdҽnsҽ һeç sҽbҽbini anlamadığı xüsusi һҽyҽcanla 

qalxırdı. Bundanmı, yüksҽklikdҽnmi, sürҽtdҽnmi ürҽyi 

döyünmҽyҽ baĢladı. Nҽfҽsi tҽnglҽĢdi. AĢağı baxanda qul 

bazarında alğı-satğı ilҽ mҽĢğul olan vҽ darvaza qҽnĢҽrindҽ 

bekar gҽziĢҽn, duran vҽ baĢını qaldırıb qüllҽ-minarҽyҽ 

qalxan Ģaһa maraqla tamaĢa edҽn adamlar ona qaynaĢan 

nҽһҽng qarıĢqalar kimi göründü. Sҽndҽlҽyҽcҽkdi ki, Rҽһim 

bҽy xüsusi qayğı vҽ eһtiramla ona yanaĢdı: «Hökmdarım, – 

deyҽ belindҽn açıb һazır tutduğu qumqumanı ona uzatdı: 

bҽlkҽ lütf etdiniz».  – Cavan döyüĢçünün dilinҽ xas olmayan 

dҽbdҽbҽ tҽvazö Ġsmayılın xoĢuna gҽlmҽdisҽ dҽ, onu qeyri-




www.vivo-book.com 

 

546 



adi vҽziyyҽtdҽn xilas etmҽk üçün һҽssaslığı xoĢuna getdi. 

Qumqumanı aldı. Ġstilҽnmҽsin deyҽ gecҽ qovluğa salınmıĢ 

qumqumadakı sҽrin suyu içdi vҽ saһibinҽ qaytardı. 

DüĢündü: ensinmi, qalxsınmı? Ensҽ aĢağıdakıların gözündҽ 

nüfuzdan düĢҽcҽk, һҽm dҽ zirvҽyҽ qalxmaq, һarunun 

tutduğu mövqeyi, duyduğu һissi duymaq lҽzzҽtindҽn 

mҽһrum olacaqdı. Yox, yalnız, ucaya, yüksҽyҽ! Mütlҽq 

zirvҽyҽ! Oradan qul bazarını seyr etmҽli, Tҽһmasibin 

doğuluĢu vaxtında etdiyi kimi qul alıb azad etmҽli – andını, 

nҽzrini yerinҽ yetirmҽliydi. 

 

Bazar dolusu müsҽlmanın, yҽһudinin, nҽstҽrinin, assurun, 



kimin, kimin, tҽһsininҽ nail olmalı, cҽddi Mҽһҽmmҽdҽl 

Mustafanın qul azad etmҽk һaqqındakı һökmlҽrindҽn birinҽ 

riayҽt etmҽli idi. Sumu, düĢüncҽlҽrmi, azacıq durub istiraһҽt 

etmҽsini dizlҽrinҽ dolmuĢ vҽ onları ağırlatmıĢ qanı dağıtdı. 

Ürҽyinin vurğuları azaldı. Adi һalına düĢdü. O, gҽnclҽrҽ 

mҽxsus ҽsgҽri addımlarla pillҽlҽri qalxmağa baĢladı. Zirvҽyҽ 

çatanda aĢağıda baĢının dҽstҽsini gördü. Ağ köһlҽni ҽһatҽ 

edҽn adamlar ҽllҽrini göyҽ qaldırmıĢdı. O ucadan görmҽdiyi 




www.vivo-book.com 

 

547 



üzlҽrdҽki sevinci, dodaqlardakı eĢitmҽdiyi tҽһsin sҽdaları 

duydu vҽ gözlҽrini qul bazarına çevirdi. 

 

Mavi fҽzada, qüllҽ-minarҽnin zirvҽsindҽ durmuĢ iki gҽnc – 



Ġsmayılla Rҽһim bҽy bir alҽm dolusu Ģҽfҽq saçan günҽĢ 

altında bir cüt qara qartal һeykҽlinҽ bҽnzҽyirdilҽr... 

 

Ġsmayıl bazarı xeyli seyr etdisҽ dҽ, satılan gözҽli idbardan 



ayıra bilmҽdi. Enmҽyҽ baĢladılar. 

 

EniĢ yoxuĢdan qat-qat asan olsa da, dolama pillҽlҽrdҽ baĢ 



gicҽllҽdҽn bir xassҽ vardı ki, gҽnclҽr bunun çarҽsini tez 

tapıb uyuĢdular. Onlar çay keçҽndҽ etdiklҽri kimi aĢağıya, 

qaynaĢan kütlҽyҽ deyil, üfüqҽ, bir az aĢağıda minarҽsi vҽ 

gümbҽzi göyü dҽlҽn mҽscidҽ vҽ ҽtrafına sҽpҽlҽnmiĢ evlҽrҽ 

baxdılar. BaĢgicҽllҽnmҽsi keçdi. 

 

AĢağıda onu müĢayiҽt edҽn Rҽһim bҽyҽ qibtҽ ilҽ baxan 



gҽnclҽrdҽn bir neçҽsi birdҽn dillҽndi: 

 – Hҽ, nҽ gördün, bҽy? 




www.vivo-book.com 

 

548 



 – Necҽ gördün? 

 – Orada – tanrıya yaxın yerdҽ bizimçin dҽ dua elҽyҽ idin. 

Ġsmayıl arxasında danıĢanların sҽsini eĢidir, ҽһҽmiyyҽt 

vermҽdҽn bazara doğru irҽlilҽyirdi. Gҽnclҽrҽ qüllҽ-minarҽyҽ 

qalxmaq icazҽsi verib bazara girdi. Qalib һökmdarın önündҽ 

xҽbҽrdarlıq elҽyҽ-elҽyҽ yol açan bazar möһtҽsibi irҽlilҽyir, 

baĢı alıĢ-veriĢҽ qızıĢanları kҽnar edirdi. Ağ vҽ qara kҽnizlҽr 

sağ tҽrҽfdҽki divar boyu düzülmüĢ iri, geniĢ taxtlar üzҽrindҽ 

dayanmıĢdılar. Kiminin baĢında adi örtük, kimininkindҽ 

dҽyirmi çadraya bҽnzҽyҽn Ģҽffaf parçadan tikilmiĢ ҽba, 

satlıq qara kҽnizlҽrin çoxunun belindҽ al ipҽk fitҽ vardı. 

Bҽdҽnlҽr üzҽrinҽ lak çҽkilmiĢ qiymҽtli qarağac bütlҽr kimi 

parıldayırdı. Elҽ bil maһir zҽrgҽr ustad qara Ģҽvҽni sumbata 

kağızı ilҽ par-par yananacan sürtüb pardaxlamıĢdı. Zҽnci 

qızların ҽndamı nazik, yığcam, kökslҽri göz deĢҽr kimi 

dimdik idi. Gҽnc һökmdar vҽ onu müĢayiҽt edҽn mҽiyyҽt 

qҽribҽ eһtiras oyadan qara gözҽlliyҽ һeyrҽt dolu gözlҽrlҽ 

baxırdı. Lap arxada gҽlҽnlҽr һökmdar eĢitmҽsin deyҽ xıssın-

xısın zarafat edirdi. Qızların istҽr ağdҽrili olsun istҽr qara, 

çoxunun kirpiklҽri yerҽ dikilmiĢdi. Amma qığılcım saçan 




www.vivo-book.com 

 

549 



bҽbҽklҽrini gözҽl alıcı kiĢilҽrҽ zillҽyib çiyinlҽrini oynadan 

bir-ikisi dҽ var idi. Sol vҽ qarĢı ҽldҽ ҽksҽr kҽtil vҽ taxt 

üstünҽ çıxarılmıĢ zҽnci qulların boynundan vҽ ayaqlarından 

ağır kündҽlҽr asılmıĢdısa da, ayaq vҽ ҽllҽri möһkҽm, amma 

nazik zҽncirlҽ bҽndlҽnmiĢdi. Ġri, cҽsim gövdҽli nubiyalı 

qulların qol vҽ qıç ҽzҽlҽlҽri, göz önündҽ һҽr tҽrpҽniĢdҽ çarx 

kimi oynayıb һҽrҽkҽtҽ gҽlirdi. Qüllҽ-minarҽdҽn enib bazara 

girҽn kimi niqabını üzünҽ çҽkmiĢ olan һökmdar, indi bu 

bҽdbҽxtlҽrҽ bir padĢaһ, sҽrkҽrdҽ gözü ilҽ baxa bilmirdi. ġair 

ürҽyi qoyun, mal kimi satdığa qoyulmuĢ zavallıların 

gözlҽrindҽ, duruĢundakı һҽya, һҽsrҽt, qҽzҽb һisslҽrini 

duyduqca, qҽlbi cam içindҽ, soyuq suda öykҽlҽnir kimi buz 

bağlayırdı. O, duruĢundan ҽzab, һҽya yağan on qul seçdi, 

arxasınca gҽlҽn xҽzinҽdar, һökmdara tҽzim edib pul 

almaqda çҽm-xҽm elҽyҽn ҽrҽb tacirinin һaqqını ödҽdiyi 

vaxt, bitikçibaĢı tuğra kağızlarından birini yanınca gҽlҽn 

kömҽkçisinin kürҽyinҽ söykҽyib azadetmҽ fҽrmanı yazırdı. 

Bir anda möһtҽsibin salavatı vҽ qul azad edҽn һökmdara 

duası meydanı baĢına götürdü. Bayaqdan bҽri ҽlini 

ticarҽtindҽn kҽsib, qul alıb azad etmҽyҽ – nҽzrini ödҽmҽyҽ 




www.vivo-book.com 

 

550 



gҽlҽn cavan һökmdara tamaĢa edҽn bazar ҽһli ucadan 

salavat vҽ duaya qarĢı «amin» söylҽdilҽr. Satlıq qulların 

çoxunun gözündҽ һҽsҽd, һeyrҽt, tҽҽssüf qarıĢıq qҽribҽ bir 

һiss bilinirdi... «Neyçün mҽni seçmҽdi, ilaһi?», «Bҽxtҽvҽr!», 

«Belҽ dҽ olur!» oxunurdu bu gözlҽrdҽ. Azad edilҽn qulların 

ҽl-ayağından zҽncir açılır vҽ һҽlҽ öz sҽadҽtinҽ  – azadlığına 

qovuĢduğuna inanmayan on bҽxtҽvҽr gaһ ҽlindҽki azadlıq 

fҽrmanına, gaһ da onu verҽn üzü niqablı gҽncҽ 

minnҽtdarlıqla baxırdı. Sonra azad qulların onu da birdҽn 

kökündҽn biçilmiĢ qҽlҽmҽ kimi yerҽ, niqablı xilaskarın 

ayaqlarına sҽcdҽyҽ düĢdülҽr. Möһtҽsib isҽ ucadan bağırırdı: 

«ġaһ Ġsmayıl ibn Ģeyx sultan Heydҽr ibn Ģeyx Cüneyd... 

Oğlu – vҽliҽһdi Ģaһzadҽ Tҽһmasibin dünyaya gҽlmҽsi 

münasibҽtilҽ qul azad edir. ġaһzadҽnin ömrünҽ dua edҽk...» 

 

ġaһ Ġsmayıl ömrü uzunu, lap desҽn ölҽn gününҽcҽn alıcı 



qarĢısında nümayiĢ etdirilҽn o incҽ gözҽllҽrin, o cüssҽli 

cavanların gözlҽrindҽki kҽdҽri unutmayacaq. ġair qҽlbi üçün 

bu, bir һökmdarın ҽn ağır mҽğlubiyyҽtdҽn sonra belҽ 

çҽkdiyi qüssҽ vҽ andan daһa ağır idi. O, bir anlıq indicҽ 




www.vivo-book.com 

 

551 



qapıdan girҽn nubiyalı quluna baxdı: «O gündҽn dҽrgaһdan 

ҽl çҽkmҽdi, getmҽdi. Azad olan doqquz qul getdi: bu isҽ 

mҽnimlҽ qaldı», – deyҽ düĢündü. – «Onun sҽdaqҽtini 

yaxınlarımdan һeç birindҽ görmҽmiĢҽm vҽ gözlҽmirҽm dҽ». 

 

Xatirҽlҽr onu tҽrk edib Ģeir mҽclisinҽ qaytaranda Rҽһim bҽy 



nubiyalı zҽncinin baĢqalarının anlamayacağı gizli iĢarҽsilҽ 

yerindҽn qalxdı, һökmdara tҽrҽf baĢ ҽydi. 

 

Cariyҽlҽr mҽclisҽ ҽtri insanı biһuĢ edҽn çҽlҽmir (dağ 



keĢniĢi) küküsü gҽtirdilҽr. Rҽһim bҽy ön otağa keçdi. 

Burada onu eĢikağası gözlҽyirdi. 

 – Hacı Salman bҽzirganbaĢı sabaһ sübһ namazından sonra 

karvanı qaldıracaq. Kafirlҽr ölkҽsinҽ tҽrҽf. Qibleyi-alҽm 

buyurmuĢdu ki, һacı nҽ vҽdҽ gҽlsҽ onun һüzuruna aparaq. 

 – Hardadı һacı? 

 – Qibleyi-alҽmin buyurduğu kimi, Ģaһın xҽlvҽtgaһındadı. 

 – Çox gözҽl, mҽn indicҽ xҽbҽr verҽrҽm. 

 

O, yenidҽn Ģeir vҽ musiqi mҽclisinҽ qayıtdı. Ġndi burada da 




www.vivo-book.com 

 

552 



cavan vҽ olduqca lҽtif sҽsi olan bir aĢıq Tҽbriz, KaĢan, ġiraz 

xalılarının üstündҽ quĢ kimi sҽkҽ-sҽkҽ һökmdarın çox 

sevdiyi AĢıq Qurbaninin qoĢmasını oxuyurdu. Vaxtilҽ 

һökmdar һҽmin qoĢmanı Qurbaninin öz dilindҽn eĢitmiĢ, 

dҽrdinҽ dҽ dҽrman üçün Becҽni cҽzalandırıb, sevgilisini 

aĢığa qaytarmıĢdı. 

 

AĢıq oxuyurdu: 



 

MürĢidi-kamilim, Ģeyx oğlu Ģaһim, 

Bir ҽrzim var qulluğuna, Ģaһ, mҽnim. 

Ҽziz baĢın üçün oxu yazğumu 

Agaһ ol һalımdan gaһbagaһ mҽnim. 

 

 – Ҽһsҽn, afҽrin – sҽslҽri ucaldı. Rҽһim cürҽt edib Ģaһa 



yaxınlaĢa bilmҽdi. Qapının önündҽcҽ dayandı. 

AĢıq sazla oxuduğunu sözlҽ dҽ deyҽndҽn sonra cҽһcҽһinҽ 

davam etdi: 

 

ġair olan dҽrsin alar pirindҽn, 




www.vivo-book.com 

 

553 



BaĢ açmadım sҽgrҽqibin sirindҽn, 

Qolu bağlı keçdim Xudafirindҽn, 

Üzüm gülmҽz, һeç açılmaz aһ mҽnim 

 

 – Güldürdü üzünü caһan – afҽrin! 



 

Qurbani der: baһar olur gҽlir yaz, 

Göllҽrdҽ üzüĢür ördҽk ilҽ qaz, 

Sҽrim tҽvҽlladı, üzüm payandaz. 

Yoxdu bundan qeyrҽz bir mataһ mҽnim. 

 

 – Gözҽl mataһdı! 



 – Allaһ һamını soltanım, Ģaһım Ġsmayılın ҽliylҽ kamına 

çatdırsın. 

 

ġaһ güldü: 



 

 – Elҽ Allaһ özü çatdırsın. 

Rҽһim bҽy imkan tapdı, divar dibi, arxalarla һökmdarın 

mҽsnҽdinҽ yanaĢdı. Arxasında diz çökdü, çiyni üstündҽn 




www.vivo-book.com 

 

554 



qulağına tҽrҽf yavaĢca dedi: 

 – Hacı Salman bҽzirganbaĢı sҽһҽr tezdҽn Ģimala – 

kafiristana gedir. Saһibqıran, görmҽk meyliniz varsa, 

xҽlvҽtinizdҽdir. 

 

Elҽ bil ki, bir az öncҽ mina ibriqlҽrdҽn süzülҽn Ģҽrabı o 



içmҽmiĢdi. Tamamilҽ ayıq idi. Yerindҽn dik qalxdı: 

 – Hҽzҽrat! Mҽnim ҽziz-giramilҽrim, siz iĢinizdҽ olun. Mҽni 

çox vacib bir vҽzifҽ gözlҽyir. Ġki urubdan sonra 

qulluğunuzdayam. 

 

O qalxcağın maclisdҽkilҽr dҽ dik durmuĢdular. ġaһ, Rҽһim 



bҽyin vҽ sҽdaqҽtli nubiyalının müĢayiҽtilҽ Ģeir otağını tҽrk 

etdi. 


 

Ön dҽһlizҽ keçҽn kimi baĢını döndҽrmҽdҽn Rҽһim bҽyҽ ҽmr 

verdi: 

 

 – Rҽһim, vҽziri-ҽzҽmҽ xҽbҽr ver. BitikçibaĢı da bütün 



lҽvazimatı ilҽ xҽlvҽtҽ gҽlsinlҽr. 


www.vivo-book.com 

 

555 



 

Xҽlvҽt bir zamanlar һacı Salmanı görüb, tҽsvir etdiyimiz 

sadҽ, ҽsgҽri otağı idi. Burada һeç bir Ģey dҽyiĢmҽmiĢdi. 

 

ġaһ yerinҽ keçib ҽylҽĢҽn kimi vҽziri-ҽzҽm vҽziri-dҽrbar, 



bitikçibaĢı vҽ ҽlindҽki yazı lҽvazimatı ilҽ birlikdҽ xҽttat 

içҽriyҽ daxil oldular. 

 

 – Sҽfҽrin һaradır dedin, һacı? 



 – Macarlar ölkҽsinҽ, һökmdarım! Türk tacirlҽrindҽn 

eĢitmiĢҽm. Türklҽrin o yerlҽrdҽ kafir mҽmlҽkҽtlҽrinin 

çoxuna һökmü iĢlҽyir. Lap һaracan olsa gedҽcҽyҽm, 

inĢallaһ! 

 – Çox gözҽl, sҽfҽrin xҽtҽrsiz olsun. Murasҽlҽmizi

53

 o yerin 



һökmdarına çatdırarsan. Meyli olsa biznҽn ҽlaqҽ yaratmaq 

üçün. 


 – Gözlҽrim üstündҽ, qibleyi-alҽm! 

                                                 

53

Göndəriş, burada məktub. 



 

 



www.vivo-book.com 

 

556 



Hökmdar bitikçibaĢına ҽmr verdi: 

 

 – Yaz! Özü dҽ öz dilimizdҽ yaz mürasҽlҽni. 



 

 

BitikçibaĢı dҽrһal zҽr ornamentli tuğra kağızlarının birini 



xҽttata uzatdı. BaĢlanğıcda yazılacaq rҽsmi müraciҽti o yaxĢı 

bilirdi; bitikçibaĢı özü isҽ ҽsas mҽtni qaralamağa baĢladı. 

 

 

Vҽziri-ҽzҽm, ҽllҽrini sinҽsinҽ qoyub baĢ ҽydi, söz üçün izin 



istҽdi: 

 – Qibleyi-alҽm, bҽlkҽ keçmiĢdҽkilҽr kimi mürasҽlҽni fars 

dilindҽ yazaq?! Axı o yerlҽrdҽ kafirlҽr içindҽ bizim dili 

oxuyub baĢa düĢҽn olmaz. 

 

Onun qulağında һҽlҽ dҽ Ҽrҽbistanın göbҽyindҽ oturub ana 



dilindҽ ҽsҽrlҽr yazan Füzulinin, qolu bağlı Xudafҽrin 

körpüsündҽn keçib gҽlҽn Qurbaninin, Çuxur-Sҽddҽn aĢmıĢ 

Miskin Abdalın sҽsi, ҽĢarı sҽslҽnirdi. Elҽ bil Qaraçı 



www.vivo-book.com 

 

557 



ribatındakı qoca dҽrviĢ ona: 

 

«Hҽr sadҽ cümlҽmiz bir misra Ģeirdir, neçin dҽ tanınmasın 



dünyada? Onda belҽ bir qҽlblҽrҽ, beyinlҽrҽ qüvvҽt verҽn 

qüdrҽt varsa, neyçün ölkҽnin ürҽyi, paytaxtı, siyasi ҽlaqҽlҽri 

bu dildҽ danıĢılmasın, bu dildҽ aparılmasın?! Vaxt çatıb, 

һökmdar! Sҽn indi bunu etmҽsҽn, kim edҽr?! Qüdrҽt 

sҽndҽdir, qeyrҽt sҽndҽdir!» deyirdi. 

 

 O vҽzirҽ baxmadı, bir an qҽlҽmi saxlayıb, gözlҽrini ona 



dikҽrҽk ömrün dҽyiĢilmҽsini gözlҽyҽn bitikçibaĢıya tҽrҽf 

sҽrt bir qҽtiyyҽtlҽ dedi: 

 

 – Yox! Bundan sonra Sҽfҽvi xanҽdanının bütün mürasҽlatı 



ana dilimizdҽ olacaq! Sarayda һamı bu dildҽ danıĢacaq vҽ 

yazacaq! Bircҽ peyğҽmbҽr sҽlҽvatullaһın qoyduğu 

müqҽddҽs ibadҽtdҽn baĢqa, dҽrabarda ҽrҽb vҽ ya fars dilindҽ 

kҽlmҽ kҽsilmҽyҽcҽk! 

 

Hamı diqqҽt kҽsilmiĢdi. Hökmdarın sҽsi bir az yumĢaldı. 




www.vivo-book.com 

 

558 



Ġndi o, Rҽһim bҽylҽ danıĢırdı: 

 – Rҽһim, һacı ilҽ baһҽm gedib o yerlҽrҽ sҽyaһҽt edҽcҽksҽn. 

Mҽktubumuzu macar һökmdarına Ģҽxsҽn tҽqdim edҽcҽksҽn. 

 

Rҽһim bҽy baĢ ҽydi. 



 

BitikçibaĢı Azҽrbaycan dilindҽ ilk diplomatik mҽktubu 

böyük bir һҽvҽslҽ yazmağa baĢladı... 

 

               E P Ġ L O Q 



 

«Çox çalıĢdım. Artıq kamala dolmuĢdum, çox ҽllҽĢdim, 

müһaribҽ olmasın, dedim, olmadı. Yavuz Sultan Sҽlimҽ 

yazdığım: 

 

Diyari-eĢqҽ sultanҽm, dila, mҽn dҽ zamanımda 



Vҽzirimdir qҽmü qüssҽ oturmuĢ iki yanımda. 

 

mҽtlҽli qҽzҽlimdҽ ҽtrafımda olanların, bir qҽdҽm mҽndҽn 



aralanan kimi, meydan sulayanların simasını, ҽһvali-


www.vivo-book.com 

 

559 



ruһiyyҽsini vermiĢdim. Ҽtrafımda sanırdım ki, kimsҽ 

yoxdur, boĢluqdur. Lҽlҽm qocalmıĢdı. Anam vҽ qardaĢlarım 

artıq çoxdan vҽfat etmiĢdi. Dövrҽmdҽ sadiqlҽrin çoxunun 

yaĢı ötüb, ҽsası ҽlindҽn düĢmüĢdü. Mҽni davaya һazır 

olmadığım һalda qonĢularım, xüsusilҽ Yavuz Sҽlim ilҽ 

salıĢdırır, adımdan ona tҽһqiramiz mҽktub vҽ «һҽdiyyҽlҽr» 

göndҽrirdilҽr. 

 

O mҽĢum ömür tariximdҽ ҽn faciҽli saydığım Çaldıran 



müһaribҽsindҽn bir gün ҽvvҽl isҽ yuxu görmüĢdüm. Gördüm 

ki, dağlıq yerdҽ bir maral qovuram. Çatһaçatda maral bir 

mağaraya girdi. Mҽn dҽ dalıycan soxdum özümü һҽmin 

mağaraya. Baxıb gördüm ki, burada maral – ceyran nҽ 

gҽzir? Burada yeddibaĢlı ҽjdaһa var ki, vallaһ cҽddim 

Mҽһҽmmҽdҽl-rҽsulillaһ һaqqı, һҽrҽsinin, ağzından bir 

cҽһҽnnҽm od qalxır; һҽr nҽfҽsini çölҽ verҽndҽ, od-alov mҽni 

qarsır, һҽr nҽfҽsini içҽri çҽkҽndҽ mҽni dҽ kamına çҽkir. 

 

Çҽkdi mҽni kamına Sҽlimin 100 minlik qoĢunu. Yaman 



çҽkdi! Ayılıb yuxumu danıĢmadan mҽslҽһҽt gördülҽr ki, 


www.vivo-book.com 

 

560 



«Sҽlimi yolda qarĢılayaq, Ģҽbxun

54

 vuraq». ġҽnimҽ 



sığıĢdırmadım: «Mҽn karvanbasar quldur deyilҽm. Ġgid igidi 

döyüĢ meydanında basar. 

 

Tҽkbҽtҽk», dedim. Amma sҽn demҽ saya-sayda doğrudan da 



mҽnim qoĢunumdan çox imiĢ. Halbuki һҽqiqҽtҽ irmiĢ 

ҽrҽnlҽr piri mҽndҽn daһa çox Ģaһlığa lҽyaqҽtli Ġbraһim Ģaһın 

dililҽ mҽnҽ Sҽlim qoĢununun silaһını da, sayını da xҽbҽr 

göndҽrmiĢdi. Dinlҽmҽdim, dinlҽmҽyҽ qoymadılar 

dövrҽmdҽkilҽr; yalandır, elҽ qoĢunu olmaz, – dedilҽr; tale 

cildinҽ girib mҽni elҽ bir cҽngҽ çҽkdilҽr ki, ilҽl-ҽbҽd adıma 

lҽkҽ oldu. Qҽrҽz... 

 

 



Bax, bu mҽnim birinci sҽһvim idi. Üz-üzҽ gҽldik. Mҽslҽһҽt 

gördülҽr ki, topların zҽncirlҽ bҽndlҽnmҽsinҽ mane olaq, 

düĢmҽn һazırlıq görüb qurtarmamıĢ üstünü alaq. Yenҽ rҽva 

                                                 

54

Qəfil gecə vuruşu 



 


www.vivo-book.com 

 

561 



görmҽdim. «Qoy һazırlaĢsınlar. Mҽn açıq davaya çıxmıĢam» 

– dedim. Binҽva qazilҽrimin önündҽ dҽmir qala yaranmasına 

imkan verdim, qorxaqlıq etmҽdim, һiylҽ iĢlҽtmҽdim, kҽlҽklҽ 

vuruĢmadım. Bax, bu da mҽnim ikinci xatam oldu! Xҽtaidҽn 

ardı-arası kҽsilmҽdҽn xҽtalar baĢ verdi. Üç gün sürҽn o 

vuruĢmada qazilҽr, igidlҽr itirdim һҽrҽsi bir cavan Ģir 

qeyrҽtli. 

 

Hҽr Ģeydҽn ağır günaһım Bҽhruzҽ xanımla vҽliҽһdim 



Tҽһmas mirzҽnin anası Taclı xanımın kiĢi libasında 

Çaldıranda qalmalarına icazҽ vermҽyim oldu. Sҽn demҽ, һҽr 

ikisini Vҽtҽnin Ģҽrҽfi naminҽ döyüĢlҽr çağırırmıĢ. 

Bҽһruzҽmi ҽsir apardılar, sonralar bütün minnҽtlҽrimҽ 

baxmayıb Sҽlim onu qaytarmadı. Saray Ģairi bir cızma-

qaraçıya kҽniz verdi. Bu mҽnҽ ölümdҽn betҽr oldu. Taclım! 

Taclım isҽ üstündҽki daĢqaĢını Mҽsiһ bҽyҽ verib azad 

olmuĢdu: igidim! Düz üç gün nҽdimlҽrimdҽn baĢqa, üç 

cavan da dövrҽmdҽn uzaq getmҽdi. Biri sağ, biri sol 

cinaһımı, biri dҽ arxamı gözlҽyirdi. Arxamı qoruyan 

Ġbraһim dҽrviĢ idi. Arabir gözҽl sҽsi ilҽ gaһ mҽnim 



www.vivo-book.com 

 

562 



nҽfҽslҽrimi, gaһ özünün qoĢmalarını oxuyub, igid qazilҽrimi 

cҽngavҽrliyҽ çağırırdı. O yıxılanda, al qanlar içinda atımın 

dırnağı dibinҽ düĢҽndҽ arxa-kömҽyim ҽlimdҽn getdi; dağım 

uçuldu sandım. Sağ-sol cinaһımda üzü niqablı vuruĢanların 

kim olduğunu bilmirdim. Sadiqlҽrdҽn sanırdım. Yalnız 

oxlanıb yerҽ yıxılanda tanıdım bҽdbҽxtlҽri: biri gözҽl 

sҽnҽtkar rҽqqasҽ, mҽnҽ böyük nifrҽtinin sҽbҽbini 

bilmҽdiyim Aytҽkin, biri dҽ bakılı cҽngavҽr qadın, Qazi 

bҽyin arvadı Sultanım xanım idi. Onları da Vҽtҽn 

çağırmıĢdı. Vaxtilҽ Ҽlaҽddövlҽ Zulqҽdҽrin qorxmaz oğlu 

döyüĢ meydanında һҽlak olanda, özüm qara gecҽyҽ, 

mҽiyyҽtim palaza bürünüb, gözyaĢı tökҽrҽk atasına 

baĢsağlığı vermiĢdim. Halbuki bu iki qadının cҽnazҽsi 

önündҽ diz çökmҽliydim. 

 

Sonra eĢitdim ki, düĢmҽnim Sultan Sҽlim belҽ, onları 



qҽһrҽmanlara yaraĢan qaydada dҽfn elҽtdirib. BeĢ qızımdan 

XanıĢ, Pҽrixan xanım, Mҽһinbanu Sultanım, Firҽngiz xanım, 

ġaһ Zeynҽb xanım, oğlanlarım Nҽvvab Kamyab, Tҽһmas 

Mirzҽ, Sam Mirzҽ, Bҽһram Mirzҽ kaĢ Aytҽkin vҽ 




www.vivo-book.com 

 

563 



Bibixanım-Sultanım qeyrҽtindҽ olaydılar. Doğma yurdlarını, 

doğma xalqlarını һҽmin mҽһҽbbҽtlҽ sevҽydilҽr. 

 

Budur, Çaldıran döyüĢündҽn on dörd il keçib. Hҽlҽ bir dҽfҽ 



üzüm gülmҽyib, dodaqlarımda tҽbҽssüm görҽn olmayıb. 

Qazandığım zҽfҽrlҽrdҽn gümraһ olub, sayca az qoĢunla 

qabağına çıxdığım vҽ indicҽ dediyim xҽta mҽndҽn baĢ 

verdiyi üçün. 

Ömrün son günlҽrini yaĢayıram, mҽnim ҽziz xҽlҽflҽrim! 

Sizin üçün bu az ömrümdҽ ҽlimdҽn gҽlҽni elҽdim. Fҽtһlҽr 

edib parça-parça bölünmüĢ diyarımızı qılınc gücünҽ 

birlҽĢdirmҽyҽ çalıĢdım. 

 

Vҽtҽnin bir sıxma torpağını bir ovuc qızıldan, dilimizin bir 



kiçicik sözünü bir ölçü lҽl-cҽvaһiratdan üstün bildim. Hҽr 

ikisinin – Vҽtҽnimizin vҽ dilimizin ҽbҽdiyyҽti üçün. Nҽ 

bacardımsa onu elҽdim. Mҽni lҽnҽtlҽ yad etmҽyin! YaxĢı nҽ 

baĢlamıĢamsa – onu göyҽrdin! Sҽһvlҽrimi tҽkrar etmҽyin! 

Sizҽ vҽsiyyҽtim budur. Bir dҽ ҽĢarım var. Ҽgҽr zövqünüzü 

oxĢasa – mҽzarımda bir qҽdҽr raһat ola bilҽrҽm. Sizҽ üç 




www.vivo-book.com 

 

564 



ҽmanҽt qoyub ҽrҽn babalar: dilimiz, qeyrҽtimiz, Vҽtҽnimiz – 

can sizin can onlar ҽmanҽti». 



 

 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   93   94   95   96   97   98   99   100   101


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə