Faoliyatning psixologik tahlili



Yüklə 15,61 Kb.
tarix01.12.2017
ölçüsü15,61 Kb.


AIM.UZ




FAOLIYATNING PSIXOLOGIK TAHLILI

Ma'lumki, inson o'z tabiati jihatidan faol (ya'ni har doim bir maqsad asosida harakat qiladigan) mavjudotdir. Ana shu jihatdan olganda odamning barcha psixik prosesslari va shaxsiy psixologik xususiyatlari uning turli-tuman faoliyatlarida namoyon bo'ladi. Faoliyat doimo organizm bilan muhitning o'zaro bir-biriga ta'sir qilibturishinipg ifodasidir. Bu faoliyat ayrim hollarda tashqi tomongi ifodalasa (harakatlarda, yurish-turishlarida ifodalansa ichki va tashqi harakatlar bir butunlikda namoon bo'ladi. Hayvonlarning faoliyati sistemasi va psixikasining rivojlanganligiga qarab birmuncha murakkab bo'lishi mumkin, ammo ularning hayoti har qanday hollarda ham tashqi borliqning talabiga organizmning biologik moslashishi bilangina chegaralanadi.

Odamning hulq-atvori, faoliyati esa tomomila boshqacha harakterdadir. Inson hayvonlar hatti-harakatlaridan farq qilib,

avvalo, ijtimoiy harakterga egadir. Inson o'zining sa'iharakatlarini ilk yoshidanok, butun insoniyat tajribasi va jamiyat talablariga yo'naltirilib boradi. Hatti- harakatning bu turi shu qadar o'ziga xoski, uni ifodalash uchun maxsus termin- faoliyat termini qo'llaniladi. Inson faoliyatiga xos bo'lgan xususiyatlaridan yana biri u bilish jarayonlari va iroda bilan chambarchas bog'liq bo'ladi ularga tayanadi, bilish va irodaviy jarayonlarsiz yuz berishi mumkin emas. Faoliyat kishining anglanilgan maqsad bilan boshqaribturiladigan ichki (psixik) va tashqi (jismoniy) faoliyat bo'lib hisoblanadi. Organiq, ya'ni tirik materiya dastavval juda sodda bir hujayrali organizm tariqasida yuzaga kelib, juda uzoq taraqqiyot yo'lini bosib o'tgan. Psixikaning rivojlanishi haqida gapirishdan oldin «rivojlanish» tushunchasiga ta'rif berishimiz kerak.Rivojlanish bu harakatlanish o'zgarishdir.Lekin har qanday harakatlanish o'zgarish ham rivojlanish bo'lavermaydi.Bundan milliard yillardan ko'proq mukaddam rivojlanish tufayli yer yuzida neorganik materiyadan jonli organiq materiya paydo, bo'lgan.Jonli organizmlar o'z rivojlanish davrida oddiy bir hujayrali mavjudotdan oliy shakldagi hayvonlargacha, shu jumladan insongacha bo'lgan yo'lni bosib o'tadi. Tirik organizmning dastavval paydo bo'lgan davrdan boshlab hozirgi eng yuksak organizm, ya'ni odamgacha bo'lgan rviojlanish yo'lini odatda evolyusion taraqqiyot deb yuritiladi. Rivojlanish ksidasi umumiy harakterga egadir.Tabiat rivojlanadi, ishlab chiqarish usullari, kishilarning ijtimoiy hayot formalari rivojlanadi.Shuningdek psixika ham rivojlanadi.



Psixikaning rivojlanishini umuman tirik organizmlar rivojlanishi kabi ikki reja asosida o'rganish mumkin: filogenez va rntogenez rejasi asosida. Filogenez - organizmning oddiy shakllaridan tortib hozirgi zamon kishisiga qadar butun bir biologik rivojlanish jarayonida yuz bergan o'zgarishdir. Ontogenez har bir individning hayoti davomida uning tug'ilishidan "tortib to o'lgunga qadar sodir bo'lgan o'zgarish yig'indisidir. Yerda hayotning paydo bo'lishi materiya taraqqiyoti dagi yangi bosqichdir, bu bosqichda materiya o'z tuzilishiga ko'ra ancha murakkab va alohida xossalarga ega bo'lgan. Jonsiz, neorganiq materiyadan tortib, to oliy va murakkab materiya hisoblanish kishi miyasiga kvdar barcha materiallar moddiy olamning yalpi xususiyati-in'ikos etish xususiyatiga, ya'ni taasurotlarga javob qaytarish qobiliyatiga egadir. In'ikos materiyaning mavjud bo'lish shakllariga bog'liq bo'ladi: in'ikos tashqi taasurotlarga materiyaning ta'sir qilishi harakteri va mavjud bo'lish tarziga muvofiq javob qaytarishga qodirligi bilan namoyon bo'ladi. Materiya harakatining biologik shakli Hayot- tabiat rivojlanishining sifat jihatidan yangi bosqichidir. O'simlik va hayvonlarga mansub shakllar evolyusiyaning barcha bosqichlarida jamiki jonli organizmlar in'ikosning alohida biologik shakli ta'sirlanuvchanlikka ega bo'lgan (biotik) ta'sirlarning ta'siriga javob berish qobiliyati demakdir. Oliy ta'sirlanuvchanlik butun hamma tirik organizmlarga xos bo'lgan umumiy biologik xususiyatlaridir. Seskanuvchanlik aks ettirishning ancha umumiy hamma. tirik organizmlar uchun xos bo'lgan biologik formasidir. U Faqat modda almashinuvi va, uning bo'zilishiga aloqador bo'lgan ko'zgovchilariga nisbatan paydo bo'ladi. Masalan, o'simlik yorug'likdan ta'sirlanadi (tropiz hodisasi) chunki yorug'lik energiyasi o'simlikni uglevod bilan ta'minlaydigan shart-sharoitlar hisoblanadi Seskanuvchanlik-psixikaning paydo bo'lishida zaruriy xususiyat majburiy shart-sharoitdir. Hayvonlarga mansub shakllarda ta'sirlanuvchaylikning yangi-turi

sezuvchanlik paydo bo'ladi. A.N. Leonovning farazlariga ko'rasezuvchanlik genetik jihatdan Karaganda muhitning organizmni boshqa taasurotlar bilan bog'lovchiorganizmni muhitda mo'ljal olishiga yerdam beruvchi signallik vazifasini o'tovchi ta'sirlariga javob ta'siridan bo'laknarsa emas. Ta'sirlanuvchanlikdan sezuvchanlikka o'tish hayot tarzining o'zgachaligi bilan bog'liqdir. Yuksak taraqqiy etgan hayvonlarda sezuvchanlik oshib sezgi organlari shakllanadi. Psixikaning eng oddiy formasi bu orgapizmning sezuvchanligi biologik jihatdan neytral, lekin zamon va makon jihatdan biologik ahamiyatga ega bo'lgan ko'zatuvchilarga nisbatan kaytariladigan reaksiyalarning hosil bo'lishidir. Masalan, hayvon ovkatning hidiga (hid modda almashinuvi bevosita ishtirok etmaydi) pisbatan reaksiyasi, yemish qidirmish unga yaqinlashish kabilar, hayvonning hidiga nisbatan sezuvchanlik, demak psixikaga ega ekanligini ko'rsatadi. Psixika aks ettirishni yangi va yuksak formasi sifatida yashash sharoitlarining murakkablashuvi va tirik organizmlarning muhitga moslashuvi zaruriyati tufayli paydo bo'lgan materiyaning sifat jihatidan o'zgarishi aks ettirish usullarining takomillashuviga va hatti-harakatlarining yanada maqsadga muvofiq hamda epchil shakllanishining paydo bo'lishiga olib keladi. Taraqqiyotning elementar sensor bosqichdan kompleks ko'zatuvlarning, predmetlarning butunligicha aks ettirish bilan ifodalanadigan qobiliyatga ya'ni perseptiv aks ettirishga o'tish amalga oshiriladi. Hayvon biologik ahamiyatga ega bo'lgan ko'zatuvchilarga nisbatan emas balki hayotiy muhim kuzatuvchilarning seminarlaridan iborat bo'lgan befarq, ya'ni neytral qo'zg'atuvchilar belgilarining yig'indisiga nisbatan ham moslasha oladigan bo'ladi. Tirik organizmnieig tejam vositalari bilan hayotning ta'mirlash imkoniyat psixikataraqqiyoti ni harakatga keltiruvchi kuchga aylantiradi. Tirik organizmning psixik rivojlanish jarayoni bir-biridan tamomila ajralib turuvchi ikki davrni o'z ichiga oladi: hayvonlar psixikasining rivojlanishi, bu rivojlanish biologik qonuniyatlarga: irsiyat, o'zgaruvchanlik, tabiat, saralash qonunlariga buysunadi va odam ongi rivojlanadi. Evolyusion taraqqiyot davomida psixikaning eng sodda ko'rinish ida inson ongigacha taraqqiyot bir qancha bosqichlardan iborat bo'lgan, boshqacha aytganda, tirik organizmlarda o'zluksiz o'zgarib turuvchi Hayot sharoitlariga muvofiqlashuvini ta'minlaydigan harakat formalari, masalan, harakatning instektiv shakli, harakatning individual shakli va harakatning intellektual shakli maydonga kela boshladi. Evolyusion taraqqiyot davomida yuksak rivojlanishga erishgan hayvonlar maydonga kelishi bilan birga ularning tashqi olamni aks ettirishlari, ya'ni o'zgaruvchan muhitga muvofiqlashuvlari ham murakkablashib boradi. Instinktiv harakat deganda, biz hayvonlarga tug'ma yo'l bilan tayyor holda beriladigan va ularning tashqi olamga muvofiqlashuvini ta'minlaydigan harakatlar shaklini tushunamiz. Hayvonlarning instinktiv harakat shakllari nihoyatda mustahkamlangan, nisbatan juda syokin o'zgaradigan harakatlardir. Hayvonlarning instinktiv harakatlari ularning tashqi muhitga muvofiqlashuvlarini ta'minlaydigan va deyarli bir xil tarzda bajariladigan harakat shakllari hisoblanadi. Evolyusion taraqqiyotdavomida murakkab taraqqiy etgan hayvonlarda ya'ni umurtka suyakli va sut emizuvchi hayvonlar hatti-harakatning individual shakllari yuzaga keladi. Harakatning individual shakllari asosida hayvonlarda turli-tuman ko'nikmalar yuzaga keladi. Harakatning individual shakllari va ko'nikmalarini yuzaga kelishi hayvonlarda shartli reflekslar, ya'ni muvakkat aloqalarning hosil bo'lishi bilan o'zviy bog'liqdir. Evolyusion taraqqiyot yuksak bosqichdagi ayrim hayvonlarda intellektual shakli paydo bo'ldi. Bu yuksak taraqqiyotga–erishgan maymunlar, delfinlar va itlarda odam ongiga o'xshash farosat bilan bog'liq bo'lgan hatti- harakat shakllaridir. Harakatning intellektual shakliga ega bo'lgan hayvonlar ma'lum vaziyatda bir qadar farasot bilan bog'liq bo'lgan muammolarni, masalaldrini hal qila oladilar.Lekin bu hatti- harakatlar ham tashqi muhitga muvofiqlashish usullaridan biri bo'lib, bu harakatlar ham ongli bo'lmaydi.

Olimlarning qarama-qarshi otlaridan ma'lum bo'lishicha, bu harakatlarning asosida organizmga nasliy yo'l bilan taper holda beriladigan shartsiz reflekslarga individual Hayot davomida



orttiriladigan shartli reflekslar sistemasi yetadi. Inson ongi o'z mohiyatiga ko'ra hayvonlarning instinktiv, individual va intellektual harakat formalaridan batamom boshqacha nihoyatda murakkab hodisadir. Inson ongi evolyusion taraqqiyoti ning eng so'nggi bosqichi, ya'ni inson taraqqiyoti bosqichidan ijtimoiy-tarixiy taraqqiyottufayli tarkib topgan. Inson ongi insonning o'zi bilan birga deyarli bir vaqtda maydonga kelgan. Ong tarixiy taraqqiyotning, ikkinchi yo'nalishi odamlarning amaliy faoliyatlari bilan amalga oshiriladigan va tekshirib kuriladigan inson bilish faoliyatining doimo rivojlanish jarayonidir. Ongning tabiati ong odamning borliq haqiqatini aks etgirish formasi tariqasida keladi. Ongning asosiy belgilari, odam ongining psixologik harakteristikasi, so'z va ma'noning ongini tashkilqiluvchi tushunchalar sifatida kelishi, odam ongining borliqdagi narsa va hodisalarni, ularning eng barqaror muhim belgilar va xususiyatlarini ma'lum darajada so'z bilan umumlashtirish sifatida kelishganligi haqida atroflicha keng fikr yuritiladi. Ongning paydo bo'lishi va uning taraqqiyoti deganda, inson ongi paydo bo'lishining dastlabki shart-sharoitlari, odamning birgalikdagi mahsuliy faoliyati, mehnat taksimoti kishilar o'rtasida muloqotning borgan sari faollashib borishi, tilning ishlab chiqilishi va unda turli so'z signallari, belgilar tizimidan foydalanish, insonning moddiy va ma'naviy madaniyatining, inson boyliklarining yaratilishi, tu bilan birga ongning filogenetik va ontogenstik taraqqiotidagi asosiy yo'nalishi, odamda refleks qobiliyatining paydo bo'lishining tarakkiyeti to'g'risida fikr yuritish, tushunchalar tizimining yuzaga kelishi. Fan yutuqlari, madaniyati, ishlab chiqarish korxonalari, bilish va kishining o'z-o'zini boshqarishning yangi vositalari paydo bo'lishi ongning rivojlanishining ta'minlovchi omillar, hozirgi zamon sharoitida ong o'sishining asosiy yo'nalishlari va odam ongini taraqqiy etirishda kelajakda ijtimoiy o'zgarishlar va istikbollar nazarda tutiladi. Ong va ongsizlik, bunda ongsizlik haqida tushuncha berilib, psixik jarayonlarda, odamning psixik xususiyatlari va psixik holatlarda ongsizlik holatlarining ko'rinishi, odam shaxsidagi ongsizlik, tush ko'rishning ongsizlikning namayon bo'lish sifatidagi, odamning o'z hulq-atvorini ongli va ongsiz boshqarish o'rtasidagi o'zaro munosabatlar, ongsiz psixik holatlarining turlari haqida mulohaza yuritiladi. Agar ong obe'tiv borliqni psixik aks ettirishning faqat insongagina xos yuksak usuli tariqasida odamlarning ijtimoiy tarixiy faoliyati vositasida paydo bo'lgan bo'lsa, ongsizlik odam ongiga borib yetmaydigan psixik jarayonlar, psixik xususiyatlar va psixik holatlardir. Bunday hodisalarga ong osti holatlari ham deyiladi.Shunday ekan, odamdagi barcha psixik jarayonlar, psixik xususiyatlar psixik holatlar Faqatong bilangina emas, balki bunday holatlarni boshqarishda ongsizlik holatlari bo'lar ekan. Shuning uchun ham ongsizlik holatlari barcha psixik jarayonlarida, his-tuyg'ularida, odamning psixik xususiyatlari va psixik holatlarida ro'y berishi mumkin. Odam shaxsidagi ongsizlik holatlari kishining o'zi anglamagan xolla qiziqishi va ehtiyojlarini bajarishga intilishidir. Bunda hatti- harakatlar turlicha ixtiyorsiz reaksiyalarda, hulq-atvorda, psixik hodisalarda namoyon bo'ladi. Ongsizlik holatlarining ikkinchi guruhi asosida ongsizlik holatlarining uchinchi guruhi kishining idroki, xotirasi va xayoli bilan bog'lanib ketadi: Jumladan, tush ko'rishshirin hayol orzu. Ongsizlik holatlari ba'zan kishining ongiga singib qolgan axloq normalari orqali nazorat qilinishi ham mumkin.Ongsizlik holatlarini atroflicha tushuntirib berishda psixoanalizdan foydalaniladi.

Aim.uz





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə